Administrative Court dismisses appeal against tender rejection citing violation of essential terms and binding precedent.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Administrative Court dismissed Carestream Health Hellas M. EPE's appeal against the Ministry of Health's decision to reject its tender offer for radiological films. The court found the tender process violated the principle of good administration because the offer failed to include mandatory accompanying documents, constituting a breach of an essential term. Furthermore, the court held that the administrative authority was bound by the annulment result established in the superior review authority's decision, preventing any re-evaluation of the offer's validity.
Regesto Legislator
Generato dall'IAN. 12(I)/2006; Article 146 of the Constitution: The administrative authority is bound by the annulment result of a superior review authority regarding a tender offer that violates essential terms, and clarification requests cannot cure such fundamental defects.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IADecisioni correlate
Generato dall'IATesto completo
ΑΝΑΦΟΡΕΣ:
Κυπριακή νομολογία στην οποία κάνει αναφορά η απόφαση αυτή:
Γεώργιος και Kύπρος Hλιάδης (Διανομείς) Λτδ ν. Δημοκρατίας (1990) 3 ΑΑΔ 1165
Tamassos Suppliers ν. Δημοκρατίας (1992) 3 ΑΑΔ 60
Kυριάκου Xρύσανθος Eταιρεία Λτδ. ν. Aρχής Tηλεπικοινωνιών Kύπρου. (1995) 3 ΑΑΔ 178
Σφηκουρής Mίκης και άλλοι ν. Kυπριακής Δημοκρατίας μέσω Eπιτροπής Δημόσιας Yπηρεσίας. (1995) 3 ΑΑΔ 327
Γεώργιος Αναστάση και Υιοί Λτδ ν. Συμβουλίου ΒελτιώσεωςΑγίου Τύχωνα (2002) 3 ΑΑΔ 171
Multi Klima Maliotis Engineering Ltd και Άλλοι ν. KυπριακήςΔημοκρατίας (2002) 3 ΑΑΔ 401
Μάριος Θεοχαρίδης Λτδ ν. Kυπριακής Δημοκρατίας (2007) 3 ΑΑΔ 594
Κυπριακή Δημοκρατία ν. Μάριος Θεοχαρίδης Λτδ (2008) 3 ΑΑΔ 488
Εταιρείας AE General Cleaners Ltd ν. ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ, Υπόθεση Αρ.1224/98, 13.7.00
Χατζηδημητρίου Χριστίνα ν. Κυπριακής Δημοκρατίας (2002) 4 ΑΑΔ 326
LAOS BROS LTD ν. ΤΗΣ ΚΥΠΡΙΑΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΜΕΣΩ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΠΡΟΣΦΟΡΩΝ κ.α., Συνεκδικαζόμενες Υποθέσεις Αρ. 1085/2001 77/2002, 4 Νοεμβρίου, 2003
CV PHILIPPOU LTD ΩΣ Ο ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΟΣ ΤΗΣ AIR TRACTOR INCORPORATION ν. ΚΥΠΡΙΑΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΜΕΣΩ ΑΝΑΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΑΡΧΗΣ ΠΡΟΣΦΟΡΩΝ κ.α., Υπόθεση Αρ. 387/2005, 24 Ιανουαρίου 2007
PODIUM ENGINEERING LTD ν. ΑΝΑΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΑΡΧΗΣ ΠΡΟΣΦΟΡΩΝ, Υπόθεση Αρ. 512/2008, 12 Οκτωβρίου 2010
ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΧΑΤΖΗΓΕΩΡΓΙΟΥ ν. ΚΥΠΡΙΑΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΜΕΣΩ ΥΠΟΥΡΓΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ/Ή ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΣΥΓΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΚΑΙ ΕΡΓΩΝ ΚΑΙ/Ή ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ, Υπόθεση Αρ. 537/2009, 31 Μαρτίου 2011
Κυπριακή νομοθεσία στην οποία κάνει αναφορά η απόφαση αυτή:
Ν. 12(I)/2006 - Ο περί του Συντονισμού των Διαδικασιών Σύναψης Δημόσιων Συμβάσεων Προμηθειών, Έργων και Υπηρεσιών και για Συναφή Θέματα Νόμος του 2006
ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΠΟΦΑΣΗΣ:
ECLI:CY:DD:2016:375
ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ
(Υπόθεση Αρ. 1054/2014)
11 Νοεμβρίου 2016
[Φ. ΚΩΜΟΔΡΟΜΟΣ, Δ.Δ.Δ.]
ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ 146 ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ
CARESTREAM HEALTH HELLAS M. ΕΠΕ Αιτήτρια,
και
ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΜΕΣΩ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΥΓΕΙΑΣ
Καθ΄ ων η Αίτηση.
Π. Παναγιώτου, για την Αιτήτρια
Ε. Νεοφύτου (κα), Δικηγόρος της Δημοκρατίας, για τους Καθ’ ων η Αίτηση
Α. Αιμιλιανίδης, για το Ενδιαφερόμενο Μέρος.
ΑΠΟΦΑΣΗ
ΚΩΜΟΔΡΟΜΟΣ, Δ.Δ.Δ.: Με την παρούσα προσφυγή προσβάλλεται η νομιμότητα και εγκυρότητα της απόφασης των καθ’ ων η αίτηση, η οποία κοινοποιήθηκε στην αιτήτρια με σχετική επιστολή ημερομηνίας 17.7.2014, σύμφωνα με την οποία οι καθ’ ων η αίτηση πληροφορούσαν την αιτήτρια ότι, κατόπιν επαναξιολόγησης της προσφοράς για την προμήθεια ακτινολογικών φιλμ για τις ανάγκες των κρατικών νοσηλευτηρίων (στο εξής «η προσφορά»), η δική της προσφορά δεν επελέγη λόγω του ότι ήταν εκτός προδιαγραφών και, περαιτέρω, αποφάσισαν την κατακύρωση των κατηγοριών 1, 2.1, 2.2, 2.3 και 2.4 της προσφοράς στο Ενδιαφερόμενο Μέρος, ήτοι την εταιρεία ΚΩΣΤΑΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΥ ΛΤΔ (στο εξής το «Ε.Μ»), στη θέση και/ή αντί της αιτήτριας.
