Supreme Court voids appeal judgment due to lack of legal representative for minor co-defendant, remanding case.

Sygn. akt V CSK 395/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 kwietnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa Spółdzielni Mieszkaniowej "P."

przeciwko B. Ł.-P., M. P., K. P. i E.P.

o zezwolenie na sprzedaż w drodze licytacji,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 kwietnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej B. Ł.-P. od wyroku

Sądu Apelacyjnego

z dnia 18 kwietnia 2008 r.,

uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie przed Sądem

Apelacyjnym i przekazuje temu sądowi sprawę do ponownego

rozpoznania

i

rozstrzygnięcia

kasacyjnego.

Uzasadnienie

o

kosztach

postępowania

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 24 września 2007 r., zezwolił

powodowej Spółdzielni Mieszkaniowej „P.” na sprzedaż w drodze licytacji według

kodeksu postępowania cywilnego lokalu mieszkalnego położonego w W. przy ul. H.

67, co do którego spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu przysługiwało Z. P. W

ten sposób Sąd Okręgowy uwzględnił w całości powództwo skierowane przeciwko

B. i Z. małżonkom P., oparte na treści art. 1710 ustawy o spółdzielniach

mieszkaniowych oraz art. 16 ustawy o własności lokali. Zgodnie z brzmieniem

pierwszego artykułu, w przypadku rażącego lub uporczywego wykraczania osoby

korzystającej z lokalu przeciwko porządkowi domowemu albo niewłaściwego

zachowania tej osoby czyniącego korzystanie z innych lokali lub nieruchomości

wspólnej, przepis art. 16 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali

stosuje się odpowiednio, co oznacza, że w takich sytuacjach spółdzielnia

mieszkaniowa może w postępowaniu cywilnym zgłosić żądanie sprzedaży lokalu w

drodze licytacji publicznej na podstawie przepisów Kodeksu postępowania

cywilnego o egzekucji z nieruchomości.

Według ustaleń Sądu Okręgowego, w okresie ostatnich kilku lat w przedmiotowym

mieszkaniu zamieszkiwali wyłącznie pozwani. Ich trzy córki K., M. i E. mieszkają

razem w innym lokalu. Najmłodsza z nich, E. urodzona w 1991 r., przeprowadziła

się do starszych sióstr w 2006 r. na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego,

który umieścił ją w rodzinie zastępczej u siostry K. P. Od 2003 r. inni lokatorzy

budynku zgłaszali do spółdzielni skargi na pozwanych ze względu na fetor

wydostający się z zajmowanego przez nich mieszkania. Przyczyną tego stanu

rzeczy było utrzymywanie przez pozwaną w mniejszym pokoju dużej liczby różnego

rodzaju zwierząt futerkowych oraz nadmiernie nagromadzenie psującej się

żywności. Sytuacji nie poprawiły ani kontrole weterynaryjne, ani zorganizowane

przez spółdzielnię wywózki śmieci z mieszkania oraz jego dezynsekcja i

dezynfekcja. Dlatego Sąd Okręgowy uznając za spełnione wszystkie przesłanki z

zastosowania wymienionych norm zezwolił na sprzedaż lokalu przydzielonego

pozwanemu w grudniu 1981 r.

Oboje pozwani wnieśli 28 września 2007 r. o doręczenie odpisu wyroku Sądu

Okręgowego wraz z uzasadnieniem (k.- 139). Dnia 8 października 2007 r. zmarł

pozwany Z. P. o czym współpozwana B. Ł. – P. zawiadomiła Sąd dnia 6 listopada

2007 r. przy składaniu apelacji. Postanowieniem z dnia 8 listopada 2007 r. Sąd

Okręgowy zawiesił postępowanie. Pismo sądowe przeznaczone dla Z. P.órki,

zawierające odpis wyroku wraz z uzasadnieniem zostało wysłane 17 października

2007 r. i było dwukrotnie awizowane, a następnie zarządzeniem przewodniczącego

z dnia 12 listopada 2007 r. zostało pozostawione w aktach ze skutkiem doręczenia.

Wobec wskazania przez pozwaną następców prawnych (spadkobierców) zmarłego

Z. P. jego córki K., M. oraz E., Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 12 grudnia

2007 r. podjął postępowanie w sprawie. Od chwili podjęcia postępowania wszystkie

pisma sądowe były kierowane do następców prawnych Z. P., w tym także

bezpośrednio do E. P. (k.-181, 211, 221).

