Supreme Court quashes judgment for failure to assess freedom of contracts limits in a consorship system dispute.

Sygn. akt V CSK 403/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 maja 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Międzynarodowej Korporacji Gospodarczej „I.(...)” Spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością w T.

przeciwko M. B., L. K. i J. V.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 maja 2010 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych od wyroku Sądu Okręgowego w K.

z dnia 22 maja 2009 r., sygn. akt III Ca 329/09,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w K. do

ponownego

kasacyjnego.

rozpoznania

oraz

rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 20 stycznia 2009 r. Sąd Rejonowy w T. – po rozpoznaniu

sprawy na skutek całkowitej utraty mocy przez wydany w przez ten Sąd w postępowaniu

upominawczym nakaz zapłaty z dnia 3 marca 2008 r. – zasądził solidarnie od

pozwanych na rzecz powódki 52 107 zł z ustawowymi odsetkami w podwójnej

wysokości od dnia 11 maja 2002 r.

Sąd ustalił, że w dniu 9 maja 2000 r. M. B. zawarł z powodem umowę nr (...), w

której zobowiązał się uczestniczyć w systemie „A.(...)” w celu przydzielenia mu asygnaty

towarowej na kwotę 55 000 zł. Strony ustaliły, że pozwany będzie płacił miesięczną ratę

kompletną w wysokości w 651,25 zł. Pozwany zobowiązał się również, że zapłaci

powódce – w razie powstania zaległości – zaległą kwotę z ustawowymi odsetkami w

wysokości 0,15 % za każdy dzień zwłoki.

W dniu 3 sierpnia 2000 r. pozwany złożył „Oświadczenie członka grupy o

terminowych spłatach zadłużenia”, w którym potwierdził, że ma wobec powódki –

według stanu na dzień 2 sierpnia 2000 r. – zobowiązanie w wysokości 70 335 zł,

podlegające zaspokojeniu w 108 ratach miesięcznych w wysokości 651,25 zł każda

(rata kompletna). W celu zabezpieczenia zobowiązania powódka zawarła umowę

poręczenia z L. K. w dniu 4 sierpnia 2000 r. i z J. V. w dniu 23 sierpnia 2000 r.

Pismem z dnia 17 czerwca 2000 r. powódka powiadomiła M. B. o przyznaniu mu

podczas Aktu Przydziału z dnia 17 czerwca 2000 r. Asygnaty na kwotę 55 000 zł.

Powódka wypłaciła pozwanemu – po potrąceniu z wymienioną wierzytelnością opłaty

asygnacyjnej (3300 zł) i jednej raty połówkowej (250 zł) – kwotę 51 450 zł w dwóch

ratach w wysokości 30 000 zł i 21 450 zł.

Pozwany przestał spłacać raty, nie reagował też na wielokrotnie ponawiane przez

powódkę wezwania do ich zapłaty.

Sąd Rejonowy uznał, że M. B. ponosi odpowiedzialność z tytułu nienależytego

wykonania zawartej z powódką umowy, a pozwani L. K. i J. V. – umowy poręczenia.

Zdaniem Sądu uchylenie z dniem 21 grudnia 2007 r. art. 17e ust. 1 ustawy z dnia 16

kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji nie ma znaczenia dla oceny

ważności umowy z dnia 9 maja 2000 r. W chwili jej zawierania działalność powódki,

polegająca

na

administrowaniu

samofinansującymi się

grupami, była

legalna.

Legitymacja powódki do występowania w sprawie wynika z łączącego strony stosunku

prawnego. Jej istnienia nie podważa fakt powstania po zawarciu umowy grupy

samofinansującej. Nie ulega bowiem wątpliwości, że pozwany był zobowiązany do

świadczeń na rzecz powódki, a nie tej grupy. Pozwani nie wykazali, aby zawarte umowy

były sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia społecznego. Sąd nie podzielił

zarzutu, że dochodzone roszczenie uległo przedawnieniu na podstawie art. 24 Ogólnych

warunków umownych, ponieważ ten przepis nie znajduje zastosowania w sprawie.