Η μελέτη των γεγονότων της υπόθεσης αποκαλύπτει τα εξής:
Ο συγκεκριμένος διαγωνισμός για την προμήθεια ακτινολογικών φιλμ για τις ανάγκες των κρατικών νοσηλευτηρίων (στο εξής «ο διαγωνισμός») προκηρύχθηκε τον Φεβρουάριο του 2013 και στις 14.5.2013, το Συμβούλιο Προσφορών του Υπουργείου Υγείας (Αναθέτουσας Αρχής), αποφάσισε την κατακύρωση της προσφοράς, σύμφωνα με την εισήγηση της οικείας Επιτροπής Αξιολόγησης, στην αιτήτρια, με βάση το κριτήριο ανάθεσης της σύμβασης. Εναντίον την κατακύρωσης καταχωρήθηκε από το Ε.Μ. η Ιεραρχική Προσφυγή με αρ. 28/2013 και στις 4.10.2013 λήφθηκε απόφαση από την Αναθεωρητική Αρχή Προσφορών (στο εξής «η Αρχή»), σύμφωνα με την οποία ακυρώθηκε η απόφαση της Αναθέτουσας Αρχής.
Ακολούθησε επανεξέταση από την Αναθέτουσα Αρχή και κατακύρωση του διαγωνισμού στην αιτήτρια, στις 21.11.2013. Το Ε.Μ. αντέδρασε και στις 4.12.2013 καταχώρησε την Ιεραρχική Προσφυγή με αρ. 51/2013 εναντίον της κατακύρωσης. Επί της εν λόγω Προσφυγής, εκδόθηκε η απόφαση της Αρχής στις 13.5.2014, σύμφωνα με την οποία η Προσφυγή κρίθηκε βάσιμη και η προσβαλλόμενη απόφαση της αναθέτουσας αρχής ακυρώθηκε.
Ακολούθησε επανεξέταση και στις 5.6.2014, το Συμβούλιο Προσφορών της Αναθέτουσας Αρχής, αφού μελέτησε την Έκθεση Αξιολόγησης, αποφάσισε την κατακύρωση της προσφοράς στο Ε.Μ., σύμφωνα με την εισήγηση της οικείας Επιτροπής Αξιολόγησης, με βάση το κριτήριο ανάθεσης της σύμβασης.
Στις 17.7.2014, η Διεύθυνση Αγορών και Προμηθειών της Αναθέτουσας Αρχής έστειλε επιστολές γνωστοποίησης των αποτελεσμάτων του διαγωνισμού σε όλους τους προσφοροδότες. Σύμφωνα με τη σχετική επιστολή που εστάλη στην αιτήτρια, η δική της προσφορά δεν επελέγη επειδή κρίθηκε ότι ήταν εκτός προδιαγραφών, «αφού δεν έχουν υποβληθεί με την υποβολή της προσφοράς τα στοιχεία όπως προβλέπονταν σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 54(2)(α)(ii) του Νόμου 12(Ι)/2006».
Στις 17.9.2014, υπογράφτηκε η σχετική σύμβαση με το Ε.Μ..
Νομικοί Ισχυρισμοί
Αποτελούν βασικούς άξονες της επιχειρηματολογίας της αιτήτριας οι ισχυρισμοί ότι η προσβαλλόμενη απόφαση στηρίχθηκε σε προπαρασκευαστική πράξη και/ή απόφαση της Αρχής επί της Ιεραρχικής Προσφυγής με αρ. 51/2013, η οποία αποτελεί παρερμηνεία και/ή εσφαλμένη εφαρμογή του όρου 8.3.2.4 των εγγράφων του διαγωνισμού καθώς και του άρθρου 54(2)(α)(ii) του περί Συντονισμού των Διαδικασιών Σύναψης Δημοσίων Συμβάσεων Προμηθειών, Έργων και Υπηρεσιών και για Συναφή Θέματα Νόμου του 2006 (Ν.12(Ι)/2006), ως αυτός ίσχυε κατά τον ουσιώδη χρόνο (στο εξής «ο Νόμος»).
Περαιτέρω, η αιτήτρια προβάλλει ότι η προσβαλλόμενη απόφαση παραβιάζει ευθέως τις αρχές της χρηστής διοίκησης και της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης του διοικουμένου προς τη Διοίκηση, εφόσον η ακυρωθείσα απόφαση της Αναθέτουσας Αρχής από την Αρχή στην Ιεραρχική Προσφυγή με αρ. 51/2013 είχε εκδοθεί σε πλήρη συμφωνία και συμμόρφωση με τα ευρήματα και τις υποδείξεις της απόφασης της Αρχής στην Ιεραρχική Προσφυγή με αρ. 28/2013. Μάλιστα, συνεχίζει ο κ. Παναγιώτου, η προσφορά της αιτήτριας ήταν σύμφωνη και/ή πληρούσε τον όρο 8.2.3.4 των εγγράφων του διαγωνισμού, γεγονός που επιβεβαιώνεται από την απόφαση της Αρχής στην εν λόγω Προσφυγή, όπου η Αρχή είχε αποφασίσει ότι τα προϊόντα που προσέφερε η αιτήτρια με την προσφορά της κυκλοφορούσαν νόμιμα και χωρίς περιορισμούς εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Τέλος, ο ευπαίδευτος συνήγορος για την αιτήτρια εγείρει ζήτημα ανατροπής δεδικασμένου, προβάλλοντας ότι η προσβαλλόμενη απόφαση στηρίχθηκε σε προπαρασκευαστική απόφαση της Αρχής στην Ιεραρχική Προσφυγή με αρ. 51/2013, η οποία εκδόθηκε κατ’ ανατροπή δεδικασμένου «προηγούμενης απόφασης της Αναθεωρητικής Αρχής Προσφορών στην Ιεραρχική Προσφυγή 28/2013 χωρίς να δίδεται οποιαδήποτε αιτιολογία και χωρίς να υπάρχει αποχρών λόγος».
