II UK 47/03 · Sąd Najwyższy

art. 325 k.p.c, art. 47714 § 2 k.p.c, art. 328 § 2 k.p.c, art. 476 § 2 k.p.c, art. 39313 k.p.c; II UK 47/03 · Sąd Najwyższy: II UK 47/03 Podleganie rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu w dacie składania wniosku o emeryturę z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie wyłącza możliwości ubiegania się o prawo do świadczenia emerytalnego przysługującego w niższym wieku emerytalnym, przez ubezpieczonego, który legitymuje się ustawowo wymaganymi okresami ubezpieczenia, w tym co najmniej okresem 15 lat pracowniczego zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Przewodniczący SSN Maria Tyszel, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka (spra- wozdawca), Barbara Wagner. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 września 2003 r. sprawy z wniosku Józefa R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Od- działowi w B. o zaliczenie okresu pracy w szczególnych warunkach i emeryturę, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 29 listopada 2002 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu-Są- dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyro- kiem z dnia 29 listopada 2002 r. oddalił apelację ubezpieczonego Józefa R. od wyro- ku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 marca 2002 r., oddalającego odwołanie od decyzji organu rentowego odmawiającej przyznania mu prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach. W sprawie tej ustalono, że Józef R. nie osiągnął pow- szechnego podstawowego wieku emerytalnego 65 lat, a wiek 60 lat uprawniający go ewentualnie do przejścia na emeryturę z tytułu zatrudnienia w szczególnych warun- 2 kach osiągnął w okresie podlegania rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu, które- mu podlega od 1 stycznia 1991 r. do chwili obecnej. Oznacza to, że powinien docho- dzić uprawnień z rolniczego ubezpieczenia społecznego przed KRUS, a nie od ZUS. Ponadto Sąd Okręgowy podzielił stanowisko organu rentowego, że ubezpieczony legitymuje się jedynie okresami 11 lat 7 miesięcy i 13 dni pracy w szczególnych wa- runkach, do którego nie można zaliczyć pracy wykonywanej w charakterze palacza centralnego ogrzewania w Zespole Szkół Mechanicznych w Ł. w okresach od 15 października 1988 r. do 30 lipca 1992 r. oraz od 15 października 1993 r. do 15 kwiet- nia 1994 r., ponieważ takie zatrudnienie nie jest ujęte w rozporządzeniu Rady Mini- strów z 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szcze- gólnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Po rozpoznaniu apelacji ubezpieczonego, Sąd Apelacyjny uznał, iż Józef R., urodzony 23 lutego 1941 r., nie spełnia warunków do przyznania mu emerytury pra- cowniczej przysługującej z osiągnięciem wieku 65 lat. Nie spełnia także warunków przyznania mu emerytury w obniżonym wieku emerytalnym 60 lat, która przysługuje osobom będącym pracownikami legitymującymi się co najmniej 25 letnim stażem emerytalnym i uznanym za całkowicie niezdolnych do pracy lub legitymują się co najmniej 15 letnim stażem pracy w szczególnych warunkach. Zdaniem Sądu Apela- cyjnego, warunek bycia pracownikiem jest spełniony tylko wówczas, gdy osoba ubie- gająca się o pracowniczą emeryturę pozostawała w zatrudnieniu w chwili składania wniosku emerytalnego. Prawo do emerytury pracowniczej przysługuje ponadto oso- bom nie wykonującym zatrudnienia tylko wówczas, gdy ich ostatnim ubezpieczeniem było ubezpieczenie pracownicze. Warunku tego nie spełnia ubezpieczony, który ostatnio podlegał pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu w okresie zatrudnie- nia w Warsztatach Szkolnych w Ł. od 15 grudnia 1993 r. do 15 kwietnia 1994 r. Równocześnie z zaświadczenia KRUS wynika, że od 1 stycznia 1991 r. ubezpieczo- ny podlega rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu i ma zaległości w opłacaniu składek na to ubezpieczenie. W takich okolicznościach sprawy Sąd Apelacyjny po- twierdził stanowisko Sądu pierwszej instancji, że „Józef R. podlegając w dacie złoże- nia wniosku ubezpieczeniu społecznemu rolników nie może skutecznie domagać się przyznania świadczenia w oparciu o przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS”. Równocześnie Sąd Apelacyjny prowadził uzupełniające postępowanie dowo- dowe z zeznań świadków na okoliczność okresów pracy ubezpieczonego w charak- 3 terze traktorzysty, która jest pracą w szczególnym charakterze stosownie do wykazu A stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warun- kach lub w szczególnym charakterze. Jednakże mając na uwadze wcześniej uwzględnione przez organ rentowy okresy takiej pracy od 6 lipca 1965 r. do 30 kwietnia 1969 r. oraz od 10 kwietnia 1975 r. do 30 kwietnia 1976 r., a „nadto okres pracy w charakterze traktorzysty w Kółku Rolniczym, tj. od 1.09.1959 r. do 23.06.1969 r., od 29.09.1963 r. do 5.05.1965 r., od 1.05.1969 r. do 9.01. 