II UK 239/03 · Sąd Najwyższy

art. 361 § 1 k.p, art. 32 ust. 1 Konstytucji, art. 39315 k.p.c; II UK 239/03 · Sąd Najwyższy: Wyrok z dnia 12 lutego 2004 r. II UK 239/03 Przepis art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353), określający warunki uzyskania prawa do emerytury korzyst- niejsze od ogólnych, dotyczy wyłącznie ubezpieczonych będących pracowni- kami w dacie, z jaką mogą przejść na emeryturę, a więc po spełnieniu ostat- niego z wymaganych warunków. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Jadwiga Skibińska-Adamowicz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 lutego 2004 r. sprawy z wniosku Haliny P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w J. o wcześniejszą emeryturę, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 6 marca 2003 r. [...], z m i e n i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Okręgowe- go-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krośnie z dnia 8 października 2002 r. [...] i oddalił odwołanie wnioskodawczyni. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 8 stycznia 2002 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w J. odmówił wnioskodawczyni Halinie P. przyznania prawa do wcześniejszej emerytu- ry na podstawie art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), wskazując, że bezpośrednio przed złożeniem wniosku o świadczenie była objęta ubezpiecze- niem rolniczym a nie pracowniczym, to zaś stanowi przeszkodę dla przyznania do- chodzonego świadczenia. W odwołaniu od tej decyzji wnioskodawczyni wniosła o jej zmianę, podnosząc, iż odmowa przyznania żądanego świadczenia jest spowodowa- 2 na błędną interpretacją art. 29 powołanej ustawy, który nie ustanawia wymogu aby ostatnim ubezpieczeniem przed złożeniem wniosku było ubezpieczenie pracownicze. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krośnie wyrokiem z dnia 8 października 2002 r. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawczyni prawo do świadczenia (wcześniejszej emerytury). Sąd ten ustalił, że wnioskodaw- czyni po ukończeniu 55 lat życia złożyła wniosek emerytalny, a wcześniej - decyzją z dnia 26 lipca 1999 r. - organ rentowy, ustalając wysokość emerytury wnioskodaw- czyni dla potrzeb świadczenia przedemerytalnego, przyjął że posiada ona okresy składkowy i nieskładkowy wynoszące łącznie 30 lat i 10 miesięcy. Do 31 maja 1999 r. pozostawała w stosunku pracy, od 15 czerwca do 31 lipca 1999 r. była zarejestro- wana jako bezrobotna bez prawa pobierania zasiłku, a następnie od 1 sierpnia 1999 r. otrzymywała świadczenie przedemerytalne. W dniu 17 lipca 1999 r. wnioskodaw- czyni przekazała gospodarstwo rolne zaś od 1 czerwca do 30 września 1999 r. była objęta ubezpieczeniem społecznym rolników. Sąd Okręgowy uznał, iż wnioskodawczyni w chwili zgłoszenia wniosku o eme- ryturę spełniała warunki do jej otrzymania, bowiem ukończyła 55 lat życia oraz posia- dała okres zatrudnienia przekraczający 30 lat. Zarzuty organu rentowego, iż skoro jej ostatnim ubezpieczeniem nie było ubezpieczenie pracownicze, to nie może skutecz- nie ubiegać się o emeryturę, uznał za bezzasadne, powołując się między innymi na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 2000 r., II UKN 443/99 (OSNAPiUS 2001 nr 17, poz. 542), według którego prawo do wcześniejszej emerytury może nabyć osoba legitymująca się określonym przez przepisy stażem ubezpieczeniowym, mimo że wymagany wiek osiągnęła i wniosek o świadczenie złożyła, w czasie gdy nie była pracownikiem i podlegała ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działal- ności gospodarczej. Rozpoznając apelację organu rentowego od tego wyroku, zarzucającą naru- szenie prawa materialnego polegające na niewłaściwym zastosowaniu art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie- czeń Społecznych (w ocenie skarżącego powołany przepis umożliwia nabycie eme- rytury ubezpieczonym będącym pracownikami przed złożeniem wniosku), Sąd Ape- lacyjny w Rzeszowie oddalił ją, podzielając ustalenia i ocenę prawną dokonaną przez Sąd pierwszej instancji. W ocenie Sądu drugiej instancji objęcie wnioskodawczyni ubezpieczeniem społecznym rolników, nie stanowi przeszkody dla uzyskania świad- czenia emerytalnego. 