Οι καθ’ ων η αίτηση αντιτείνουν ότι η προσβαλλόμενη απόφαση είναι επαρκώς και/ή δεόντως αιτιολογημένη, λήφθηκε δε ορθά και νόμιμα και μετά από διενέργεια της δέουσας έρευνας και κατ’ ορθή ενάσκηση των εξουσιών που τους παρέχει ο νόμος και κατ’ εφαρμογή των αρχών του διοικητικού δικαίου.
Επιπρόσθετα, η ευπαίδευτη συνήγορος για τους καθ’ ων η αίτηση ισχυρίζεται στην αγόρευσή της, με αναφορά στην Ναζίρης ν. Ρ.Ι.Κ. (2007) Α.Α.Δ. 38, ότι η απόφαση της Αρχής στην Ιεραρχική Προσφυγή αρ. 28/2013 δεν δημιούργησε δεδικασμένο, αφού, μετά την έκδοση της απόφασης στην εν λόγω Προσφυγή, οι καθ’ ων η αίτηση προέβησαν σε επανεξέταση και εξέδωσαν νέα απόφαση, η οποία αποτέλεσε το αντικείμενο της Ιεραρχικής Προσφυγής αρ. 51/2013 και την οποία η αιτήτρια προσβάλλει με την υπό εξέταση προσφυγή.
Περαιτέρω, συνεχίζει η κα Νεοφύτου, ακόμα και αν θεωρηθεί ότι όντως τίθεται εν προκειμένω ζήτημα δεδικασμένου, αυτό έγκειται στο ότι η αιτήτρια ήταν εκτός διαγωνισμού λόγω παράβασης ουσιώδους όρου, ενόψει και των ευρημάτων της Αρχής, τόσο στην Ιεραρχική Προσφυγή αρ. 28/2013 όσο και στην 51/2013, ότι υπήρξε μη συμμόρφωση της αιτήτριας με ουσιώδη όρο του διαγωνισμού.
Συναφώς, η δικηγόρος της Δημοκρατίας προβάλλει ότι η προσφορά της αιτήτριας δεν πληρούσε τον όρο 8.3.2.4 του διαγωνισμού, η δε Αρχή είχε επισημάνει και στις δυο προαναφερθείσες αποφάσεις της, οι οποίες συνάδουν, ότι δεν υπεβλήθησαν τα υπό της αιτήτριας οφειλόμενα πιστοποιητικά και/ή έντυπα δεόντως συμπληρωμένα, αφού απουσίαζαν από αυτά τα σχετικά ποσά και οι σχετικές ημερομηνίες.
Αυτή δε η πλημμέλεια και/ή παράλειψη εκ μέρους της αιτήτριας, τονίζουν οι καθ’ ων η αίτηση, δεν θεραπεύεται ούτε από το γεγονός ότι η απόφαση της Αρχής στην Ιεραρχική Προσφυγή αρ. 28/2013 δεν περιελάμβανε ρητή αναφορά σε παράβαση του προαναφερθέντος όρου 8.3.2.4 του διαγωνισμού. Επιπρόσθετα, η πλευρά των καθ’ ων η αίτηση επισημαίνει ότι, σύμφωνα με την απόφαση της Αρχής στην Ιεραρχική Προσφυγή αρ. 51/2013, η εκ των υστέρων υποβολή στοιχείων που υπεβλήθησαν από την αιτήτρια, στο πλαίσιο της επανεξέτασης μετά την ακυρωτική απόφαση στην Ιεραρχική Προσφυγή αρ. 28/2013, εφόσον ο όρος ήταν ουσιώδης, δεν ήταν δυνατή.
Τέλος, η κα Νεοφύτου επιχειρηματολογεί υπέρ της ύπαρξης εννόμου συμφέροντος εκ μέρους του Ε.Μ. να προσβάλει την απόφαση της Αρχής στην Ιεραρχική Προσφυγή αρ. 51/2013, εφόσον ήταν ένας εκ των οικονομικών φορέων που είχαν υποβάλει προσφορά στο πλαίσιο του διαγωνισμού.
Ως προς το ζήτημα του εννόμου συμφέροντος, η πλευρά του Ε.Μ., με αναφορά σε σχετική νομολογία επί του θέματος, προβάλλει ότι η αιτήτρια, δεδομένου ότι δεν πληροί ουσιώδεις όρους του διαγωνισμού, στερείται εννόμου συμφέροντος να προσβάλλει την απόφαση κατακύρωσης της προσφοράς στον επιτυχόντα προσφοροδότη, ήτοι στο Ε.Μ..
Μοναδικό αντικείμενο της παρούσας προσφυγής, συνεχίζει ο κ. Αιμιλιανίδης, αποτελεί το κατά πόσον ορθώς αποκλείστηκε η αιτήτρια από τον διαγωνισμό. Πέραν τούτου, ο ευπαίδευτος συνήγορος για το Ε.Μ., για τους λόγους που εκθέτει, ισχυρίζεται ότι δεν υπήρξε από την αιτήτρια συμμόρφωση με τις διατάξεις του ουσιώδους όρου 8.3.2.4 του διαγωνισμού, η οποία αναπόφευκτα επέφερε αποκλεισμό της τελευταίας από τον εν λόγω διαγωνισμό.
Η δε αιτήτρια, στο πλαίσιο της επανεξέτασης, μετά την ακυρωτική απόφαση της Αρχής στην Ιεραρχική Προσφυγή αρ. 28/2013, θα μπορούσε, «στην καλύτερη περίπτωση», να παραπέμψει σε έγγραφα της προσφοράς της, για να αποδείξει ότι πληρούσε τον προαναφερθέντα όρο του διαγωνισμού, κάτι όμως που «εκδήλως δεν μπορούσαν να πράξουν ως διαφάνηκε κατά την επανεξέταση, όταν προχώρησαν στην εκ των υστέρων υποβολή εγγράφων».
Ούτε και μπορούσε η Αναθέτουσα Αρχή, κατά την επανεξέταση, να επιτρέψει στην αιτήτρια να συμπληρώσει στοιχεία στα ήδη υποβληθέντα με την προσφορά της δικαιολογητικά, εφόσον κάτι τέτοιο δεν βρίσκει έρεισμα ούτε στην σχετική επί του θέματος νομολογία. Αντίθετα, συνεχίζει ο κ. Αιμιλιανίδης, η Αναθέτουσα Αρχή, σύμφωνα με τα προβλεπόμενα στον επίμαχο όρο, ήταν υποχρεωμένη να απορρίψει την προσφορά της αιτήτριας και να την αποκλείσει από τον διαγωνισμό.
