Supreme Court allows contractual penalty for delay claim after contract rescission due to breach.

Sygn. akt V CSK 512/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa M. Leasing Spółki z o.o.

przeciwko D. Spółce z o.o.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 listopada 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 1 czerwca 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego w G.

z dnia 23 lutego 2011 r. i przekazuje sprawę temu Sądowi do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo o zapłatę kary umownej uznając,

że odstąpienie od umowy ma moc wsteczną i skutkuje wygaśnięciem ex tunc

umowy, a w konsekwencji nie istnieje obowiązek zapłaty kary umownej

zastrzeżonej na wypadek nienależytego wykonania zobowiązania, wynikającego

z umowy, od której odstąpiono.

Apelację powódki oddalił Sąd drugiej instancji, który podzielił i uznał za

prawidłowe dotychczasowe ustalenia faktyczne. Sąd ten podzielił też ocenę prawną

Sądu pierwszej instancji, że odstąpienie od umowy powoduje jej wygaśnięcie ze

skutkiem wstecznym (ex tunc).

W ocenie Sądu odwoławczego, powódka nie może więc swojego roszczenia

odszkodowawczego opierać na zapisie umowy dotyczącym kary umownej, bo

umowa w sensie prawnym już nie istnieje, a ponadto strony nie przewidziały w niej

kary umownej za odstąpienie od umowy tylko za opóźnienie w spełnieniu

świadczenia. W przypadku odstąpienia od umowy dopuszczalne jest jedynie

dochodzenie kary umownej zastrzeżonej właśnie na tę okoliczność odstąpienia, co

w sprawie niniejszej nie miało miejsca, bo umowa takiej kary nie zawierała,

stwierdził Sąd Apelacyjny.

W ocenie tego Sądu, brak zastrzeżenia w umowie kary umownej za

odstąpienie od umowy skutkuje niemożliwością dochodzenia zapłaty kary umownej,

bo umowa wygasła i dlatego pozostaje jedynie droga przewidziana w art. 494 k.c.

Wyrok Sądu Apelacyjnego powódka zaskarżyła w całości skargą kasacyjną,

opartą na pierwszej podstawie kasacyjnej.

Skarżąca zarzuciła naruszenie art. 494 in fine k.c. w zw. z art. 483 § 1 k.c.

przez ich niezastosowanie, wobec błędnego przyjęcia, że w następstwie

wygaśnięcia umowy wskutek odstąpienia od niej z powodu zwłoki dłużnika powód

nie może skorzystać z zapisu o karze umownej przewidzianej w tej umowie za

opóźnienie w wykonaniu zobowiązania.

Skarżąca wniosła o uchylenie wyroków Sądów obu instancji i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana wniosła o oddalenie

tej skargi i o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, zarzucając

bezzasadność

zarzutów

skarżącej

i

powołując

stanowiska

prezentowane

w judykaturze.

Z kolei powódka w piśmie procesowym z dnia 18 listopada 2011 r.

podtrzymała swoje stanowisko zawarte w skardze kasacyjnej, powołując się

również na poglądy wyrażone w orzecznictwie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie, ponieważ okazała się

usprawiedliwiona, wobec zasadności zawartego w niej zarzutu błędnej wykładni

i w konsekwencji niezastosowania art. 494 in fine k.c. w zw. z art. 483 § 1 k.c.

Sąd drugiej instancji dokonał wadliwej interpretacji art. 494 k.c. błędnie

przyjmując, że odstąpienie od umowy uprawnia do żądania naprawienia szkody

w postaci zapłaty tylko takiej kary umownej, której obowiązek zapłaty zastrzeżono

wyłącznie na wypadek odstąpienia od umowy. Sąd ten wykluczył – w razie

dokonanego odstąpienia od umowy – istnienie roszczenia o zapłatę kary umownej,

która była zastrzeżona w umowie na wypadek opóźnienia w spełnieniu świadczenia

niepieniężnego przez sprzedawcę w umówionym terminie, a które to uchybienie

terminowi było w niniejszej sprawie przyczyną odstąpienia powódki od umowy.

Z dokonaną przez Sąd Apelacyjny wykładnią art. 494 in fine k.c., skutkującą

odmową jego zastosowania w odniesieniu do żądania naprawienia szkody przez

zapłatę kary umownej zastrzeżonej na wypadek niespełnienia świadczenia

w terminie, nie można się zgodzić.