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 18 kwietnia 2008 r. oddalił apelację wniesioną

przez pozwaną B. Ł. – P. uznając, że żądanie spółdzielni nie stanowiło

zarzucanego w apelacji nadużycia prawa.

Od tego wyroku skargę kasacyjną wniosła pozwana B. Ł. – P. Oparła ją na obu

podstawach wymienionych w art. 3983 § 1 k.p.c. a przede wszystkim zarzuciła

nieważność postępowania z tej przyczyny, że nie ustanowiono dla niej

pełnomocnika lub kuratora pomimo, iż jest osobą ułomną w znaczeniu art. 183 k.r. i

op. Jako drugą przyczynę nieważności postępowania pozwana podała nie

doręczenie pozwanym M. P., K. P. oraz małoletniej E. P. odpisu wyroku Sądu

pierwszej instancji wraz z uzasadnieniem pomimo, iż Z. P.a zmarł 8 października

2007 r. a pismo dla niego przeznaczone zostało uznane za doręczone 12 listopada

2007 r. Poza tymi idącymi najdalej zarzutami pozwana wskazała, że doszło do

naruszenia art. 213 § 1, 227, 328 § 2, 316 § 1 k.p.c. oraz art. 180 § 1 pkt 1 w zw. z

§ 112 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. Regulamin

urzędowania sądów powszechnych (Dz. U. z 2007 r., Nr 38, poz. 249). W ramach

naruszenia prawa materialnego pozwana zarzuciła błędną wykładnię art. 17 10

ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz art. 16 ustawy o własności lokali oraz

niezastosowanie art. 5 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przed

kasacyjnej,

przystąpieniem

które

miały

do oceny najpoważniejszych

prowadzić

do

nieważności

zarzutów skargi

postępowania

trzeba

przypomnieć, że wzięcie w postępowaniu kasacyjnym pod rozwagę - z urzędu lub

na zarzut – nieważności postępowania może dotyczyć tylko nieważności

postępowania przed sądem drugiej, natomiast uchybienie sądu drugiej instancji,

polegające na niewzięciu pod rozwagę – z urzędu lub w ramach zarzutu

apelacyjnego – nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji,

stanowi usprawiedliwioną podstawę kasacyjną przewidzianą w art. 398 3 § 1 pkt 2

k.p.c., tylko wtedy, gdy mogło to mieć wpływ na wynik sprawy (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2004 r. III CK 38/04, nie publ.; oraz wyroki

z dnia 21 listopada 1997 r., I CKN 825/97, OSNC 1998/5/81 oraz z dnia 10 lutego

1998 r., II CKN 600/97, OSP 1999/3/58). Poza tym prawidłowo sformułowany

zarzut skargi kasacyjnej, który odnosi się do wadliwości postępowania w pierwszej

instancji powinien zawierać wskazanie normy procesowej, którą naruszył sąd

odwoławczy. W przypadku nieważności dotychczasowego postępowania będzie to

art. 386 § 2 k.p.c.

Przypomnienie tych zasad jest istotne albowiem wskazane w skardze kasacyjnej

uchybienia, pomimo iż obejmują swym zasięgiem postępowanie przed Sądem

Okręgowym, ograniczają się do przytoczenia treści art. 379 pkt 2 i 5 k.p.c.

Z tej przyczyny uchyla się spod oceny kasacyjnej zarzut dotyczący wadliwości

postępowania przed sądem pierwszej instancji w zakresie doręczenia odpisu

wyroku wraz z uzasadnieniem dotychczasowemu pozwanemu, który już nie żył

w chwili wysłania pisma sądowego zawierającego wymienione dokumenty.

Inne podniesione w tej części skargi kasacyjnej okoliczności podlegają

ocenie tylko dlatego, że obejmują także postępowanie przed sądem drugiej

instancji. Skarżąca, jako osoba fizyczna ma zgodnie z art. 64 § 1 k.p.c. zdolność

sądową. Według wymienionego w skardze kasacyjnej art. 183 § 1 k.r. i op. w wersji

obowiązującej przed dniem 7 października 20008 r. (patrz ustawa z dnia 9 maja

2007 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego Dz. U. Nr 121, poz.