Podstawę przedawnienia roszczenie stanowi natomiast art. 118 k.c. Jako podstawę

prawną rozstrzygnięcia Sąd wskazał art. 471 i 879 § 1 k.c.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w K. oddaliła apelację pozwanych,

podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

W skardze kasacyjnej, opartej na pierwszej podstawie, pełnomocnik pozwanych

zarzucił naruszenie art. 2 pkt 10 i art. 10 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o

przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz. U. Nr 171, poz. 1206, dalej:

„u.p.n.p.r.”) w związku z art. 58 § 1 oraz art. 353 1 k.c. Powołując się na tę podstawę

wniósł „o uchylenie zaskarżonego wyroku i uchylenie poprzedzającego go wyroku Sądu

Rejonowego w T. i rozpoznanie sprawy co do istoty (…)”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Łącząca powódkę i pozwanego M. B. umowa z dnia 9 maja 2000 r. należy do

umów zawieranych w ramach tzw. systemu argentyńskiego, czyli konsorcyjnego

systemu zakupu produktu. W chwili jej podpisania obowiązujące prawo nie zawierało

przepisów bezpośrednio regulujących tego rodzaju działalność gospodarczą. Umowy

były zatem zawierane w ramach przewidzianej w art. 3531 k.c. zasady swobody umów.

Przepisy wyraźnie odnoszące się do działalności w systemie argentyńskim

znalazły się dopiero w ustawie z dnia 20 lipca 2001 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U.

Nr 100, poz. 1081; dalej: „u.k.k.”). Jednakże nie mają one znaczenia dla oceny łączącej

strony procesu umowy, ponieważ zgodnie z art. 21 u.k.k. do umów zawartych przed

dniem wejścia w życie ustawy stosuje się przepisy dotychczasowe.

Dnia 17 czerwca 2004 r. została uchwalona ustawa o zmianie ustawy o

zwalczaniu nieuczciwej konkurencji oraz ustawy o kredycie konsumenckim (Dz. U. Nr

162, poz. 1693; dalej: „ustawa nowelizująca”).

Ustawa nowelizująca uzupełniła w ustawie z dnia 16 kwietnia 1993 r. o

zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 ze

zm.; dalej: „u.z.n.k.) zawarty w art. 3 ust. 2 katalog czynów nieuczciwej konkurencji

przez objęcie nim czynów polegających na prowadzeniu lub organizowaniu działalności

w systemie konsorcyjnym. Dodała też do tej ustawy nowy przepis art. 17e, stanowiący,

że czynem nieuczciwej konkurencji jest prowadzenie działalności gospodarczej

polegającej na zarządzaniu mieniem gromadzonym w ramach grupy z udziałem

konsumentów, utworzonej w celu finansowania zakupu praw, rzeczy ruchomych lub

usług na rzecz uczestników grupy (system konsorcyjny). Do czynów nieuczciwej

konkurencji zaliczyła również organizowanie grupy z udziałem konsumentów w celu

zakupów w systemie konsorcyjnym.

W ustawie z dnia 20 lipca 2001 o kredycie konsumenckim ustawa nowelizująca

wprowadziła zaś zmiany, które spowodowały usunięcie umowy zawieranej w tzw.

systemie argentyńskim z katalogu umów o kredyt konsumencki. Uchylony został art. 2

ust. 2 pkt 6 u.k.k., stanowiący, że za umowę o kredyt konsumencki uważa się umowę,

na mocy której kredytodawca zobowiązuje się do udzielenia kredytu związanego z

obowiązkiem wniesienia przez konsumenta, w jakiejkolwiek formie, środków pieniężnych

oprocentowanych poniżej stopy rynkowej lub nieoprocentowanych. W konsekwencji tej

zmiany uchylony został również art. 4 ust. 4 u.k.k., nakładający na kredytobiorcę – w

wypadku zawarcia umowy, o której mowa w art. 2 ust. 2 pkt 6 u.k.k. – obowiązek

podania dodatkowo maksymalnego okresu oczekiwania na kredyt oraz warunków

odstąpienia od umowy wniesienia środków pieniężnych. Uchylony został także art. 7 ust.

