Supreme Court quashes criminal appeal verdict for lack of institutional judicial independence and mandatory defense counsel.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court quashed the appellate court's decision to uphold the first-instance criminal verdict against two defendants. The defense argued that the appellate court violated procedural rights by failing to appoint mandatory defense counsel for the defendants due to their age and incompetence. The court ruled that the appellate court's decision was invalid because it was rendered by a panel lacking institutional independence, as a judge on the panel had signed support lists for political candidates after judicial reforms were contested. Consequently, the case was remanded to the district court for a new hearing.
Regesto Legislator
Generato dall'IAart. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.; art. 79 § 2 k.p.k.; The court must quash a criminal appeal verdict if the appellate panel lacks institutional independence or fails to appoint mandatory defense counsel for incompetent defendants.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IADecisioni correlate
Generato dall'IATesto completo
III KK 200/24 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 23 lipca 2025 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Małgorzata Wąsek-Wiaderek (przewodniczący, sprawozdawca)SSN Andrzej StępkaSSN Andrzej TomczykProtokolant Dominika Izdebska przy udziale prokuratora Jerzego Kopcia del. do Prokuratury Krajowejw sprawie E.Ż., skazanego za czyn z art. 278 § 1 k.k. i in., oraz M.Ż., skazanego za czyn z art. 278 § 1 k.k.po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniach 31 stycznia 2025 r. i 23 lipca 2025 r.,kasacji obrońcy skazanych od wyroku Sądu Okręgowego w Tarnobrzeguz dnia 23 listopada 2023 r., II Ka 269/23,utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w Niskuz dnia 16 maja 2023 r., II K 335/22, na podstawie art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 536 k.p.k. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Tarnobrzegu do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. Andrzej Stępka Małgorzata Wąsek-Wiaderek Andrzej Tomczyk
UZASADNIENIE
Wyrokiem Sądu Rejonowego w Nisku z dnia 16 maja 2023 r., II K 335/22, E.Ż. został uznany za winnego czynu z art. 278 § 1 k.k., za który wymierzono mu karę 4 miesięcy pozbawienia wolności; czynu z art. 157 § 2 k.k., za który wymierzono mu karę 5 miesięcy pozbawienia wolności; ciągu dwóch przestępstw z art. 190 § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k., za który wymierzono mu karę 3 miesięcy pozbawienia wolności. Kary jednostkowe zostały połączone i jako karę łączną wymierzono E.Ż. 6 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem wykonania tej kary na okres 3 lat próby.
Tym samym wyrokiem M.Ż. został uznany za winnego czynu z art. 278 § 1 k.k., za który wymierzono mu karę 4 miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono na rok próby. Wyrok zawierał ponadto rozstrzygnięcia w przedmiocie zobowiązania oskarżonych do przeproszenia pokrzywdzonych, zwrotu dowodów rzeczowych oraz kosztów procesu.Po przeprowadzeniu postępowania odwoławczego zainicjowanego apelacjami oskarżonych (uzupełnionymi pismem obrońcy) oraz pełnomocnika oskarżycielki posiłkowej, Sąd Okręgowy w Tarnobrzegu wyrokiem z dnia 23 listopada 2023 r., II Ka 269/23, utrzymał w mocy wyrok Sądu I instancji.Kasacje od tego wyroku wniósł obrońca skazanych, który zaskarżył go w całości i zarzucił:„I. rażące naruszenie prawa, tj. art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k., poprzez uchybienie w postaci niewyznaczenia dla oskarżonych M.Ż. i E.Ż. obrońcy z urzędu, o co ubiegali się ww. oskarżeni w toku postępowania przed Sądem I instancji (E.Ż. k. 166, natomiast M.Ż. wspólnie z E. Ż. w piśmie z apelacji z dnia 12.06.2023 r.
– w sytuacji, gdy zachodziły przesłanki do obrony obligatoryjnej na podstawie art. 79 § 2 k.p.k., przez wzgląd na zupełną nieporadność obu oskarżonych, wywołaną ich wiekiem;II. rażące naruszenie prawa, tj. art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k., poprzez brak weryfikacji stanu zdrowia oskarżonego M.Ż. i niepodjęcia przez Sąd uzasadnionych wątpliwości czy zdolność oskarżonego M.Ż. do rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania swoim postępowaniem nie była w czasie popełnienia tego czynu wyłączona lub w znacznym stopniu ograniczona – art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k.”.
