Supreme Court quashes lower court ruling on easement acquisition by state due to procedural defect and remands case.

Sygn. akt V CSK 314/09

POSTANOWIENIE

Dnia 18 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Antoni Górski

w sprawie z wniosku PSE - Operatora S.A. w W. (obecnie: Polskie Sieci

Elektroenergetyczne Operator S.A. w K.)

przy uczestnictwie H. D. i Skarbu Państwa – Prezydenta Miasta

B. o stwierdzenie zasiedzenia służebności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 18 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w B.

z dnia 19 lutego 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w B. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawca – Polskie Sieci Elektroenergetyczne S.A. w W. (w toku

postępowania sądowego wnioskodawca zmieniał nazwę na: „PSE – Operator S.A.

w W.” oraz Polskie Sieci Elektroenergetyczne Operator S.A. w K.) domagał się

stwierdzenia, że nabył w 1980 r. przez zasiedzenie służebność gruntową na

nieruchomości położonej w Z. (działka nr 499/29 wpisana do Kw nr [...]), polegającą

na zapewnieniu każdoczesnemu właścicielowi linii energetycznej 220 kv relacji „B.

– M.” prawa przejazdu i przechodu w celu konserwacji, naprawy oraz wymiany

słupa i innych elementów linii przesyłowej.

Uczestniczka H. D., będąca właścicielką nieruchomości „obciążonej”,

wniosła o oddalenie wniosku, przede wszystkim dlatego, że wystąpiła do Sądu

Okręgowego w B. z żądaniem wykupu działki przez wnioskodawcę (art. 231 § 2

k.c.).

Postanowieniem z dnia 24 czerwca 2008 r. Sąd Rejonowy w C. stwierdził

nabycie przez wnioskodawcę z dniem 1 stycznia 1981 r. – w następstwie

zasiedzenia – służebności gruntowej (przesyłowej) opisanej szczegółowo w treści

orzeczenia.

Sąd ustalił, że bezsporny i oczywisty jest fakt wybudowania oraz

eksploatowania przez wnioskodawcę i jego poprzedników prawnych w latach 1960

– 1980 linii energetycznej relacji „B. – M.”. Byli oni samoistnymi posiadaczami

urządzeń energetycznych w złej wierze, w związku z czym nabyli służebność

przesyłową po 20-letnim okresie posiadania (art. 172 k.c. w związku z art. 292 i 336

k.c.).

Po wniesieniu przez uczestniczkę apelacji, Sąd Okręgowy w B. wezwał do

udziału w sprawie, jako uczestnika, Skarb Państwa – Prezydenta Miasta B., a

następnie – postanowieniem z dnia 19 lutego 2009 r. – zmienił zaskarżone

postanowienie i oddalił wniosek o zasiedzenie oraz orzekł o kosztach postępowania

sądowego.

Sąd II instancji potwierdził możliwość nabycia przez przedsiębiorstwo

energetyczne

służebności

przesyłowej

w

wyniku

samoistnego

posiadania

nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści służebności. Wskazał jednak, że

zasiedzenie – w ustalonych okolicznościach rozpoznawanej sprawy – mogło

nastąpić z dniem 1 stycznia 1985 r. na rzecz Skarbu Państwa jako właściciela

mienia ogólnonarodowego (art. 128 k.c.). Jednocześnie przyjął, że Sąd Rejonowy

nie mógł z urzędu stwierdzić zasiedzenia na rzecz Skarbu Państwa, bo odesłanie

z art. 610 k.p.c. nie sięgało tak daleko.

Sąd Okręgowy zgłosił ponadto zastrzeżenia co do treści wniosku, zwracając

uwagę na nieprecyzyjne określenie treści służebności, niedające się skorygować

z urzędu przez sąd. Sąd Rejonowy mógł wprawdzie zażądać sprecyzowania

wniosku (art. 187 k.p.c. i art. 130 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.), ale tych

braków nie można naprawić w postępowaniu apelacyjnym, nie jest również możliwa

wówczas zmiana wniosku (art. 383 k.p.c.).

Sąd odwoławczy wskazał również na niedostatki postępowania dowodowego

(pominięcie dowodu z oględzin oraz z opinii biegłego geodety), utrudniające

wytyczenie działki niezbędnej do korzystania ze służebności przesyłowej. Zwrócił

również uwagę na uprawnienia wnioskodawcy umożliwiające dostęp do urządzeń

przesyłowych, wynikające z art. 124 ust. 6 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 1603 ze zm.).