Με αναφορά δε σε σχετική νομολογία, ο συνήγορος για το Ε.Μ. προβάλλει ότι η αξιολόγηση προσφοράς κατά παράβαση ουσιωδών όρων αυτής συνιστά κατάχρηση εξουσίας και παραβίαση της αρχής της ισότητας, ενώ και η μη συμμόρφωση με ουσιώδη όρο της προσφοράς καθιστά αυτήν άκυρη. Η εν λόγω συμμόρφωση, προσθέτει, θα πρέπει να υφίσταται κατά την υποβολή των προσφορών και δεν είναι δυνατή η εκ των υστέρων διόρθωση και/ή συμπλήρωση της προσφοράς.
Εν προκειμένω, «οι ελλείψεις του καταλόγου που υπέβαλαν οι αιτητές και ουσιώδεις ήταν και προβλεπόμενες στην κείμενη νομοθεσία και στον σχετικό όρο και καθιστούσαν την προσφορά τους ελλιπή και αντίθετη με τους όρους του διαγωνισμού».
Περαιτέρω, αποτελεί ισχυρισμό και του Ε.Μ. ότι δεν τίθεται εν προκειμένω ζήτημα παράβασης του δεδικασμένου. Όπως αναφέρει ο συνήγορος για το Ε.Μ., δεδικασμένο, σύμφωνα με τη νομολογία, «υπάρχει μόνο ως προς τη δέσμευση από τα λειτουργικά ευρήματα». Στην παρούσα υπόθεση, συνεχίζει, τα λειτουργικά ευρήματα αφορούν αποκλειστικά στην κρίση της Αρχής, στην Ιεραρχική Προσφυγή αρ. 28/2013, ότι υπήρξε παράβαση ουσιώδους όρου από τον επιτυχόντα προσφοροδότη, ενώ οτιδήποτε άλλο αναφέρθηκε «ήταν ουσιαστικά obiter, εφόσον η προσφυγή είχε ήδη επιτύχει και η προσβαλλόμενη απόφαση είχε ακυρωθεί». Ούτε και τίθεται θέμα να έχει λειτουργήσει η Αρχή ως εφετείο του εαυτού της, εφόσον σύμφωνα με την ακυρωτική απόφαση στην εν λόγω Ιεραρχική Προσφυγή, όπου η ακύρωση επήλθε λόγω παράβασης ουσιώδους όρου από την αιτήτρια, η Αρχή ήταν υπόχρεα, κατά την επανεξέταση, να αποκλείσει τον επιτυχόντα προσφοροδότη, ήτοι την αιτήτρια. Αυτή δε η απόφαση της Αρχής, καταλήγει ο κ. Αιμιλιανίδης, «επαναλήφθηκε εμφατικά στην 51/2013». Τέλος, η πλευρά του Ε.Μ. ισχυρίζεται ότι ουδεμία παραβίαση των αρχών της χρηστής διοίκησης ή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης υπήρξε, επισημαίνοντας ότι, ούτως ή άλλως, αυτοί οι ισχυρισμοί δεν μπορούν να προωθούνται από την αιτήτρια, η οποία, σύμφωνα με τον ισχυρισμό που αναφέρθηκε πιο πάνω, στερείται εννόμου συμφέροντος προς τούτο.
Η κατάληξη
Έχω εξετάσει την προσβαλλόμενη απόφαση υπό το πρίσμα όλων των στοιχείων που τέθηκαν ενώπιον του Δικαστηρίου, τα οποία αποτέλεσαν το υπόβαθρο για προώθηση των εκατέρωθεν θέσεων, είτε κατά είτε υπέρ της νομιμότητας της προσβαλλόμενης πράξης.
Προέχει βέβαια, ως θέμα λογικής προτεραιότητας, η εξέταση του υπό του Ε.Μ. προβαλλόμενου ισχυρισμού περί ελλείψεως εννόμου συμφέροντος της αιτήτριας να προσβάλλει την απόφαση κατακύρωσης της προσφοράς στον επιτυχόντα προσφοροδότη, δεδομένου ότι αυτή δεν πληρούσε ουσιώδη όρο του διαγωνισμού, και ότι, συνακόλουθα, μοναδικό αντικείμενο της υπό εξέταση προσφυγής αποτελεί το κατά πόσο ορθώς αποκλείστηκε η αιτήτρια από τον διαγωνισμό. Το εν λόγω θέμα μπορεί να εξεταστεί σε οποιοδήποτε στάδιο της διαδικασίας, ακόμη και αυτεπάγγελτα, εφόσον άνευ εννόμου συμφέροντος δεν είναι δυνατόν να προωθείται από ένα αιτητή, αίτηση ακυρώσεως (βλ. Ανδρέας Παρασκευάς, ανωτέρω, Χατζηδημητρίου ν. Δημοκρατίας (2002) 4 Α.Α.Δ. 326 και Σφηκουρής κ.α. ν. Δημοκρατίας (1995) 3 Α.Α.Δ. 327).