3 Powyższy wyrok zaskarżył kasacją organ rentowy i zarzucając: naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 29 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach i ustalenie, że odwołują- ca spełniła warunki do przyznania prawa do wcześniejszej emerytury, wniósł o jego zmianę i orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Rozpoznając sprawę Sąd Najwyższy działa w granicach zaskarżenia kasacją i w ramach jej podstaw, a nadto związany jest ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39311 § 1 i 2 k.p.c.). Oznacza to, że nie jest wątpliwe, iż wnioskodawczyni do dnia 31 maja 1999 r. pozostawała w stosunku pracy, który ustał na podstawie wypowiedzenia dokonanego przez pracodawcę z przyczyn leżących po jego stronie, przy czym pracodawca skrócił okres wypowiedze- nia na podstawie art. 361 § 1 k.p. do jednego miesiąca, co jednakże skutkuje zalicze- niem okresu, za który przysługuje odszkodowanie, do okresu zatrudnienia, o ile pra- cownik w tym czasie pozostaje bez pracy (§ 2 tego przepisu). Nie jest też wątpliwe, że od dnia 1 sierpnia 1999 r. wnioskodawczyni otrzymy- wała świadczenie przedemerytalne, a organ rentowy, ustalając wysokość emerytury dla potrzeb przyznania tego świadczenia, przyjął iż wykazała ona okresy: składkowy wynoszący 30 lat i 2 miesiące oraz nieskładkowy w wymiarze 8 miesięcy. W dniu 11 listopada 2001 r. wnioskodawczyni ukończyła 55 lat życia. Wspomnieć też trzeba, że w okresie od 1 czerwca do 30 września 1999 r. objęta była ubezpieczeniem rolni- czym. Na podstawie tych ustaleń należy ocenić jej ewentualne uprawnienie do tzw. wcześniejszej emerytury na podstawie art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przepis ten, co trzeba na wstępie zaznaczyć, jest sformułowany odmiennie niż art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 247 ze zm.). Za uzasadnieniem wyroku Sądu Najwyż- szego z dnia 4 czerwca 2003 r., II UK 311/02 (niepublikowany) trzeba powtórzyć, że ta ostatnia ustawa obejmowała swoim zakresem podmiotowym wyłącznie zaopatrze- nie emerytalne pracowników, a do osób ubezpieczonych w innych niż pracowniczy systemach miała zastosowanie wówczas, gdy odsyłały do niej odpowiednie przepisy. Stąd też w przepisach dotyczących świadczeń posługiwano się określeniem „pra- 4 cownik”. Przepis art. 26 ustawy o z.e.p. stanowił, że „emerytura przysługuje pracow- nikowi, który spełnia następujące warunki” (chodzi o wiek emerytalny i okres zatrud- nienia), a więc nie zawierał wymogu aby obydwa te warunki były spełnione w czasie pozostawania w zatrudnieniu. Tak więc dla uzyskania emerytury wystarczało legity- mowanie się okresem składkowym podlegania pracowniczemu ubezpieczeniu spo- łecznemu, do którego doliczało się inne okresy składkowe i nieskładkowe, zaś prawo do emerytury pracownik nabywał w dacie spełnienia ostatniego warunku niezależnie od tego czy pozostawał w zatrudnieniu, czy był ubezpieczony z innego tytułu czy też nie podlegał żadnemu ubezpieczeniu społecznemu. Te same zasady miały zastoso- wanie w przypadku ubiegania się o emeryturę na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy o z.e.p., przewidującego niższy od ogólnego wiek emerytalny wynoszący dla kobiet 55 i dłuższy okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie 30 lat. Zawarte w tym przepisie określenie „pracownik” było rozumiane tak samo jak określenie zawarte w poprzednim przepisie, a więc wystarczyło legitymowanie się pracowniczym ubezpie- czeniem społecznym w dowolnym okresie podlegania ubezpieczeniu. Przejście na emeryturę w rozumieniu tego przepisu oznaczało skorzystanie z prawa do emerytury bez konieczności przerwania zatrudnienia lub innej działalności. Powołany w kasacji wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 2000 r., II UKN 443/99 (OSNAPiUS 2001 nr 17, poz. 542) dotyczył tylko tej regulacji, wyraźnie wskazując, że prawo do eme- rytury w trybie art. 27 ust. 1 ustawy o z.e.p. może nabyć osoba legitymująca się określonym stażem ubezpieczeniowym, także wtedy, gdy wymagany wiek osiągnęła w czasie, gdy nie była pracownikiem i podlegała ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Analogiczne stanowisko zawiera uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 1991 r., III UZP 22/90 (OSNCP1991 nr 8-9, poz. 90), w myśl której prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy o zep nabywa także były pracownik, nie pozostający w zatrudnieniu w dacie osiągnięcia określonego w tym przepisie wieku. Na powyższe rozstrzygnięcia wnio- skodawczyni nie może się skutecznie powoływać, co pominął Sąd Apelacyjny, gdyż do daty utraty mocy obowiązującej ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników - do dnia 31 grudnia 1998 r. - nie osiągnęła wymaganego w art. 27 ust. 1 wieku 55 lat. Obecnie obowiązująca ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i ren- tach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych reguluje prawo do świadczeń nie tylko dla pracowników, ale dla wszystkich ubezpieczonych na jednakowych zasadach, a 5 wyjątki od nich, obejmujące określony krąg uprawnionych (por. art. 29 i 32) lub okre- ślone