Dominujący w piśmiennictwie pogląd nakazuje bowiem przyjmować,

że szkoda podlegająca naprawieniu na podstawie art. 494 k.c. obejmuje zarówno

uszczerbek powstały w majątku wierzyciela świadczenia niepieniężnego wskutek

braku spełnienia przez kontrahenta w umówionym terminie oczekiwanego

świadczenia, jak również utracony zysk, a także ewentualne koszty poniesione już

po odstąpieniu od umowy. Pomimo więc bezspornego upadku zobowiązania

w następstwie dokonanego przez powodowego kupującego odstąpienia od

umowy, wykonanie obowiązku naprawienia szkody, określonego w art. 494 in fine

k.c., powinno być oceniane według ogólnych zasad dotyczących wykonania

i skutków niewykonania zobowiązania. Jednym z takich skutków niewykonania

zobowiązania zgodnie z umową jest obowiązek zapłaty kary umownej zastrzeżonej

także na wypadek niespełnienia w terminie świadczenia niepieniężnego.

Powyższa

interpretacja

wyrażona

w

doktrynie

jest

konsekwentnie

aprobowana w judykaturze. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29 czerwca 2005 r.,

V CK 105/05 (niepubl.) stanowczo uznał, że nie można podzielać stanowiska,

iż skutki prawne odstąpienia od umowy wyłączają dochodzenie kar umownych

przewidzianych w tej umowie na wypadek m.in. opóźnienia jej wykonania.

W orzeczeniu tym nadto Sąd Najwyższy stwierdził, że powstałe wcześniej

roszczenie o zapłatę kar umownych nie traci bytu prawnego także po odstąpieniu

od

umowy,

ponieważ

wcześniej

już

ukształtowane

skutki prawne

stanu

nienależytego wykonania zobowiązania mogą trwać nadal, w tym także roszczenie

o zapłatę kary umownej zastrzeżonej na wypadek uchybienia terminowi spełnienia

świadczenia.

Również w późniejszym orzeczeniu Sąd Najwyższy stwierdził, że wykonanie

prawa odstąpienia od umowy nie pozbawia odstępującego roszczenia o zapłatę

kary

umownej, zastrzeżonej w tej umowie na wypadek przekroczenia terminu

spełnienia świadczenia niepieniężnego (wyrok SN z dnia 5 października 2006 r., IV

CSK 157/06, OSNC 2007 r., Nr 7-8, poz. 114). Wskazał w uzasadnieniu tego

wyroku

także

na

wcześniejsze

stanowisko

judykatury

w

którym

nie

zakwestionowano utrzymywania się roszczeń o zapłatę kary umownej także po

dokonanym odstąpieniu od umowy (wyroki SN: z dnia 26 listopada 2004 r., V CK

411/04, niepubl.; z dnia 6 maja 2004 r., II CK 261/03, niepubl.; i z dnia 15 września

2005 r., II CK 72/05, niepubl.).

W najnowszym orzecznictwie Sąd Najwyższy wyłączył jedynie możliwość

łącznego żądania kary umownej zastrzeżonej na wypadek nienależytego

wykonania umowy z karą umowną przewidzianą na wypadek odstąpienia od

umowy (v. wyrok SN z dnia 24 maja 2012 r., V CSK 260/11, niepubl.),

co oczywiście nie jest równoznaczne z zakazem dochodzenia przez stronę kary

umownej zastrzeżonej wyłącznie na wypadek nienależytego wykonania umowy, od

której strona ta wcześniej odstąpiła. Uprzednio ukształtowane skutki stanu

niewykonania zobowiązania w postaci powstania obowiązku zapłaty kar umownych

trwają bowiem nadal pomimo wcześniejszego odstąpienia od umowy.

Dlatego Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną

podziela stanowisko wyrażone w uzasadnieniu powołanego wcześniej wyroku SN

z dnia 5 października 2006 r., IV CSK 157/06, OSNC 2007, Nr 7-8, poz. 114),

a mianowicie, że wykonanie uprawnienia do odstąpienia od umowy wzajemnej

znosi jedynie prawa i obowiązki stron należące do jej istoty, natomiast nie znosi

powstałego wcześniej stanu odpowiedzialności z tytułu zastrzeżenia kary umownej

i powstałych wcześniej przesłanek uzasadniających jej zapłatę.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39815 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art. 108 § 2

k.p.c.