Supreme Court reversed appeal court on enforcement of foreign judgment due to burden of proof error.

Sygn. akt V CSK 335/10

POSTANOWIENIE

Dnia 13 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Bogumiła Ustjanicz

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

1) w sprawie z wniosku K. GmbH & Co KG z siedzibą w M. (Niemcy)

przy uczestnictwie P.W. „I.” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

w J.

o stwierdzenie wykonalności orzeczenia, sygn. akt GCo 79/09,

2) w sprawie z wniosku K. GmbH & Co KG z siedzibą w M. (NIemcy)

przy uczestnictwie P.W. „I.” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

w J.

o stwierdzenie wykonalności orzeczenia, sygn. akt GCo 78/09,.

3) w sprawie z wniosku K. GmbH & Co KG z siedzibą w M. ( Niemcy)

przy uczestnictwie P.W. „I.” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

w J.

o stwierdzenie wykonalności orzeczenia, sygn. akt GCo 77/09,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 kwietnia 2011 r.

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 marca 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy postanowieniami z dnia 7 sierpnia 2009 r. stwierdził

wykonalność w Polsce orzeczeń z dnia 23 grudnia 2004 r., z dnia 25 stycznia 2005

r. oraz z dnia 9 lutego 2005 r., wydanych w sprawie o sygn. akt O 43/04 przez Sąd

Okręgowy w G. (Landgericht G.). Sąd Okręgowy stanął na stanowisku, iż wnioski

złożone przez wnioskodawcę – K.GmbH & Co KG z siedzibą w M. (Niemcy) oraz

dołączone do nich dokumenty odpowiadają wymogom określonym w art. 53

rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie

jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach

cywilnych i handlowych (Dz. U. UE.L.01.12.1 – dalej: „rozporządzenie nr 44/2001”),

mającego zastosowanie w sprawie.

Postanowienia te zostały zaskarżone przez uczestnika – PW l. Spółkę z

ograniczoną odpowiedzialnością w J. zażaleniem, w którym wniósł o ich zmianę i

oddalenie wniosku. Uczestnik podniósł, iż w sprawie nie znajduje zastosowania

rozporządzenie nr 44/2001, a ponadto zachodzą podstawy do odmowy uznania

orzeczenia zagranicznego, gdyż w sprawie O 43/04 był pozbawiony możliwości

obrony – nie wiedział o toczącym się postępowaniu i nie brał w nim udziału.

Sąd

Apelacyjny

wymienione

wyżej

sprawy połączył

do

wspólnego

rozpoznania i postanowieniem z dnia 25 marca 2010 r. zmienił zaskarżone

postanowienia Sądu Okręgowego w ten sposób, iż każdy z wniosków oddalił,

obciążając jednocześnie wnioskodawcę obowiązkiem zwrotu uczestnikowi kosztów

postępowania. Sąd drugiej instancji uznał, że w sprawie znajduje zastosowanie

rozporządzenie nr 44/2001, lecz brak jest podstaw do uwzględnienia żądań

wnioskodawcy. Wskazał, że powołanie się przez uczestnika na brak należytej

reprezentacji

w

sprawie,

która

w

świetle

rozwiązań

polskiego

Kodeksu

postępowania cywilnego skutkuje nieważnością postępowania, stanowi podstawę

odmowy uznania orzeczenia stosownie do treści art. 34 pkt 1 rozporządzenia

nr 44/2001. Jednocześnie Sąd Apelacyjny podkreślił, że podniesienie przez

uczestnika zarzutu nienależytej reprezentacji skutkowało przeniesieniem ciężaru

dowodu wykazania tej okoliczności, a to faktu należytej reprezentacji uczestnika

w postępowaniu przed Sądem Okręgowym w G., na wnioskodawcę, natomiast

wnioskodawca nie uczynił temu obowiązkowi zadość.

Od

postanowienia

Sądu

Apelacyjnego

skargę

kasacyjną

wniósł

wnioskodawca, zaskarżając je w całości. Skargę kasacyjna wnioskodawca oparł na

podstawie z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. wskazując, iż Sąd naruszył art. 385 k.p.c.

w zw. z art. 34 pkt 1 rozporządzenia oraz w zw. z art. 6 k c., a także zarzucił

naruszenie art. 217 § 2 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. i art. 232 k.p.c. oraz art. 80

Zivilprozeβordnung (niemieckiego kodeksu postępowania cywilnego). Wniósł

o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi drugiej

instancji do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie należy zaznaczyć, iż Sądy pierwszej i drugiej instancji, w oparciu

o ustalony stan faktyczny, słusznie uznały, iż w sprawie znajdują zastosowanie

przepisy rozporządzenia nr 44/2001, stosownie do regulacji zawartej w art. 66

ust. 1.