3-5 u.k.k., określający sposób ustalania utraconych korzyści z tytułu wniesienia środków

pieniężnych w wypadku kredytu, o którym mowa w art. 2 ust. 2 pkt 6 u.k.k. Ustawa

nowelizująca uchyliła też część II załącznika „Wzór obliczania rocznej stopy

oprocentowania dla kredytu, o którym mowa w art. 2 ust. 2 pkt 6 u.k.k.”

Zakres zmian przewidzianych w ustawie nowelizującej oznaczał wprowadzenie –

z chwilą wejścia tej ustawy w życie (z dniem 3 sierpnia 2004 r.) – zakazu prowadzenia

działalności w systemie konsorcyjnym. W związku z tym istotnego znaczenia nabrała

kwestia – ze względu na konsekwencje społeczne – uregulowań intertemporalnych. W

dyskusji podnoszono, że zakaz prowadzenia wspomnianej działalności, związany z

likwidacją istniejących dotychczas grup samofinansujących, godziłby w interes tych

konsumentów, którzy nie otrzymali jeszcze, mimo wniesionych środków pieniężnych,

pożyczki lub produktu, podkreślano, że za jego ochroną przemawia zasada państwa

prawnego i zagwarantowana w Konstytucji ochrona prawa własności, a także ochrona

konsumenta. W konsekwencji, w regulującym omawianą kwestię art. 3 ustawy

nowelizującej ustawodawca zakazał zawierania jedynie nowych umów w systemie

konsorcyjnym. Umowy zawarte przed wejściem w życie ustawy uznał natomiast za

ważne i nakazał stosowanie do nich przepisów dotychczasowych. Aprobując to

rozwiązanie, w piśmiennictwie podkreślono, że bezwzględny zakaz działalności w

systemie konsorcyjnym mógłby narazić Skarb Państwa na roszczenia odszkodowawcze

poszkodowanych konsumentów.

Z dniem 21 grudnia 2007 r. weszła w życie ustawa z dnia 23 sierpnia 2007 r. o

przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym. Zgodnie z art. 2 pkt 10 u.p.n.p.r.

przez pojęcie „system konsorcyjny” rozumie się prowadzenie działalności gospodarczej

polegającej na zarządzaniu mieniem gromadzonym w ramach grupy z udziałem

konsumentów, utworzonej w celu zakupu produktu na rzecz uczestników grupy. W myśl

zaś z art. 10 u.p.n.p.r. prowadzenie działalności w formie systemu konsorcyjnego jest

nieuczciwą praktyka rynkową; za nieuczciwą praktykę rynkową zostało uznane również

organizowanie grupy z udziałem konsumentów w celu finansowania zakupu w systemie

konsorcyjny. Jednocześnie przytoczona ustawa z dnia 23 sierpnia 2007 r. uchyliła art.

17e u.z.n.k. (art. 18 pkt 3 u.p.n.p.r.).

W literaturze podkreśla się, że uchylenie art. 17e u.z.n.k jest konsekwencją

przeniesienia przez ustawodawcę określonego w tym przepisie czynu nieuczciwej

konkurencji do ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym

praktykom rynkowym. Nawiązując do uzasadnienia tej ustawy, wskazuje się, że

wspomniane

przeniesienie

jest

rezultatem

przyjęcia

jednej

regulacji

prawnej

sankcjonującej nieuczciwe praktyki rynkowe w obrocie konsumenckim. Ze względu na

to, że czyn polegający na prowadzeniu działalności w systemie konsorcyjnym stanowi

szczególne zagrożenie dla interesów konsumentów, powinien on

– zdaniem

ustawodawcy znaleźć się – w akcie prawnym, którego głównym celem jest ochrona

konsumentów. Pozostawienie tego czynu w ustawie z dnia 16 kwietnia 1993 r. o

zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, regulującej stosunki występujące w relacjach

między przedsiębiorcami (B2B), pozbawiałoby konsumenta możliwości indywidualnego

dochodzenia ochrony prawnej w razie dokonania czynu polegającego na organizowaniu

lub prowadzeniu działalności w formie systemu konsorcyjnego.