1975 r., od 1.05.1976 r. do 15.04.1977 r. i od 16.04. 1977 r. do 31.12 1978 r. oraz fakt że w da- cie złożenia wniosku o emeryturę wnioskodawca podlegał ubezpieczeniu społecz- nemu rolników nie daje podstaw do uwzględnienia apelacji i przyznania mu wcze- śniejszej emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych”. W kasacji pełnomocnik ubezpieczonego podniosła następujące zarzuty: 1) na- ruszenia prawa materialnego - przez błędną wykładnię art. 32 ust. 1 w związku z art. 186 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu- szu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), wynikającą z przy- jęcia, że warunkiem nabycia prawa do emerytury przez osobę urodzoną przed dniem 1 stycznia 1949 r., która była ubezpieczona przed dniem 1 stycznia 1999 r., jest po- zostawanie w stosunku pracy w chwili złożenia wniosku emerytalnego i kontynuowa- nie zatrudnienia w szczególnych warunkach w dacie złożenia wniosku emerytalnego, 2) naruszenia przepisów postępowania - art. 116 ust. 5 ustawy o emeryturach i ren- tach w związku z art. 325 k.p.c. i art. 47714 § 2 k.p.c. - przez nierozstrzygnięcie w sentencji wyroku Sądu Apelacyjnego o uwzględnieniu okresów 17 lat 3 miesięcy i 23 dni zatrudnienia ubezpieczonego przy pracach w szczególnym charakterze, zamiast 11 lat 7 miesięcy i 13 dni, co uzasadnia ponadto „zarzut niewyjaśnienia sprawy obo- wiązku lub jego braku w systemie ubezpieczenia społecznego (art. 328 § 2 k.p.c.)”. Na tych podstawach skarżący domagał się zmiany zaskarżonego wyroku i orzecze- nie co do istoty sprawy „przez ustalenie prawa do emerytury i orzeczenie o zaliczeniu do okresu ubezpieczenia okresu pracy w szczególnych warunkach w wymiarze 17 lat 3 miesięcy i 23 dni”, ewentualnie o uchylenia zaskarżonego orzeczenia „w części od- dalającej apelację o emeryturę i zmianę (względnie uzupełnienie) wyroku Sądu Ape- lacyjnego o zaliczenie okresu pracy w szczególnych warunkach w w/w wymiarze”. Na rozprawie kasacyjnej pełnomocnik skarżącego wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Jako okoliczności uzasad- 4 niające rozpoznanie kasacji w kasacji powołano „zasadę systemu ubezpieczeniowe- go ochrony ubezpieczonych i zasadę równego ich traktowania w zakresie nabycia prawa do świadczeń tych ubezpieczonych, którzy udowodnili warunki do ich przy- znania a nadto nie mające uzasadnienia przyjęcie kryterium wyłączających się sys- temów ubezpieczenia społecznego, przy spełnieniu przesłanek ubezpieczeniowego stażu pracowniczego - na niekorzyść ubezpieczonego”. Podlega ochronie prawo do emerytury w niższym wieku emerytalnym 60 lat ubezpieczonego, który udowodnił co najmniej 15 lat zatrudnienia w szczególnych warunkach. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja ma usprawiedliwione podstawy prawne, chociaż nie wszystkie jej za- rzuty są trafne. Bezpodstawne jest żądanie zaliczenia w sentencji wyroku dodatko- wych okresów ubezpieczenia lub okresów zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymaganych do przyznania świadczeń z ubezpie- czenia społecznego. Zgodnie bowiem z art. 476 § 2 k.p.c. - przez sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych rozumie się sprawy, w których wniesiono odwołanie od decyzji organów rentowych, dotyczących: ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia rodzinnego, emerytur i rent, świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz innych świadczeń w sprawach należących do właściwości organów rentowych, a także od- szkodowań przysługujących w razie wypadków przy i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową albo służbą w Policji lub Służbie Więziennej. Oznacza to, że przedmiotem sądowego orzekania jest odwołanie od decyzji wydanej w kon- kretnej tego rodzaju sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych. W rozpoznawanej sprawie była to decyzja organu rentowego odmawiająca przyznania ubezpieczonemu prawa do emerytury pracowniczej nabywanej w niższym wieku emerytalnym z uwagi na okresy zatrudnienia przy pracach w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Wprawdzie sądowe postępowanie odwoławcze obejmuje weryfikację spełnienia prawnych przesłanek nabycia prawa do takiej emerytury, w tym warunku legitymowania się wymaganym okresem zatrudnienia, obejmującym co najmniej okres 15 lat pracy w szczególnych warunkach, ale w sentencji wyroku orzeka się wyłącznie w przedmiocie odwołania od decyzji w konkretnej sprawie podlegającej kognicji sądu ubezpieczeń społecznych. 