Εν προκειμένω, ως έχει ήδη λεχθεί, η προσφορά της αιτήτριας δεν επελέγη, επειδή κρίθηκε ότι ήταν εκτός προδιαγραφών και, συνακόλουθα, η αιτήτρια αποκλείστηκε από το διαγωνισμό. Έχει κατ’ επανάληψη νομολογηθεί ότι, εφόσον προσφοροδότης κριθεί ότι δεν πληροί ουσιώδεις όρους του διαγωνισμού, στερείται εννόμου συμφέροντος να προσφύγει κατά της απόφασης κατακύρωσης της προσφοράς στον επιτυχόντα προσφοροδότη. Στην Μάριος Θεοχαρίδης Λτδ ν. Δημοκρατίας (2007) 3 Α.Α.Δ. 594, η Ολομέλεια του Ανωτάτου Δικαστηρίου επεσήμανε τα εξής, άμεσα σχετικά με το υπό συζήτηση θέμα:
«Οι εφεσείοντες υποστηρίζουν ότι λανθασμένα το πρωτόδικο δικαστήριο δεν ερεύνησε κατά πόσο η προσφορά των ενδιαφερομένων μερών ικανοποιούσε συγκεκριμένους όρους της προσφοράς. Το επιχείρημα όμως δεν ευσταθεί. Από τη στιγμή που διαπιστώθηκε από το πρωτόδικο δικαστήριο ότι η προσφορά των εφεσειόντων δεν πληρούσε συγκεκριμένες προδιαγραφές, κάτι που εξάλλου παραδέκτηκαν και οι ίδιοι, επιβεβαιώνεται ότι στερούνται του αναγκαίου εννόμου συμφέροντος και συνεπώς, τα μόνα ζητήματα τα οποία μπορούν να εξεταστούν είναι μόνο όσα αφορούν στη νομιμότητα του αποκλεισμού τους. Μέσα σε αυτά τα πλαίσια μπορεί βεβαίως να εξεταστεί και η νομιμότητα οποιουδήποτε όρου ο οποίος, κατ' ισχυρισμόν, παράνομα τέθηκε με αποτέλεσμα να παραβιάζεται η αρχή της ισότητας.».
Παρόμοια ήταν η θέση της Ολομέλειας του Ανωτάτου Δικαστηρίου και λίγο αργότερα, στην Δημοκρατία ν. Μάριος Θοεχαρίδης Λτδ (2008) 3 Α.Α.Δ. 488, όπου τονίστηκε ότι «ένας αποκλεισθείς προσφοροδότης νομιμοποιείται, κατ' αρχήν, να θέσει προς εξέταση ζητήματα που αφορούν στον αποκλεισμό του, η προσφυγή όμως επιτυγχάνει ή αποτυγχάνει με αναφορά αποκλειστικά στη νομιμότητα ή όχι του αποκλεισμού και δεν εξετάζεται οτιδήποτε άλλο αναφορικά με τη διαδικασία».
Υπό το φως των πιο πάνω, κρίνω ότι ο ισχυρισμός του Ε.Μ. ευσταθεί. Η αιτήτρια, λόγω του αποκλεισμού της από τον διαγωνισμό, εφόσον κρίθηκε ότι δεν πληρούσε συγκεκριμένο ουσιώδη όρο αυτού, στερείται του απαιτούμενου εννόμου συμφέροντος να αμφισβητήσει οτιδήποτε άλλο πέραν της κρίσης των καθ’ ων η αίτηση να αποκλείσουν τη δική της προσφορά ως ευρισκόμενη εκτός προδιαγραφών και, συνακόλουθα, δε νομιμοποιείται να προσφύγει κατά της απόφασης κατακύρωσης της προσφοράς στο Ε.Μ. Επομένως, ορθώς προβάλλεται ότι μοναδικό αντικείμενο της υπό εξέταση προσφυγής αποτελεί το κατά πόσον ορθώς αποκλείστηκε από το διαγωνισμό η αιτήτρια και αυτό είναι το ζήτημα που εξετάζεται αμέσως κατωτέρω.
Σύμφωνα με την απόφαση των καθ’ ων η αίτηση, ως αυτή κοινοποιήθηκε στην αιτήτρια δια της επιστολής της Αναθέτουσας Αρχής ημερομηνίας 17.7.2014, η προσφορά της αιτήτριας δεν είχε επιλεγεί, λόγω του ότι ήταν εκτός προδιαγραφών, «αφού δεν έχουν υποβληθεί με την υποβολή της προσφοράς τα στοιχεία που προβλέπονταν σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 54(2)(α)(ii) του Νόμου 12(Ι)/2006». Σύμφωνα δε με την υπό αναφορά διάταξη του άρθρου 54 του Νόμου, στην οποία παραπέμπει η απόφαση της Αναθέτουσας Αρχής-
«(2) Οι τεχνικές ικανότητες των οικονοµικών φορέων δύνανται να αποδεικνύονται µε έναν ή περισσότερους από τους ακόλουθους τρόπους, ανάλογα µε τη φύση, την ποσότητα ή τη σπουδαιότητα και τη χρήση των έργων, των προµηθειών ή των υπηρεσιών:
(α)(i) […]
(ii) µε υποβολή καταλόγου των κυριότερων παραδόσεων ή των κυριότερων υπηρεσιών που πραγµατοποιήθηκαν κατά την προηγούµενη τριετία, µε αναφορά του αντίστοιχου ποσού, της ηµεροµηνίας και του δηµόσιου ή ιδιωτικού παραλήπτη. Οι παραδόσεις και οι παροχές υπηρεσιών αποδεικνύονται-
(Α) εάν ο αποδέκτης είναι αναθέτουσα αρχή, µε πιστοποιητικά που έχουν εκδοθεί ή θεωρηθεί από την αρµόδια αρχή·
(Β) εάν ο αποδέκτης είναι ιδιωτικός φορέας, µε βεβαίωση του αγοραστή ή, εάν τούτο δεν είναι δυνατόν, µε απλή δήλωση του οικονοµικού φορέα·».
Η Αρχή, στην απόφασή της επί της Ιεραρχικής Προσφυγής αρ. 28/2013, εξετάζοντας τον υπό του προσφεύγοντα (Ε.Μ. στην παρούσα προσφυγή) εγειρόμενο λόγο ακύρωσης περί παράβασης του όρου 8.3.2.4 των εγγράφων του διαγωνισμού, ανέφερε τα εξής (οι υπογραμμίσεις είναι του Δικαστηρίου):
«Είναι αναντίλεκτο ότι από το έντυπο το οποίο κατατέθηκε προς συμμόρφωση ελλείπουν τόσο τα ποσά όσο και οι σχετικές ημερομηνίες.