831), a do takiej stylistyki nawiązuje skarżąca, ustanowienie kuratora dla osoby

ułomnej następowało na żądanie tej osoby. Ustanowiony w ten sposób kurator miał

służyć pomocą osobie ułomnej do prowadzenia spraw, ale nie był przedstawicielem

ustawowym tej osoby (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 maja

1995 r., III CRN 22/95, OSNC 1985/9/134). Poza tym realizacja normy art. 183 k.r.

i op. należy do sądu opiekuńczego a nie do sądu prowadzącego postępowanie

w niniejszej sprawie. Pozwana B. Ł. – P.a w postępowaniu przed sądem drugiej

instancji działała sprawnie. Osobiście sporządzała pisma procesowe. Jej

nieporadność związana ze sposobem korzystania z mieszkania nie przekładała się

na proces cywilny i nie zagrażała jej interesom. Wobec tego brak było podstaw do

uznania pozbawienia jej możności obrony przez brak odpowiedniego pouczenia o

potrzebie ustanowienia pełnomocnika z urzędu (por. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 6 listopada 1996 r. II UKN 7/96, OSNP 1997/11/200 oraz z dnia 19 czerwca

1998 r., II UKN 102/98, OSNP 1999/12/408 ).

Pomimo tych uwag wystąpiła w sprawie okoliczność, którą Sąd Najwyższy

musi stosownie do treści art. 39813 § 1 k.p.c. wziąć pod rozwagę z urzędu, która

nakazuje uznać, że postępowanie przed sądem drugiej instancji było nieważne.

Nie ulega wątpliwości, że od chwili śmierci pozwanego Z. P. w dalszym

postępowaniu uczestniczy między innymi małoletnia E. P. urodzona 25 czerwca

1991 r. Jej status procesowy wynikający z wieku i ograniczenia zdolności do

czynności prawnych określa art. 65 § 1 k.p.c. oraz art. 66 k.p.c. Pomijając

wyjątkowe rozwiązanie z § 2 tego artykułu, które można pominąć ze względu na

stan faktyczny sprawy, z treści wymienionych przepisów wynika, że osoba fizyczna

nie

mająca

pełnej

zdolności

nie ma zdolności procesowej a czynności

do

czynności

prawnej

procesowe może podejmować tylko

przez swego przedstawiciela ustawowego, który powinien być powiadamiany

o wszelkich terminach posiedzeń, któremu należy doręczać pisma procesowe

kierowane do strony nie mającej zdolności procesowej. Dlatego wadliwe były

doręczenia pism sądowych i procesowych bezpośrednio dla małoletniej E. P. W ten

sposób, będąca stroną procesu małoletnia E. P.a, pomimo braku zdolności

procesowej, nie miała w tym postępowaniu przedstawiciela ustawowego,

za którego pośrednictwem mogłaby dokonywać czynności procesowych. Jest to na

tyle istotne uchybienie sądu drugiej instancji, że zgodnie z art. 379 pkt 2 k.p.c.

prowadzi do nieważności postępowania przed tym sądem. Nie ma przy tym

znaczenia, że w tej samej sprawie i po tej samej stronie procesowej występowały

osoby, które potencjalnie mogłyby dokonywać czynności procesowych za

małoletnią współpozwaną albowiem osoby te nie uczestniczyły w postępowaniu,

jako jej przedstawiciele ustawowi. Już tylko z tej przyczyny należało uchylić

zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania sądowi drugiej

instancji.

Wymaga podkreślenia, że w związku ze śmiercią Z. P. i wstąpieniem w jego

miejsce ustawowych spadkobierców ujawnił się nowy stan faktyczny, który

powinien uwzględnić i rozważyć Sąd Apelacyjny, zwłaszcza, ze względu na

dotkliwe skutki dla osób, którym przysługuje spółdzielcze prawo do lokalu, ze

względu na zachowanie osób korzystających z tego lokalu.

W związku z zawartym w skardze kasacyjnej zarzutem dotyczącym

naruszenia art. 1710 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych w związku z art. 16

ust. 1 ustawy o własności lokali należy wskazać, że surowe sankcje zawarte w tych

normach

prawnych

są

konsekwencją

zachowań

osób

korzystających

z przedmiotowego lokalu. Najczęściej będzie to właściciel lub inna osoba, której

przysługuje określone prawo do lokalu ale nie można wykluczyć, że z mieszkania

spółdzielczego korzystać będą domownicy lub inne osoby na podstawie stosunków

obligacyjnych a negatywne konsekwencje ich zachowań może ostatecznie ponieść

osoba, której przysługuje spółdzielcze prawo do lokalu.

Ponieważ ze wskazanych przyczyn zaskarżone orzeczenie zostało wydane

w nieważnym postępowaniu, Sąd Najwyższy na podstawie art. 386 § 2 w związku

z art. 39821 k.p.c. orzekł jak wyżej znosząc dotknięte nieważnością postępowanie

przed sądem drugiej instancji.

jz