Supreme Court quashes lower court ruling on legal aid costs due to failure to apply specific statutory provisions correctly.

Sygn. akt V CZ 94/12

POSTANOWIENIE

Dnia 15 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący)

SSN Marta Romańska

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Gminy G.

przeciwko C. K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 marca 2013 r.,

zażalenia pozwanego na postanowienie zawarte w punktach 1, 2 lit. a i b oraz 3

i 4 wyroku Sądu Okręgowego w G.

z dnia 21 lutego 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w G. do ponownego rozpoznania, pozostawiając

temu

Sądowi

rozstrzygnięcie

zażaleniowego.

Uzasadnienie

o

kosztach

postępowania

Sąd Okręgowy w G. postanowieniem zawartym w wyroku reformatoryjnym z

dnia 21 lutego 2012 r. w punkcie I 2a sentencji zasądził od pozwanego na rzecz

powódki 1160 zł kosztów procesu za pierwszą instancję, w punkcie I 2 b sentencji –

od pozwanego na rzecz adwokata M. F. 1180 zł, w tym 220,80 zł podatku od

towarów i usług, tytułem części kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

pozwanemu przez adwokata ustanowionego z urzędu w postępowaniu przed

Sądem pierwszej instancji, w punkcie I 2c sentencji – od powódki na rzecz

adwokata M. F. 295,20 zł, w tym 55,20 zł podatku od towarów i usług, tytułem

części kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanemu przez

adwokata ustanowionego z urzędu w postępowaniu przed Sądem pierwszej

instancji, w punkcie 3 sentencji – od pozwanego na rzecz powódki 680 zł kosztów

postępowania apelacyjnego, w punkcie 4 sentencji – od pozwanego na rzecz

adwokata M. F. 590,40 zł, w tym 110,40 zł tytułem części kosztów nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej pozwanemu przez adwokata ustanowionego z urzędu

w postępowaniu przed Sądem drugiej instancji i w punkcie 6 sentencji – od powódki

na rzecz adwokata M. F. 147,60 zł, w tym 27,60 zł podatku od towarów i usług,

tytułem części kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanemu przez

adwokata ustanowionego z urzędu w postępowaniu przed Sądem drugiej instancji.

Z uzasadnienia postanowienia wynika, że Sąd odwoławczy rozstrzygnięcia

o kosztach procesu oparł na zasadzie stosunkowego rozdzielania kosztów (art. 100

k.p.c.). Przyjął, że powódka wygrała proces w obu instancjach w 80% i stosownie

do tego wyniku procesu obciążył strony kosztami zarówno z tytułu opłat sądowych,

jak i opłat za czynności radcy prawnego powódki i adwokata ustanowionego dla

pozwanego z urzędu. Podkreślając, że pozwany nie korzystał ze zwolnienia

od kosztów sądowych, a jedynie z adwokata ustanowionego z urzędu, uznał, iż nie

ma podstaw do nieobciążania pozwanego kosztami procesu.

Przytoczone postanowienie zaskarżył pozwany w części dotyczącej

rozstrzygnięcia zawartego w punktach 1, 2 a i b oraz 3 i 4. Zarzucając, że zostało

ono wydane z naruszeniem art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo

o adwokaturze (tekst jedn.: Dz. U. z 2009, Nr 146, poz. 1188, dalej – „prawo

o adwokaturze”), art. 100 i art. 102 k.p.c., wniósł o zmianę zaskarżonego

postanowienia i nieobciążenie pozwanego kosztami procesu oraz przyznanie

adwokatowi od Skarbu Państwa 1771,20 zł, w tym 331,20 zł podatku od towarów

i usług, z tytułu części kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

pozwanemu przez adwokata z urzędu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje;

W

orzecznictwie

Sądu

Najwyższego

wyjaśniono,

że

postanowienie

o kosztach procesu, do którego – zgodnie z art. 361 k.p.c. – stosuje się

odpowiednio art. 328 § 2 k.p.c., powinno zawierać nie tylko przytoczenie

stanowiących podstawę prawną rozstrzygnięcia przepisów prawa, ale także

wyjaśnienie, dlaczego w konkretnej sytuacji prawnej mają zastosowanie powołane

przepisy prawa i w jaki sposób wpływają one na rozstrzygnięcie. Nie jest bowiem

rolą Sądu Najwyższego poszukiwanie motywów, jakimi kierował się sąd orzekając

o kosztach

procesu,

niezbędnych

do

oceny

zasadności

zażalenia

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2010 r. V CZ 7/10, OSNCZD 2010, nr 4, poz. 104).