Zgodnie z art. 34 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001 orzeczenia nie uznaje

się, jeżeli uznanie byłoby oczywiście sprzeczne z porządkiem publicznym Państwa

Członkowskiego w którym wystąpiono o uznanie. Przytoczony przepis przewiduje

sytuacje wyjątkowe, w których sąd państwa uznania może odmówić uznania

orzeczenia,

a

to

poprzez

wprowadzenie

klauzuli

generalnej

w

postaci

„sprzeczności z porządkiem publicznym”. Trzeba przy tym podkreślić, że zarówno

w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości (por. wyrok z dnia

28 marca 2000 r., C-7/98 Krombach, Zb. Orz. s I - 1935 i wyrok z dnia 11 maja

2000 r. C-38/98 Renault, Zb. Orz. 2000, s. 2973, pkt 33), jak i Sądu Najwyższego

(por. np. postanowienie z dnia 2 czerwca 1980 r., I CR 124/80, OSNC 1981, nr 1,

poz. 13; postanowienie z dnia 21 marca 2007 r., I CSK 434/06, OSNC 2008, nr 3,

poz. 37) przyjmuje się, że zastosowanie klauzuli porządku publicznego stanowi

odstępstwo od zasady stosowania prawa obcego oraz uznawania zagranicznych

orzeczeń opartych na tym prawie i dlatego przesłanek do jej zastosowania nie

można interpretować w sposób rozszerzający. Wyjątkowy charakter przywołanej

klauzuli skutkuje tym, iż jedynie naruszenie podstawowych, fundamentalnych zasad

porządku prawnego może stanowić uzasadnioną podstawę odmowy uznania

orzeczenia. Sąd Apelacyjny uznał, iż w rozpoznawanej sprawie zachodzi taka

uzasadniona podstawa, a jest nią „nieważność postępowania”, którą było dotknięte

wydane przez Sąd Okręgowy w G. orzeczenie, a to poprzez niewłaściwą

reprezentację uczestnika skutkującą brakiem możliwości obrony jego praw.

Jednocześnie Sąd drugiej instancji, opierając się na postanowieniu Sądu

Najwyższego z dnia 27 listopada 2008 r., IV CSK 74/08 (OSNC 2009 Nr 11,

poz. 155), uznał, iż obowiązek wykazania, że w sprawie O 43/04 przed Sądem

Okręgowym w G. uczestnik był należycie reprezentowany, ciążył na wnioskodawcy

a nie na uczestniku, który tę okoliczność podniósł. Sąd Apelacyjny stanął zatem na

stanowisku, że w omawianej sytuacji ciężar dowodu rozkłada się inaczej niż według

ogólnej reguły lecz zgodnie z zasadą, z którą „nie na tym ciąży obowiązek

dowodowy kto twierdzi, a na tym kto zaprzecza”. Tym samym, zasadnicze

znaczenie dla prawidłowości wydanego przez Sąd Apelacyjny rozstrzygnięcia ma

ustalenie, na kim spoczywał ciężar przytoczenia okoliczności i ciężar dowodu

w zakresie wykazania podstaw odmowy uznania (stwierdzenia wykonalności)

określonych w art. 34 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001.

Obecnie przeważa stanowisko, iż obowiązki w tym zakresie spoczywają,

z zastrzeżeniem powinności przedstawienia przez wnioskodawcę dokumentów

wskazanych w art. 53 rozporządzenia nr 44/2001, na przeciwniku wniosku

o udzielenie exequatur. Taki rozkład ciężaru dowodu odpowiada bowiem

założeniu, że zawarte w rozporządzeniu unormowania mają ułatwić uznanie lub

stwierdzenie wykonalności. Wyjątek od tej reguły przewidziany jest jedynie

w zakresie podstawy przewidzianej w art. 34 pkt 2 rozporządzenia nr 44/2001,

a zatem wnioskodawca powinien przytoczyć okoliczności faktyczne i przedstawić

dowody

w

celu

wykazania,

że

doręczenie

dokumentu

wszczynającego

postępowanie (dokumentu równorzędnego) zostało dokonane w czasie i w sposób

umożliwiający dłużnikowi przygotowanie obrony Ta podstawa jest bowiem

sformułowana w sposób odmienny niż pozostałe podstawy (w sposób negatywny),

co – jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 27 listopada 2008 r.,

IV CSK 74/08 (OSNC 2009 Nr 11, poz. 155) – pozwala przyjąć, że w razie

potrzeby badania tej podstawy, na wnioskodawcy spoczywa powinność wykazania

okoliczności wyłączających – w tym zakresie – zastosowanie tej podstawy

i powołania stosownych dowodów. Oznacza to, że w zakresie pozostałych

podstaw, w tym podstawy wymienionej w art. 34 pkt 1 rozporządzenia

zastosowanie znajdują ogólne reguły rozkładu ciężaru dowodu.

W rozpoznawanej sprawie podstawą odmowy uznania orzeczenia przez Sąd

drugiej instancji był art. 34 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001, który nie wprowadza

wyjątkowej reguły w odniesieniu do ciężaru przytoczenia okoliczności faktycznych

i ciężaru dowodu w zakresie wykazania podstaw odmowy uznania (stwierdzenia

wykonalności). W odniesieniu do tej regulacji zastosowanie znajduje zasada

ogólna, a tym samym to na uczestniku – jako przeciwniku wniosku – ciążył

obowiązek wykazania, że nie był on nienależycie reprezentowany w postępowaniu

przed Sądem Okręgowym w G. Z tego też względu zasadnym okazał się

podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przez Sąd drugiej instancji art.

385 k.p.c. w zw. z art. 34 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001 oraz w zw. z art. 6 k.c.

Zasadność pierwszego z zarzutów kasacyjnych skutkuje tym, iż zbędne stało

się rozpoznawanie drugiego z zarzutów, a to naruszenie art. 217 § 2 k.p.c. w zw.

z art. 227 k.p.c., w zw. z art. 232 k.p.c. oraz art. 80 Zivilprozeβordnung

(niemieckiego kodeksu postępowania cywilnego).

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji, w oparciu o treść

art. 39815 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 39821 k.p.c.

md