sytuacje (por. art. 31), muszą być interpretowane ściśle. Przepis art. 29 ust. 1, określając korzystniejsze od ogólnych warunki uzyskania prawa do emerytury, wska- zuje krąg osób uprawnionych przez sformułowanie „ubezpieczeni będący pracowni- kami” mogą przejść na emeryturę, co oznacza, że z prawa tego mogą skorzystać wyłącznie ubezpieczeni będący pracownikiem w dacie, z jaką mogą przejść na eme- ryturę, a więc po spełnieniu ostatniego z wymaganych warunków. Gdyby uprawnie- nie przysługiwało osobom, które w dacie spełnienia ostatniego warunku nie są już pracownikami, ustawodawca użyłby takiego sformułowania, jakie zawarte zostało w art. 32 ust. 1, który stanowi, że ubezpieczonym urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r., będącym pracownikami zatrudnionymi w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, przysługuje emerytura w wieku niższym niż określony w art. 27 pkt 1. Na podstawie tego przepisu uprawniona osoba musi mieć status pra- cownika tylko w okresie pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym cha- rakterze, natomiast status ten nie jest wymagany w dacie spełnienia warunków doty- czących wieku oraz okresów składkowych i nieskładkowych, chyba że przepis szczególny zawiera odmienne uregulowanie. Przepis używa bowiem sformułowania „przysługuje emerytura” w odróżnieniu od określenia zawartego w art. 29 ust. 1, który mówi o przejściu pracownika na emeryturę. W wyroku z dnia 19 września 2003 r., II UK 47/03 (dotąd niepublikowany), Sąd Najwyższy przyjął, że podleganie rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu w dacie składania wniosku o emeryturę z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie wyłącza możliwości ubiegania się o prawo do świad- czenia emerytalnego przysługującego w niższym wieku emerytalnym przez ubezpie- czonego, który legitymuje się ustawowo wymaganymi okresami ubezpieczenia, w tym okresem co najmniej 15 lat pracowniczego zatrudnienia w szczególnych warun- kach lub w szczególnym charakterze. Ograniczenie uprawnień do wcześniejszej emerytury tylko w stosunku do pra- cowników nie narusza konstytucyjnej zasady równości wobec prawa. W tej kwestii wypowiadał się Trybunał Konstytucyjny, który w wyroku z dnia 12 września 2000 r., K 1/00 (OTK 2000 nr 6, poz. 185) orzekł, że art. 29 i 46 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych są zgodne z art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wyroku stwier- dził, że zawężenie w porównaniu z regulacją dotychczasową, kręgu podmiotowego w zakresie wcześniejszego przechodzenia na emeryturę nie narusza zasad równości i 6 sprawiedliwości społecznej. Ograniczenie to wynika z założeń i celów reformy syste- mu świadczeń społecznych. Istotą tego systemu jest jego powszechność. W miejsce dotychczas rozproszonych i fragmentarycznych regulacji wprowadza się jednakowe zasady przyznawania świadczeń emerytalno-rentowych. W konsekwencji - przy za- chowaniu praw nabytych - ogranicza się stopniowo dotychczasowe nierówne upraw- nienia. Na to orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego powołał się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 grudnia 2001 r. II UKN 646/00 (OSNP 2003 nr 18, poz. 445). Stwier- dził w nim, że „osoba objęta niepracowniczym ubezpieczeniem społecznym nie może nabyć prawa do wcześniejszej emerytury, mimo posiadania wymaganego stażu i wieku emerytalnego, przewidzianego art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Z redakcji tego przepisu wynika, że nie ma podstaw do uznania za ubezpie- czonych „będących pracownikami” byłych pracowników, którzy wprawdzie legitymują się wymaganym pracowniczym stażem ubezpieczeniowym, ale konieczny wiek osią- gnęli już po utracie statusu pracownika, w związku z ustaniem stosunku pracy bądź objęciem innym systemem ubezpieczenia społecznego. Sąd Najwyższy orzekając w niniejszej sprawie podzielił ten pogląd i w związku z tym, uznając za trafne zarzuty kasacji, orzekł jak w sentencji, po myśli art. 39315 k.p.c. Marginalnie i bez związku z zasadnością kasacji, trzeba zauważyć, podziela- jąc pogląd Sądu Najwyższego zawarty w wyroku z dnia 14 stycznia 2000 r., II UKN 313/99 (OSNAPiUS 2001 nr 10, poz. 358), przywołany w uzasadnieniu zaskarżone- go wyroku, że rolnik pobierający zasiłek przedemerytalny nie ma obowiązku opłaca- nia składki na ubezpieczenie społeczne rolników, gdyż okres pobierania zasiłku uwa- żany jest za okres podlegania „innemu ubezpieczeniu społecznemu” w rozumieniu art. 7 ust. 1 oraz art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczaniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.). ========================================