Skarżący wniósł o:„1. uchylenie powyższego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Tarnobrzegu;2. uchylenie w całości wyroku Sądu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania”.Pisemne odpowiedzi na kasację przedłożyli prokurator i pełnomocnik oskarżycieli posiłkowych, wnosząc o oddalenie kasacji jako oczywiście bezzasadnych, a pełnomocnik oskarżycieli posiłkowych także o zasądzenie od skazanych na rzecz oskarżycieli posiłkowych kosztów zastępstwa adwokackiego według norm prawem przepisanych.Na rozprawie kasacyjnej w dniu 31 stycznia 2025 r. obrońca skazanych zasygnalizował zaistnienie w sprawie bezwzględnej przyczyny odwoławczej w postaci nienależytej obsady sądu z powodu orzekania przez Sąd Okręgowy z udziałem SSO X.
Y. Wobec powyższego Sąd Najwyższy postanowił odroczyć rozprawę i zwrócić się do Krajowej Rady Sądownictwa o nadesłanie dokumentacji konkursowej sędziego X. Y., która ubiegała się o stanowisko Sędziego Sądu Okręgowego w Tarnobrzegu oraz do Prezesa Sądu Okręgowego w Tarnobrzegu o nadesłanie akt osobowych sędziego X. Y. Na rozprawie kasacyjnej w dniu 23 lipca 2025 r. ujawniono informację o załączeniu do akt sprawy m.in. dokumentów nadesłanych z Krajowej Rady Sądownictwa dotyczących procedury konkursowej, w której brała udział SSO X.
Y., jak również kopii czterech wyroków, w których dotychczas Sąd Najwyższy przeprowadził test niezależności i bezstronności SSO X. Y. Obecna na rozprawie obrońca skazanych podtrzymała stanowisko wyrażone przez innego obrońcę na poprzedniej rozprawie kasacyjnej i wniosła o uchylenie wyroków obu Sądów i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Prokurator wniósł o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi odwoławczemu z uwagi na zaistnienie w sprawie bezwzględnej podstawy odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.
Jego stanowisko podzielił pełnomocnik oskarżycielki posiłkowej oraz sama oskarżycielka posiłkowa. Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Kasacje okazały się skuteczne o tyle, że doprowadziły do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Tarnobrzegu. Powodem takiego rozstrzygnięcia jest stwierdzenie, poza zarzutami kasacji, uchybienia z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., dotyczącego nienależytej obsady sądu. Dlatego też, w oparciu o art. 436 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k., skoro Sąd Najwyższy stwierdził zaistnienie ww. bezwzględnej przyczyny odwoławczej innej niż wskazana w kasacji i było to wystarczające do wydania wyroku, pisemne uzasadnienie ograniczać się będzie do tych powodów, które legły u podstaw orzeczenia kasatoryjnego.Sąd Najwyższy jest związany uchwałą połączonych Izb Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA-I-4110-1/20 (OSNK 2020, z. 2, poz. 7).
Wykładnia prawa zawarta w tej uchwale jest nadal obowiązująca i w myśl art. 87 ust. 1 ustawy o Sądzie Najwyższym (tj.: Dz. U. z 2024 r., poz. 622) Sąd Najwyższy pozostaje nią związany jako zasadą prawną. Sąd Najwyższy konsekwentnie staje na trafnym stanowisku, że nic w tym względzie nie zmienia wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 kwietnia 2020 r., U 2/20, OTK-A 2020, poz. 61 (tak: postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 2022 r., I KO 79/21 i I KO 80/21; por. także m.in.: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2023 r., IV KZ 59/21; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 2023 r., II KK 489/21; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 2023 r., II KK 74/22).
W uchwale połączonych Izb Sąd Najwyższy orzekł, że: „Nienależyta obsada sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. […] zachodzi także wtedy, gdy w składzie sądu bierze udział osoba powołana na urząd sędziego w sądzie powszechnym albo wojskowym na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r. poz. 3), jeżeli wadliwość procesu powoływania prowadzi, w konkretnych okolicznościach, do naruszenia standardu niezawisłości i bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności.” W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy podkreślił, że wadliwość procedury nominacyjnej nie powoduje automatycznie, iż sąd powszechny z udziałem sędziego powołanego w takiej procedurze jest sądem nienależycie obsadzonym w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.
Pogląd zawarty w uchwale połączonych Izb Sądu Najwyższego został następnie potwierdzony w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2022 r., I KZP 2/22 (OSNK 2022, z. 6, poz. 22). Istotne jest również stanowisko Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Reczkowicz p. Polsce. ETPCz wskazał w nim na negatywny wpływ nowelizacji ustawy o KRS na prawo stron do „sądu ustanowionego ustawą”, stwierdzając: „na mocy ustawy nowelizującej z 2017 r., która pozbawiła gremia sędziowskie prawa do powoływania i wyboru sędziów zasiadających w KRS – prawa przyznanego im przez dotychczasowe ustawodawstwo i mającego oparcie w standardach międzynarodowych – władza ustawodawcza i wykonawcza uzyskały decydujący wpływ na skład KRS […].