Tym

wymaganiom

nie

odpowiada

uzasadnienie

zaskarżonego

postanowienia, zwłaszcza w części dotyczącej zasądzenia od skarżącego na rzecz

ustanowionego dla niego adwokata znacznej części kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej skarżącemu przez tego adwokata z urzędu. Przepis art. 29 ust.

1 prawa o adwokaturze stanowi, że koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

z urzędu ponosi Skarb Państwa. Orzekając inaczej, Sąd odwoławczy nie wskazał

na jakiej podstawie prawnej oparł to rozstrzygnięcie. Nie przedstawił też

jurydycznego uzasadniania, dlaczego uznał, mimo treści art. 29 ust. 1 prawa

o adwokaturze, że niekorzystanie przez pozwanego ze zwolnienia od kosztów

sądowych wyklucza obciążenie Skarbu Państwa częścią kosztów z tytułu

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu przez adwokata z urzędu.

Nie dostrzegł, że takie stanowisko prowadzi – co trafnie zarzucił skarżący – do

różnicowania sytuacji strony korzystającej z pełnomocnika ustanowionego z urzędu

ze względu na to czy została ona zwolniona od kosztów sądowych, czy też nie

uzyskała takiego zwolnienia. Tymczasem ustanowienie adwokata lub radcy

prawnego może domagać się także – poza stroną zwolnioną od kosztów sądowych

(art. 117 § 1 k.p.c.) – osoba fizyczna niezwolniona od kosztów sądowych, jeżeli

złoży oświadczenie, że nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata

lub radcy prawnego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny

(art. 117 § 2 k.p.c.). Zgodnie z art. 117 § 5 k.p.c. sąd ustanowi adwokata lub radcę

prawnego, jeżeli jego udział w sprawie uzna za potrzebny. Ustanawiając adwokata

z urzędu dla skarżącego, Sąd odwoławczy uznał, że zostały spełnione obie

wymienione przesłanki. Jednakże mimo tego, że skarżący nie jest w stanie ponieść

kosztów wynagrodzenia adwokata bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla

siebie rodziny, Sąd Okręgowy zasądził od niego na rzecz ustanowionego adwokata

znaczną część kosztów z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

skarżącemu przez tego adwokata w postępowaniu przed Sądami obu instancji,

ograniczając uzasadnienie orzeczenia do stwierdzenia, że „pozwany nie korzystał

ze zwolnienia od kosztów sądowych (…), tym samym brak jest podstaw do

nieobciążania pozwanego kosztami”.

Z akt sprawy wynika, że skarżący nie korzystał ze zwolnienia od kosztów

sądowych, gdyż jego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych pozostaje bez

rozpoznania, mimo ponawiania go w toku postępowania. Skarżący zgłosił go

w sprzeciwie od nakazu zapłaty i ponowił na rozprawie w dniu 24 października

2011 r. oraz we wniesionym w niniejszej sprawie zażaleniu. Wprawdzie uzyskanie

przez skarżącego zwolnienia od kosztów sądowych nie uzasadnia automatycznie

zastosowania art. 102 k.p.c., ale okoliczności uzasadniające zwolnienie do kosztów

sądowych mogą mieć znaczenie dla oceny, czy zachodzi w rozumieniu

przytoczonego przepisu wypadek szczególnie uzasadniony. Sąd powinien zatem

w uzasadnieniu orzeczenia wyjaśnić – czego nie zrobił w sprawie – dlaczego, minio

okoliczności mogących stanowić podstawę do zwolnienia od kosztów sądowych,

nie znalazł podstaw do zastosowania art. 102 k.p.c.

Reasumując, z przedstawionych powodów nie można odeprzeć zarzutów

skarżącego, że zakwestionowane orzeczenie zostało wydane z naruszeniem art. 29

ust. 1 prawa o adwokaturze i art. 102 k.p.c. przez ich niezastosowanie i art. 100

k.p.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji postanowienia

(art. 39815 § 1 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku art. 3941

§ 3 k.p.c.).

db