Ουδείς περαιτέρω εισηγήθηκε ότι ο εν λόγω όρος δεν αποτελεί ουσιώδη του Διαγωνισμού όρο. Δεν θα μπορούσε άλλωστε κάτι τέτοιο να γίνει αποδεκτό αφού τίθεται προς διαφύλαξη της ποιότητας των προσφερόμενων προϊόντων τα οποία προέρχονται από χώρες εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης. Είναι δε περαιτέρω γνωστό ότι δεν είναι νοητή επουσιώδης απόκλιση από ουσιώδη όρο. Το αν τελικά εκ του περισσού προβλέπονται οι εν λόγω αναφορές είναι κάτι που θα μπορούσε να τεθεί μόνο στην προσβολή του επίμαχου όρου στο κατάλληλο στάδιο, πράγμα που δεν έγινε. Ακόμα όμως και αν μπορούσαμε να παρακάμψουμε την αναφορά στα ποσά- ως εκ του περισσού τεθέν αφού το ποσό δεν αποτελεί εν προκειμένω σε καμία περίπτωση κριτήριο- εντούτοις η μη αναγραφή της ημερομηνίας δημιουργεί πρόβλημα αφού δεν μπορεί να διαπιστωθεί η προβλεπόμενη τριετία.
Από την άλλη ο ισχυρισμός της Αναθέτουσας Αρχής ότι η αναφορά που γίνεται στο άρθρο 54(2) (α) (ιι) του Ν. 12(Ι)/2006 αφορά αποκλειστικά το περιεχόμενο του καταλόγου που ζητείται ως αποδεικτικό στοιχείο και ως εκ τούτου δεν τίθεται θέμα υποχρέωσης υποβολής των πιστοποιητικών που αναφέρονται στο άρθρο 54 του Ν. 12(Ι)/2006, δεν ευρίσκει οποιοδήποτε λογικό νόημα και ούτε δύναται να δράσει υποβοηθητικά.
[…..]
Βεβαίως η εκ μέρους της επιτυχούσας υποβολή του καταλόγου ως έχει σε συνδυασμό με άλλα στοιχεία της επιστολής, όπως η αναγραφή της ημερομηνίας σύνταξης της επιστολής και η παροχή δήλωσης στο τέλος αυτού περί της συνέχισης μέχρι και την ημερομηνία σύνταξής της, συντήρησης των εν λόγω προϊόντων από αυτή, είναι, θεωρούμε, επαρκής για να δώσει το έναυσμα για επιζήτηση διευκρινίσεων εκ μέρους της Αναθέτουσας Αρχής για να διαπιστωθούν τα παραλειπόμενα με δεδομένο ότι από τα ήδη εισαχθέντα στοιχεία αναδύεται ότι η «εισαγωγή και διάθεση του προϊόντος στα κράτη μέλη της Ε.Ε. επιτρέπεται χωρίς περιορισμούς»».
Ο επίμαχος όρος 8.3.2.4 του διαγωνισμού (βλ. παράρτημα 1 στην ένσταση των καθ’ ων η αίτηση), ο οποίος περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο «Περιεχόμενα φακέλου προσφοράς», κάτω από το υποκεφάλαιο 8.3.2 με τίτλο «Τεχνική Προσφορά», αναφέρει τα εξής:
«Μπορούν να λάβουν μέρος σε διαγωνισμούς προμηθειών του Δημοσίου καταρχήν όλα τα προϊόντα χωρών εκτός Ε.Ε. αρκεί να κυκλοφορούν τουλάχιστον σε μια (1) αγορά κράτους μέλους της Ε.Ε. και/ή η εισαγωγή και διάθεσή τους στα κράτη μέλη της Ένωσης να επιτρέπεται χωρίς περιορισμούς ή αφού προηγουμένως εξασφαλιστεί σχετική άδεια. Σε περίπτωση προσφοράς προϊόντος που κατασκευάζεται σε χώρα εκτός Ε.Ε., να προσκομιστεί δήλωση στην οποία να αναφέρεται σε ποια(ες) αγορά(ες) κράτους μέλους κυκλοφορεί το προσφερόμενο προϊόν και παράλληλα να προσκομιστούν αποδεικτικά στοιχεία με τη μορφή καταλόγου, το περιεχόμενο του οποίου καθορίζεται στις διατάξεις του άρθρου 54(2)(α)(ιι) του Ν.12(Ι)/2006, από τα οποία να προκύπτει ότι η εισαγωγή και διάθεση του προϊόντος στα κράτη μέλη της Ε.Ε. επιτρέπεται χωρίς περιορισμούς, καθώς και πίνακα πελατών ή άλλα αποδεικτικά στοιχεία με τις πωλήσεις του εν λόγω προϊόντος, είτε από τον ίδιο είτε από τον κατασκευαστή. Σε περίπτωση που δεν υποβληθούν μαζί με την προσφορά τα παραπάνω δικαιολογητικά η προσφορά απορρίπτεται».
Έχοντας μελετήσει τόσο την απόφαση στην Ιεραρχική Προσφυγή αρ. 28/2013, όσο και την απόφαση της Αρχής στην Ιεραρχική Προσφυγή αρ. 51/2013, αλλά και το περιεχόμενο του επίμαχου όρου, σε συνδυασμό βέβαια και με τα προβλεπόμενα στη διάταξη του άρθρου 54(2)(α)(ii) του Νόμου 12(Ι)/2006, έχω καταλήξει ότι δεν υπάρχει αμφιβολία πως, πράγματι, ο εν λόγω όρος είναι ουσιώδης. Ο ίδιος ο όρος, ως έχει παρατεθεί ανωτέρω, ρητά προβλέπει ότι «Σε περίπτωση που δεν υποβληθούν μαζί με την προσφορά τα παραπάνω δικαιολογητικά, η προσφορά απορρίπτεται». Συνεπώς, δεν επιτρέπεται παρέκκλιση από τις διατάξεις του εν λόγω όρου. Εξάλλου, όπως ρητά αναφέρει η Αρχή στην απόφασή της επί της Ιεραρχικής Προσφυγής αρ. 28/2013, ο εν λόγω όρος «τίθεται προς διαφύλαξη της ποιότητας των προσφερόμενων προϊόντων τα οποία προέρχονται από χώρες εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης» και «ουδείς περαιτέρω εισηγήθηκε ότι ο εν λόγω όρος δεν αποτελεί ουσιώδη του Διαγωνισμού όρο». Για να καταλήξει η Αρχή, ότι δεν θα μπορούσε άλλωστε κάτι τέτοιο να γίνει αποδεκτό αφού είναι γνωστό ότι «δεν είναι νοητή επουσιώδης απόκλιση από ουσιώδη όρο».