Ustawa praktycznie usunęła nie tylko dotychczasowy system przedstawicielski, ale także gwarancje niezależności sądownictwa w tym zakresie. W rezultacie umożliwiło to władzy wykonawczej i ustawodawczej bezpośrednią lub pośrednią ingerencję w procedurę powoływania sędziów, z której możliwości te władze skorzystały – o czym świadczą chociażby okoliczności towarzyszące zatwierdzaniu kandydatów na sędziów do KRS […] (pkt 274 wyroku z dnia 22 lipca 2021 r., skarga 43447/19). W późniejszym wyroku Wielkiej Izby z dnia 15 marca 2022 r. w sprawie Grzęda p. Polsce (skarga nr 43572/18) ETPCz przyjął, że „[…] cały ciąg wydarzeń w Polsce […] wyraźnie wskazuje na to, że kolejne reformy sądownictwa miały na celu osłabienie niezawisłości sędziowskiej, począwszy od poważnych nieprawidłowości w wyborze sędziów Trybunału Konstytucyjnego w grudniu 2015 r., poprzez przebudowę KRS i utworzenie nowych izb w Sądzie Najwyższym, po rozszerzenie kontroli Ministra Sprawiedliwości nad sądami i zwiększenie jego roli w zakresie odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów” (pkt 348).
Przywołane stanowisko o statusie KRS zostało podtrzymane także w innych orzeczeniach ETPCz (por. wyrok z dnia 8 listopada 2021 r., Dolińska-Ficek i Ozimek p. Polsce, skargi nr 49868/19 i 57511/19; wyrok z dnia 3 lutego 2022 r., Advance Pharma sp. z o.o. p. Polsce, skarga nr 1469/20, wyrok pilotażowy z dnia 23 listopada 2023 r., Wałęsa p. Polsce, skarga nr 50849/21).Powodem uchylenia wyroku w tej sprawie jest orzekanie przez Sąd Okręgowy w Tarnobrzegu z udziałem SSO X. Y., powołanej na urząd sędziego Sądu Okręgowego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.
U. z 2018 r. poz. 3; dalej: ustawa nowelizująca KRS). Krajowa Rada Sądownictwa uchwałą numer [...] zarekomendowała Panią X. Y. do powołania na stanowisko sędziego Sądu Okręgowego w Tarnobrzegu (k. 139-144 akt SN) i na podstawie tej uchwały Prezydent postanowieniem z dnia [...] 2022 r., numer 1130.[...].2022 (k. 178 akt SN), powołał ją na stanowisko sędziego tego Sądu. Sądy orzekające z udziałem SSO X. Y. były już poddawane testom niezależności i bezstronności, które dały wynik negatywny (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 20 listopada 2024 r., III KK 386/24; z dnia 11 grudnia 2024 r., III KK 208/24 (w tej sprawie Sąd Najwyższy przeprowadził test niezależności tego sędziego jako delegowanego do Sądu Okręgowego na podstawie delegacji Ministra Sprawiedliwości); z dnia 2 kwietnia 2025 r., III KK 580/24; z dnia 14 maja 2025 r., III KK 446/24 – kopie wyroków z uzasadnieniami – k. 159 do 177 akt SN).
Sąd Najwyższy w niniejszym składzie nie znajduje podstaw do podważenia argumentacji wyrażonej w uzasadnieniach przywołanych wyroków.Odnosząc się do okoliczności determinujących negatywny wynik testu niezależności i bezstronności, należy wskazać następująco:- w dniu 27 czerwca 2018 r., będąc jeszcze sędzią Sądu Rejonowego w [...], Sędzia X. Y. została powołana przez Ministra Sprawiedliwości do Sądu Dyscyplinarnego przy Sądzie Apelacyjnym w […] – decyzję (numer […]) z upoważnienia Ministra Sprawiedliwości podpisał podsekretarz stanu Ł.P. (k. 179 akt SN);- z dniem 11 lipca 2019 r.
Pani X. Y. została przez Ministra Sprawiedliwości powołana na stanowisko wiceprezesa Sądu Rejonowego w [...] na okres 4 lat – decyzję (numer […]) z upoważnienia Ministra Sprawiedliwości podpisał podsekretarz stanu Ł.P. (k. 180 akt SN);- sędzia X. Y. podpisała listy poparcia kandydatów do Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej przepisami ustawy nowelizującej: w 2018 r. w stosunku do R.P., w 2021 r. w stosunku do Ł.P. (w procedurze zakończonej w 2021 r.), w 2021 r. w stosunku do R.P. (w procedurze zakończonej w 2022 r.) – k. 181-183 akt SN;- sędzia X.