5 W rozpoznawanej sprawie wyrok rozstrzyga zatem o prawie do emerytury w niższym wieku emerytalnym, co nie wymaga orzeczenia w sentencji w zakresie zali- czenia określonych okresów do wymaganego stażu okresów ubezpieczenia, obej- mujących okresy zatrudnienia w szczególnych warunkach. Jest to jedynie istotny element uzasadnienia orzeczenia, które powinno wskazywać na wypełnienie (lub jego brak) jednego z koniecznych warunków nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym. W tym ostatnim zakresie uzasadnienie zaskarżonego wyroku istotnie nie jest jasne, albowiem zdaje się z niego wynikać, iż Sąd Apelacyjny uwzględnił ubezpieczonemu dodatkowe okresy pracy w szczególnych warunkach w charakterze traktorzysty, co może wskazywać na legitymowanie się przez ubezpie- czonego okresem co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach w rozumieniu § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emery- talnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm., powoływanego dalej jako rozporządzenie RM w sprawie wieku emerytalnego). Równocześnie Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie dokonał zliczenia wszystkich ostatecznie uwzględnionych okresów takiego pracowniczego zatrudnienia, co powoduje trudności w jednoznacz- nym odczytaniu, jakie było stanowisko tego Sądu w przedmiocie spełnienia tej prze- słanki nabycia prawa do pracowniczej emerytury z osiągnięciem przez ubezpieczo- nego 60 lat życia i wymaga uzupełnienia przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Chociaż Sąd Apelacyjny nie wskazał w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku unormowań przejściowych zawartych w art. 186 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach, to weryfikowanie przesłanek nabycia przez ubezpieczonego prawa do emerytury na podstawie art. 32 tej ustawy świadczyło, iż przyjął oddziały- wanie powołanych norm na sytuację prawną ubezpieczonego, który warunek niższe- go wieku emerytalnego dla osób zatrudnionych co najmniej 15 lat w warunkach szczególnych spełnił po wejściu ustawy o emeryturach i rentach. Powyższe oznacza, że zasadnicze zagadnienie prawne rozpoznawanej sprawy sprowadza się do rozwa- żenia kwestii, czy nabycie uprawnień do emerytury w niższym wieku emerytalnym na podstawie art. 32 ustawy o emeryturach i rentach w związku z § 4 ust. 1 pkt 3 rozpo- rządzenia RM w sprawie wieku emerytalnego wymaga od ubezpieczonego złożenia wniosku emerytalnego w okresie podlegania pracowniczemu ubezpieczeniu społecz- nemu, bądź dla którego pracowniczy tytuł ubezpieczenia społecznego był ostatnim 6 okresem podlegania ubezpieczeniom społecznym. Takie bowiem wymagania wykre- ował Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. W ocenie Sądu Najwyższego tego rodzaju konstatacje Sądu drugiej instancji są nieuprawnione, gdyż nie znajdują jakiegokolwiek oparcia w przepisach prawa ubezpieczeń społecznych. Formuła zawarta w art. 32 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, iż ubezpieczonym urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r., będącym pracownikami, o których mowa w ust. 2 i 3, zatrudnionymi w szczególnych warun- kach lub w szczególnym charakterze przysługuje emerytura w niższym niż wieku określony w art. 27 pkt 1, modyfikuje bowiem wyłącznie przesłankę niższego wieku emerytalnego oraz dodatkowo wymaganych okresów pracowniczego zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, uwzględnianych w ramach ustawowo wymaganych do nabycia prawa do emerytury łącznych okresów ubezpie- czenia, stanowiąc w ust. 4, że wiek emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychcza- sowych, zawartych w rozporządzeniu RM w sprawie wieku emerytalnego. Powyższe oznacza, że prawo do emerytury nabywa każdy ubezpieczony, urodzony przed dniem 1 stycznia 1949 r., a zatem każdy ubezpieczony w rozumieniu ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych), który spełnił warunki określone w art. 27 ustawy o emeryturach i rentach - dotyczące wymaganego powszechnego wieku emerytalnego (co najmniej 60 lat dla kobiet i co najmniej 65 lat dla mężczyzn) oraz stażu składkowych i