Supreme Court quashes lower court order dismissing inheritance case due to procedural flaws and conflicting statutes.

Sygn. akt V CSK 62/09

POSTANOWIENIE

Dnia 9 września 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z wniosku S.S.

przy uczestnictwie G. S. […]

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 9 września 2009 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika G.S.

od postanowienia Sądu Okręgowego w W.

z dnia 26 września 2008 r., sygn. akt [...],

1.) uchyla zaskarżone postanowienie;

2.) pozostawia rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego

w sprawie.

w

orzeczeniu

kończącym

postępowanie

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w W. postanowieniem z dnia 30 listopada 1999 r. stwierdził,

że spadek po A.S., zmarłym dnia 23 grudnia 1992 r. w W., nabył w całości G.S. na

podstawie testamentu ustnego z dnia 17 listopada 1992 r. On również został

uznany za spadkobiercę testamentowego dziedziczącego spadkowe gospodarstwo

rolne.

Orzeczenie te zostało zaaprobowane przez Sąd Okręgowy w W., który

postanowieniem z dnia 13 lutego 2001 r. oddalił apelację wnioskodawczyni S.S.

W

następstwie

kasacji

wnioskodawczyni

Sąd

Najwyższy

uchylił

te postanowienie wyrażając pogląd, że sąd spadku nie może przesłuchać świadka

testamentu ustnego, jeżeli nie został on wskazany bądź ujawniony przed upływem

sześciu miesięcy od otwarcia spadku, a niezachowanie tego wymagania powoduje

bezskuteczność testamentu (postanowienie z dnia 13 maja 2003 r., V CKN 186/01).

Dostosowując się do tej wykładni Sąd Okręgowy zmienił zaskarżone

orzeczenie i stwierdził nabycie spadku według porządku ustawowego. Również te

postanowienie Sądu drugiej instancji zostało uchylone przez Sąd Najwyższy ze

względu na nieważność postępowania apelacyjnego wynikającą z wydania

orzeczenia odwoławczego przez sprzeczny z prawem skład sądu (art. 379 pkt 4

k.p.c.).

Postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2005 r. Sąd Okręgowy zawiesił

postępowanie na podstawie art. 177 § 1 pkt 6 k.p.c., ponieważ uczestnicy

mieszkający zagranicą nie przedstawili w terminie żądanych odpisów aktów stanu

cywilnego, a następnie postanowieniem z dnia 26 września 2008 r. uchylił

postanowienie spadkowe Sądu Rejonowego z dnia 30 listopada 1999 r. i umorzył

postępowanie (art. 182 § 1 k.p.c. i art. 386 § 3 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.).

Uczestnik postępowania G.S. w skardze kasacyjnej wniósł

o uchylenie

postanowienia z dnia 26 września 2008 r. i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Skarżący powołał się na nieważność postępowania apelacyjnego, ponieważ

zaskarżone

postanowienie

przewodniczącego,

przed

zostało

którym

nie

wydane

odbyła

z

się

udziałem

rozprawa

Sędziego

bezpośrednio

poprzedzające jego wydanie (art. 379 pkt 4 k.p.c. w związku z art. 323 k.p.c. i art.

361 k.p.c. oraz art. 13 § 2 k.p.c.).

Podniósł też zarzut naruszenia art. 182 § 1 i 3 k.p.c. oraz art. 386 § 3 k.p.c.

w związku z art. 13 § 2 k.p.c. przez uchylenie postanowienia spadkowego

i umorzenie postępowania w sprawie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut nieważności postępowania apelacyjnego jest bezzasadny. Art. 323

k.p.c. funkcjonuje w sferze wyrokowania i wyraża zasadę bezpośredniości,

gwarantującą wydanie wyroku przez skład sądu, przed którym toczyło się

postępowanie na ostatniej rozprawie. Regulacja ta dotyczy merytorycznego

rozpoznania sprawy, ma zatem odpowiednie zastosowanie do postanowień co do

istoty sprawy wydanych w postępowaniu nieprocesowym (art. 13 § 2 k.p.c.).

Nie dotyczy natomiast postanowień nie merytorycznych wydanych na posiedzeniu

niejawnym. Nie istnieją w związku z tym przeszkody procesowe uniemożliwiające

bądź ograniczające wydanie postanowienia o umorzeniu postępowania (art. 182 §

1 k.p.c. przez skład sądu, który nie orzekał o zawieszeniu postępowania (art. 177 §

1 pkt 5 k.p.c.). Powołany w skardze kasacyjnej art. 361 k.p.c. nie ma

tu zastosowania.

Trafny jest natomiast zarzut naruszenia art. 182 § 3 k.p.c. oraz art. 386 § 3

k.p.c.

Skutki

umorzenia

postępowania

przez

sąd

wyższej

instancji

są

jednoznacznie określone w art. 182 § 3 k.p.c. i polegają na uprawomocnieniu się

zaskarżonego orzeczenia (t.z.w. upadek instancji). Przewidziane w tym przepisie

wyjątki nie do tyczą rozpoznawanej sprawy. Sąd Okręgowy nie mógł przy tym

uchylić postanowienia spadkowego Sądu Rejonowego z 30 listopada 1999 r.,

ponieważ nie wystąpiły przesłanki umorzenia postępowania pierwszoinstancyjnego.

Art. 386 § 3 k.p.c. został więc zastosowany w sposób wadliwy.

W art. 182 § 1 k.p.c. mieści się obowiązek umorzenia zawieszonego

postępowania z przyczyn określonych w art. 177 § 1 pkt 6 k.p.c. Dostosowując się

do tego obowiązku Sąd Okręgowy mógł jedynie umorzyć postępowanie apelacyjne

ze skutkiem określonym w art. 182 § 3 k.p.c. Sąd ten był jednak związany

wykładnią prawa materialnego dokonaną przez Sąd Najwyższy w postanowieniu

z dnia 13 maja 2003 r. (V CKN 186/01). Nie mógł w konsekwencji doprowadzić do

uprawomocnienia się wadliwego postanowienia Sądu Rejonowego z dnia

30 listopada 1999 r., o co zabiega skarżący. Na tle nietypowej sytuacji procesowej,

wywołanej różnymi uchybieniami, doszło w rezultacie do kolizji przepisów art. 182

§ 1 i 3 k.p.c. oraz art. 39820 k.p.c. Należy przyjąć, że rozstrzygające znaczenie ma

w

omawianej

sytuacji

art.

39820

k.p.c.,

ponieważ

podstawowym

celem

postępowania sądowego jest rozstrzygnięcie sprawy w sposób zgodny z prawem.

Uprawomocnienie się postanowienia z dnia 30 listopada 1999 r. oznaczałoby

powstanie roszczenia odszkodowawczego wobec Skarbu Państwa (art. 424 1 k.p.c.

w związku z art. 417 § 1 k.c. i art. 4171 § 2 k.c.), a do takiego skutku prawnego nie

można dopuścić. Należało w konsekwencji uchylić zaskarżone postanowienie

(art. 39815 § 1 k.p.c.), pozostawiając orzeczenie o kosztach postępowania

kasacyjnego w orzeczeniu końcowym (art. 108 § 2 k.p.c.).