Y. konsekwentnie ubiegała się o awans w procedurze przed Krajową Radą Sądownictwa ukształtowaną w trybie przepisów ustawy nowelizującej – pierwotnie nie otrzymała rekomendacji w uchwale z dnia […] 2021 r., numer [...] (k. 184-186 akt SN).Poza powyższymi faktami, które same w sobie mają istotne znaczenie z punktu widzenia wyniku testu niezależności i bezstronności, należy zwrócić uwagę na dwie okoliczności. Po pierwsze SSO X. Y. podpisywała listy poparcia kandydatów do KRS już po wydaniu orzeczeń kwestionujących sposób wyboru składu osobowego Krajowej Rady Sądownictwa i wskazujących na negatywne skutki funkcjonowania tak ukształtowanej Rady, związane z jej powiązaniem z władzą polityczną, które były znane powszechnie.
Nastąpiło to zwłaszcza po wydaniu opisanej w pierwszej części uzasadnienia uchwały połączonych Izb Sądu Najwyższego oraz orzeczeń trybunałów międzynarodowych: wyroku TSUE z dnia 19 listopada 2019 r., C-585/18, C-624/18 i C-625, czy powoływanego już wyroku ETPCz w sprawie Reczkowicz przeciwko Polsce. Po drugie, istotną okolicznością są zależności występujące pomiędzy opisanymi wyżej zdarzeniami i osobami. Nie można zignorować faktu, że to właśnie podpisy Ł.P. znajdują się zarówno na powołaniu do sądu dyscyplinarnego, jak i powołaniu na stanowisko wiceprezesa Sądu Rejonowego w [...].
Powyższe, z uwzględnieniem zbieżności czasowej, nasuwa istotne, negatywne skojarzenia i wątpliwości co do powiązania faktu podpisania listy poparcia do KRS dla Ł.P. po wcześniejszym, dwukrotnym sygnowaniu przez niego decyzji personalnych dotyczących Pani X. Y. Ponadto, Krajowa Rada Sądownictwa w składzie z sędzią, którego poparła sędzia X. Y., brała udział w jej postępowaniu awansowym, wydając rekomendację awansu na stanowisko sędziego Sądu Okręgowego w Tarnobrzegu.Wszystkie wskazane okoliczności postrzegane wspólnie prowadzą do wniosku o braku spełnienia przez ww. sędziego standardów instytucjonalnej niezależności i bezstronności.
Sąd Najwyższy nie ocenia w procedurze testowej subiektywnej bezstronności sędziego w danej sprawie, ale właśnie niezależność instytucjonalną czyli to, czy wobec istotnego powiązania z przedstawicielami ówczesnej władzy wykonawczej, przeprowadzającej „reformy” demolujące niezawisłość sędziowską, taki sędzia może być postrzegany jako niezawisły i niezależny. Udział w procedurze konkursowej z udziałem Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej przepisami ustawy nowelizującej w momencie, gdy prawidłowość ukształtowania tego organu była jawnie i przez różne organy kwestionowana, przyjmowanie kolejnych funkcji na mocy decyzji Ministra Sprawiedliwości, w tym związanych z postępowaniami dyscyplinarnymi sędziów, rysujące się powiązania personalne z przedstawicielami lub osobami powiązanymi z władzą wykonawczą, jak również zachowania dające wyraz poparcia dla tzw. reform wymiaru sprawiedliwości, w rzeczywistości mających działanie destrukcyjne, muszą zostać ocenione jako wystarczające dla stwierdzenia, że sąd z udziałem SSO X.
Y. nie był sądem należycie obsadzonym w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.Przeprowadzając postępowanie ponownie, Sąd Okręgowy w Tarnobrzegu uwzględni prawo stron postępowania do rzetelnego procesu i bezstronnego, niezależnego (także instytucjonalnie) sądu. Obowiązkiem tego Sądu będzie także ponowne wnikliwe rozpoznanie wniesionych w tej sprawie apelacji przy uwzględnieniu faktu, że uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w Tarnobrzegu nastąpiło na skutek rozpoznania kasacji wniesionych na korzyść oskarżonych. Mając na uwadze powyższe, należało orzec jak w sentencji wyroku.
Andrzej Stępka Małgorzata Wąsek-Wiaderek Andrzej Tomczyk[WB][r.g.]