nieskładkowych okresów ubezpieczenia (co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn). Równocześnie wymaganie dotyczące powszechnego wieku emerytalnego jest zmodyfikowane (obniżone w zakresie wymaganego wieku emerytalnego) przez nor- matywne brzmienie art. 32 ustawy - dla ubezpieczonych, urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r., którzy legitymują się wymaganymi okresami pracowniczego zatrud- nienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, uwzględnianymi w ramach łącznych ustawowo określonych okresów ubezpieczenia, co ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych. Oznacza to, że prawo do emerytury w niż- szym wieku emerytalnym przysługuje ubezpieczonemu (nie tylko pracownikowi), który zgodnie z § 4 ust. 1 rozporządzenia RM w sprawie wieku emerytalnego osią- gnął wiek emerytalny wynoszący: 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn oraz ma 7 wymagany okres ubezpieczenia, obejmujący co najmniej 15 lat pracowniczego za- trudnienia w szczególnych warunkach. Osoba, która spełnia te warunki nabywa prawo do emerytury w niższym wieku emerytalnym bez względu na podleganie ja- kiemukolwiek ubezpieczeniu społecznemu w okresie składania wniosku emerytalne- go, albowiem ustawodawca już dawno odszedł od wymagania wypełnienia ustawo- wych przesłanek nabycia uprawnień emerytalnych wyłącznie w okresie podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub w okresie przypadającym w określonym terminie po ustaniu tytułu ubezpieczenia społecznego. Oznacza to możliwość nabycia prawa do emerytury przez osoby legitymujące się wymaganymi okresami ubezpieczenia, w tym prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym, przez osoby legitymujące się wymaganym okresem pracowniczego zatrudnienia w szczególnych warunkach w ramach ustawowo wymaganego stażu ubezpieczenia, które oczekują ze złożeniem wniosku emerytalnego wyłącznie do osiągnięcia prawem określonego wieku emery- talnego, stanowiącego drugą z ustawowych przesłanek nabycia prawa do emerytury. Nabycie uprawnień emerytalnych następuje z mocy imperatywnie obowiązujących norm prawa ubezpieczeń społecznych, które wykluczają legalność kreowania innych (dalszych) warunków nabycia tych uprawnień wyraźnie tym prawem nie określonych. Jeżeli uprawnienia emerytalne w niższym wieku emerytalnym może nabyć osoba w ogóle nie podlegającą ubezpieczeniom społecznym w dacie składania wniosku emerytalnego, to tym bardziej (a maiori ad minus) nie ma przeszkód w na- byciu ich przez osobę podlegająca w dacie składania wniosku emerytalnego rolni- czemu ubezpieczeniu społecznemu. Powszechny i rolniczy system ubezpieczeń społecznych mają naturę komplementarną (uzupełniającą się), a w każdym razie nie ma uzasadnienia prawnego pogląd, aby podleganie rolniczemu ubezpieczeniu spo- łecznemu wyłączało nabycie z mocy prawa uprawnień z innych tytułów ubezpiecze- nia społecznego, jeżeli tylko osoba zainteresowana spełnia ustawowe przesłanki na- bycia prawa do dochodzonych świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Odmienna interpretacja jest oczywiście sprzeczna z brzmieniem omówionych wyżej przepisów oraz z zasadą równego traktowania wszystkich ubezpieczonych (art. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Powyższe rozważania prowadziły do wyrażenia poglądu, że podleganie rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu w dacie składania wniosku o emeryturę z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie wyłącza możliwości ubiegania się o prawo do świadczenia emerytalnego przysługującego w niższym wieku emerytalnym przez ubezpieczonego, który legitymuje się ustawowo wymaga- 8 nymi okresami ubezpieczenia, w tym okresem co najmniej 15 lat pracowniczego za- trudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (art. 32 w związku z art. 27 ustawy o emeryturach i rentach). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny zbada, czy w dacie zło- żenia wniosku emerytalnego ubezpieczony spełniał warunki do przyznania mu prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym, co wymaga szczegółowego sprawdze- nia wymaganych okresów jego ubezpieczenia w rozumieniu art. 27 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach, które powinny obejmować co najmniej 15 lat pracowniczego zatrudnienia w szczególnych warunkach pracy lub w szczególnym charakterze (art. 32 ust. 1 i 4 tej ustawy). W tym celu Sąd Najwyższy wyrokował na podstawie art. 39313 k.p.c. ========================================