Εν προκειμένω, δεν χωρεί αμφιβολία ότι στην προσφορά της αιτήτριας είχε διαπιστωθεί από την Αρχή απόκλιση από ουσιώδη όρο του διαγωνισμού, κατ’ ανατροπή της αρχικής απόφασης της Αναθέτουσας Αρχής ότι η αιτήτρια πληρούσε τον επίμαχο όρο. Όπως αναφέρθηκε και στην απόφαση της Αρχής, είναι αναντίλεκτο ότι από το έντυπο, το οποίο κατατέθηκε από την αιτήτρια προς συμμόρφωση, ελλείπουν τόσο τα ποσά όσο και οι σχετικές ημερομηνίες. Ορθώς δε επισημαίνει η Αρχή ότι η μη αναγραφή της ημερομηνίας δημιουργεί πρόβλημα, αφού δεν μπορεί να διαπιστωθεί η προβλεπόμενη στο άρθρο 54(2)(α)(ii) του Νόμου 12(Ι)/2006 τριετία.
Με βρίσκει σύμφωνο η επισήμανση της Αρχής στην απόφασή της επί της Ιεραρχικής Προσφυγής αρ. 51/2013 ότι η απουσία αναφοράς της ρήτρας αποκλεισμού στην πρώτη απόφαση, επί της Ιεραρχικής Προσφυγής αρ. 28/2013, προφανώς είναι εκείνη που οδήγησε και στην υπόδειξη για αναζήτηση διευκρινίσεων εκ μέρους της Αναθέτουσας Αρχής.
Συναφώς, είναι ορθή και η παρατήρηση του ευπαιδεύτου συνηγόρου του Ε.Μ. ότι κανονικά, ενόψει του πιο πάνω συμπεράσματος, η απόφαση της Αρχής θα έπρεπε να καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο επιτυχών προσφοροδότης, ήτοι η αιτήτρια, θα έπρεπε να είχε αποκλειστεί από τον διαγωνισμό, εφόσον δεν υπήρχε άλλη επιλογή στην Αναθέτουσα Αρχή.
Ωστόσο, και παρά την απουσία ρητής κατάληξης της Αρχής περί αποκλεισμού της αιτήτριας, και αν ακόμη γίνει δεκτό ότι δεν υπήρξε στην απόφαση της Αρχής διαπίστωση ότι η αιτήτρια (επιτυχών προσφοροδότης) δεν πληρούσε ουσιώδη όρο του διαγωνισμού, έχω την άποψη ότι αυτό ουδόλως μπορεί να διαφοροποιήσει την τελική κατάληξη και/ή έκβαση του πράγματος, ότι δηλαδή υπήρξε εν προκειμένω παράβαση ουσιώδους όρου, ήτοι του όρου 8.3.2.4, η οποία συνίστατο στο γεγονός ότι η αιτήτρια με την προσφορά της δεν είχε υποβάλει όλα τα στοιχεία (ποσά, ημερομηνίες, πιστοποιητικά και βεβαιώσεις των δημοσίων ή ιδιωτικών παραληπτών των προϊόντων), που, σε συνδυασμό με την τελευταία πρόταση του επίμαχου όρου, η οποία προέβλεπε ρητά για απόρριψη και/ή αποκλεισμό όσων προσφορών δεν κατέθεταν τα συγκεκριμένα στοιχεία, δεν άφηναν άλλη επιλογή στην Αναθέτουσα Αρχή από το να αποκλείσει την αιτήτρια από το διαγωνισμό, εφόσον ορθά κρίθηκε ότι ο υπό αναφορά όρος ήταν ουσιώδης και η αιτήτρια δεν είχε υποβάλει όλα τα απαραίτητα δικαιολογητικά.
Η εκ των υστέρων υποβολή των πιο πάνω στοιχείων από την αιτήτρια, εφόσον ο επίμαχος όρος ήταν ουσιώδης και τα απαιτούμενα δεν προέκυπταν από τα υποβληθέντα στοιχεία, δεν ήταν δυνατή, αφού ουσιαστικά με τις διευκρινίσεις που ζητήθηκαν από την Αναθέτουσα Αρχή, στο πλαίσιο της επανεξέτασης, και δόθηκαν από την αιτήτρια, συμπληρώθηκαν ελλείψεις στην προσφορά της αιτήτριας, πράγμα ανεπίτρεπτο, υπό το φως και της πάγιας αρχής ότι η Διοίκηση δεν μπορεί να επεμβαίνει για να διορθώνει λάθη ή παραλείψεις ενός προσφοροδότη όταν μια τέτοια ενέργεια δεν δικαιολογείται από τους όρους του διαγωνισμού. Εν προκειμένω, η προσφορά της αιτήτριας, η οποία, ως αναφέρθηκε, παραβίαζε ουσιώδη όρο, δεν υπήρχε περιθώριο να καταστεί έγκυρη μέσω της υποβολής συμπληρωμένου καταλόγου κατά τη διαδικασία των διευκρινίσεων που ζητήθηκαν από την Αναθέτουσα Αρχή, η οποία δεν είχε άλλη επιλογή κατά την επανεξέταση από την απόρριψη της προσφοράς και τον αποκλεισμό της αιτήτριας από το διαγωνισμό. Υπενθυμίζεται συναφώς, όπως προκύπτει και από το παράρτημα Χ της ένστασης των καθ’ ων η αίτηση, ότι στο πλαίσιο των υπό αναφορά διευκρινίσεων, ζητήθηκε, μεταξύ άλλων, από την αιτήτρια να συμπληρώσει, στον πίνακα που είχε υποβληθεί με την προσφορά της, τα ποσά των συμβάσεων καθώς και την ημερομηνία έναρξης και ολοκλήρωσης των συμβάσεων που αναφέρονται στο σχετικό κατάλογο.