Z przedstawionych wywodów wynika, że uchylenie art. 17e u.z.n.k. nie oznacza –

jak trafnie przyjął Sąd Okręgowy – iż z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 23 sierpnia

2007 r. został wprowadzony bezwzględny zakaz działalności w formie systemu

konsorcyjnego, powodujący nieważność umów, zawartych w tym systemie przed dniem

3 sierpnia 2004 r. Przeniesienie regulacji dotyczącej zakazu prowadzenia działalności w

formie konsorcyjnej do innego aktu prawnego miało bowiem charakter techniczny,

porządkujący przepisy regulujące ochronę prawną konsumentów i przedsiębiorców. Nie

można zatem podzielić odmiennego stanowiska skarżących, że z dniem uchylenia art.

17e u.z.n.k. nieważne stały się wszystkie zawarte w systemie konsorcyjnym umowy (bez

względu na datę ich zawarcia) ze względu na wprowadzenie bezwzględnego zakazu

prowadzenia działalności w systemie konsorcyjnym. W konsekwencji zarzut wydania

zaskarżonego wyroku z naruszeniem art. 2 ust. 2 pkt 10 i art. 10 u.p.n.p.r. w związku z

art. 58 § 1 k.c. należało uznać za nieuzasadniony.

Trafny okazał się natomiast zarzut naruszenia art. 353 1 k.c., polegającego –

zdaniem skarżących – na zawarciu umowy z przekroczeniem granic zasady swobody

umów.

W art. 3531 k.c. została wyrażona obowiązująca w prawie zobowiązaniowym

zasada swobody umów. Z treści tego przepisu wynika jednak, że nie ma ona charakteru

absolutnego. Jej grancie określają natura stosunku prawnego, ustawa i zasady

współżycia społecznego. Przepis art. 3531 k.c. daje stronom – jak wyjaśnił Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 6 listopada 2002 r., I CKN 1144/00 (niepubl.) – do wyboru

trzy możliwości: przyjęcie bez jakichkolwiek modyfikacji określonego typu umowy

normatywnej, zawarcie umowy nazwanej z jednoczesnym w prowadzeniem do niej

pewnych odmienności, w tym również połączenie cech kilku umów nazwanych (tzw.

umowy mieszane) albo zawarcie umowy nienazwanej, której treść ukształtują według

swojego uznania (z zachowaniem ograniczeń przewidzianych w art. 3531 k.c.).

Łącząca powódkę i M. B. umowa należy – ze względu na zawarcie jej w ramach

tzw. systemu argentyńskiego – do umów nienazwanych. Wymagała zatem oceny z

punktu widzenia granic zasady swobody umów. Tymczasem potrzeba dokonania takiej

oceny uszła uwagi Sąd odwoławczego, mimo że pozwani zarzucali w sprawie zawarcie

umowy z dnia 9 maja 2000 r. z naruszeniem zasad współżycia społecznego i przepisów

prawa bankowego. Ubocznie należy zauważyć, że stanowisko Sądu pierwszej instancji

dotyczące naruszenia granic zasady swobody umów zostało ograniczone do

stwierdzenia – zwłaszcza co do naruszenia zasad współżycia społecznego – że zarzut

jest nieuzasadniony. W tej sytuacji nie można odeprzeć podniesionego w skardze

kasacyjnej zarzutu, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem art. 3531 k.c.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku (art.

39815 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821 i 391 § 1 k.p.c.).