Όπως έχει κατ’ επανάληψη νομολογηθεί, η συμμόρφωση με τους όρους της προσφοράς θα πρέπει να υφίσταται κατά το χρόνο υποβολής των προσφορών και δεν είναι δυνατή εκ των υστέρων διόρθωση. Ο δε κρίσιμος χρόνος για τη διαπίστωση της ύπαρξης των προϋποθέσεων συμμετοχής σε πλειοδοτικό διαγωνισμό και τήρησης των όρων του διαγωνισμού είναι η τελευταία ημερομηνία υποβολής των προσφορών (βλ.
Tamassos Tobacco Suppliers Co v. Δημοκρατίας (1992) 3 Α.Α.Δ. 60). Η δε εκ των υστέρων υποβολή στοιχείων από τον προσφοροδότη παραβιάζει την αρχή της χρηστής διοίκησης και της ισότητας και καθιστά άκυρη την προσφορά του εν λόγω προσφοροδότη (βλ. Γεώργιος και Κύπρος Ηλιάδης (Διανομείς) Λτδ ν. Δημοκρατίας (1990) 3 Α.Α.Δ. 1165 και Α.Ε.
General Cleaners Ltd v. Κεντρικής Τράπεζας Κύπρου, Υποθ. Αρ. 1224/1998, ημερ. 13.7.2000). Ούτε και είναι εφικτή η υποβολή ή τροποποίηση εγγράφων που υποβλήθηκαν, ώστε να θεραπεύεται η απόκλιση από ουσιώδη όρο του διαγωνισμού, μέσα από την υπό της Διοίκησης άσκηση του δικαιώματος διαβουλεύσεων ή παροχής διευκρινίσεων (βλ. Γεώργιος Αναστάση και Υιοί Λτδ ν.
Συμβουλίου Βελτιώσεως Αγίου Τύχωνα (2002) 3 Α.Α.Δ. 171 και A. Sazeides & Son Ltd v. Δημοκρατίας, Υποθ. Αρ. 791/2000, ημερ. 21.2.2000). Οι διευκρινίσεις μπορούν να ζητηθούν από τους προσφοροδότες για περαιτέρω εξηγήσεις σε σχέση με ασάφεια ή αοριστία, όχι όμως για συμπλήρωση άκυρης προσφοράς (βλ. C.V. Philippou Ltd v. Δημοκρατίας, Υποθ. Αρ. 387/05, ημερ. 24.1.2007) και δεν είναι εφικτή η υπό της αναθέτουσας αρχής διόρθωση εγγράφων της προσφοράς προσφοροδότη, τα οποία παραβιάζουν ουσιώδη όρο (βλ.
Laos Bros Ltd v. Δημοκρατίας, Συνεκδ. Υποθ. Αρ. 1085/01 και 77/2002, ημερ. 4.11.2003). Στην απόφαση της Ολομέλειας του Ανωτάτου Δικαστηρίου στην Χρύσανθος Κυριάκου Λτδ ν. Αρχής Τηλεπικοινωνιών Κύπρου (1995) 3 Α.Α.Δ. 178, κρίθηκε ότι η μη παράθεση συνοδευτικών της προσφοράς εγγράφων και/ή αποδεικτικών, όπως εν προκειμένω, συνιστούσε παράβαση ουσιώδους όρου (βλ.
επίσης απόφαση Ολομέλειας του Ανωτάτου Δικαστηρίου στην Multi Klima Malliotis Engineering Ltd κ.α v. Δημοκρατίας (2002) 3 Α.Α.Δ. 401).
Περαιτέρω, είναι ορθή η θέση που προβάλλεται από τους καθ’ ων η αίτηση και από το Ε.Μ. ότι δεν τίθεται ζήτημα παράβασης δεδικασμένου στην παρούσα, δεδομένου ότι, σύμφωνα και με την οικεία νομολογία επί του θέματος, δεδικασμένο υπάρχει μόνον ως προς τη δέσμευση από λειτουργικό εύρημα, το οποίο, στην υπό εξέταση περίπτωση, συνίσταται στην κατάληξη της Αρχής, στην απόφασή της επί της Ιεραρχικής Προσφυγής αρ. 28/2013, ότι υπήρξε παράβαση ουσιώδους όρου από την αιτήτρια, που οδήγησε στην ακύρωση της προσβαλλόμενης πράξης. Συναφώς, το ακυρωτικό αποτέλεσμα στην εν λόγω Προσφυγή ήταν σαφές και επαναλήφθηκε εν συνεχεία με εμφατικό τρόπο στην απόφαση της Αρχής στην Ιεραρχική Προσφυγή αρ. 51/2013. Υπενθυμίζεται στο σημείο αυτό η πάγια επί του θέματος νομολογία του Ανωτάτου Δικαστηρίου ότι οι αποφάσεις των αναθεωρητικών αρχών, μετά την ολοκλήρωση και τη διαδικασία εξέτασης των ιεραρχικών προσφυγών, δεσμεύουν τις αναθέτουσες αρχές ως προς το ακυρωτικό αποτέλεσμα (βλ. Podium Engineering Ltd v. Αναθεωρητικής Αρχής Προσφορών, Υποθ. Αρ. 512/2008, ημερ. 12.10.2010). Η δε αναθέτουσα αρχή είναι δεσμευμένη να συμμορφωθεί με τις υποδείξεις της αναθεωρητικής αρχής (βλ. Χατζηγεωργίου ν. Δημοκρατίας, Υποθ. Αρ. 537/2009, ημερ. 31.3.2011) και ο έλεγχος διοικητικής απόφασης μετά από επανεξέταση διενεργείται μόνο στη βάση του ακυρωτικού αποτελέσματος (βλ. Ναζίρης, ανωτέρω).
Ενόψει των πιο πάνω, καταλήγω ότι ουδείς εκ των προβαλλόμενων λόγων ακύρωσης ευσταθεί.
Κατά συνέπεια, η προσφυγή αποτυγχάνει και απορρίπτεται με €1.300 έξοδα υπέρ των καθ’ ων η αίτηση και εναντίον της αιτήτριας.
Φ.ΚΩΜΟΔΡΟΜΟΣ, Δ.Δ.Δ.
cylaw.org: Από το ΚΙΝOΠ/CyLii για τον Παγκύπριο Δικηγορικό Σύλλογο