Wnioskodawca

w

skardze

kasacyjnej

domagał

się

uchylenia

tego

postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Skarżący powołał się na naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie

art. 187, 321 § 1, 382 i 383 k.p.c., oraz przedstawił zarzut błędnej wykładni

i niewłaściwego zastosowania art. 282 i 353 k.c. w związku z art. 172-176 k.c.

Wniosek o zasiedzenie – zdaniem skarżącego – był sformułowany

prawidłowo, dostosowany do treści służebności, a ewentualne zaniechania Sądu

I instancji w zakresie jego uzupełnienia nie mogą obciążać wnioskodawcy.

Ponadto, w postępowaniu o stwierdzenie zasiedzenia sądy podejmują czynności

z urzędu, także w postępowaniu odwoławczym mającym merytoryczny charakter.

Sąd Okręgowy w zasadzie potwierdził istnienie przesłanek zasiedzenia, nie mógł

więc oddalić wniosku.

Uczestniczka postępowania H. D. wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej,

odwołując się do stanowiska Sądu II instancji.

Uczestnik postępowania – Skarb Państwa wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Wyraził przy tym

pogląd, że jest beneficjentem zasiedzenia służebności jako właściciel urządzeń

przesyłowych przed zmianą art. 128 k.c. W konsekwencji niewezwanie go do

udziału

w

postępowaniu

pierwszoinstancyjnym

oznacza

nieważność

tego

postępowania z mocy art. 379 pkt 5 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie jest uzasadniona sugestia wnioskodawcy o możliwości zastosowania

w rozpoznawanej sprawie przepisów dotyczących służebności przesyłu (art. 305 1

3054 k.c.), które weszły w życie z dniem 3 sierpnia 2008 r. Przy braku przepisów

przejściowych w ustawie nowelizującej z dnia 30 maja 2008 r. (Dz.U. Nr 116, poz.

731), mają zastosowanie zasady określone w art. XXXVII i XLI przep. wpr. k.c.,

z których wynika, że przepisy o służebnościach przesyłu nie mają mocy wstecznej.

W tej sprawie ważne jest przede wszystkim bezsporne, oczywiste ustalenie, że

zasiedzenie służebności gruntowej (przesyłowej) nastąpiło przed dniem 1 lutego

1989 r. t.j. przed zmianą art. 128 k.c. Rozbieżność między sądami co do daty

zasiedzenia (1 stycznia 1980 r. bądź 1 stycznia 1985 r.) nie ma tu praktycznego

znaczenia. Zasadnie zatem Sąd Okręgowy przyjął, iż przy obowiązywaniu

niezmienionego art. 128 k.c. właścicielem urządzeń przesyłowych mógł być tylko

Skarb Państwa, zatem korzystanie przez przedsiębiorstwo z nieruchomości

w sposób odpowiadający treści służebności gruntowej, prowadzące do jej

zasiedzenia przed dniem 1 lutego 1989 r., stanowiło podstawę do nabycia tej

służebności przez Skarb Państwa (zob. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 17

września 1993 r., II CRN 76/93, niepubl., z dnia 11 grudnia 2008 r. II CSK 314/08,

niepubl. z dnia 16 września 2009 r., II CSK 103/09, niepubl. oraz z dnia

22 października 2009 r., III CZP 70/09, niepubl.).

Nie można jednak podzielić stanowiska Sądu Okręgowego, że niemożliwe

było stwierdzenie zasiedzenia na rzecz niewnioskodawcy bądź na rzecz uczestnika

nieobjętego wnioskiem. W tej kwestii przeważa w judykaturze pogląd wskazujący

na obowiązek sądu ustalenia uprawnionego beneficjenta, chociażby nie była to

osoba wskazana przez wnioskodawcę (art. 610 k.p.c. w związku z art. 670 i 677 § 1

k.p.c.). W sprawach o zasiedzenie związanie granicami żądania (art. 321 § 1

k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.) nie dotyczy osoby, która nabyła prawo

w drodze zasiedzenia, ani chwili, w której nabycie te nastąpiło. Są to bowiem

przesłanki prawa materialnego pozostające w wyłącznej kognicji sądu. Przesłanki

te są nierozerwalnie związane z treścią orzeczenia i oznaczają nie tylko to,

że nabywcą prawa jest osoba wskazana w sentencji orzeczenia, ale i to, że nie było

w chwili zamknięcia rozprawy innych uprawnionych nabywców z tytułu zasiedzenia

(por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 1986 r., III CZP 28/86,

OSNC 1987, nr 5-6, poz. 74, z dnia 16 stycznia 1997 r., I CKU 55/96, niepubl.,

z dnia 18 września 1998 r., III CKN 608/97, niepubl., z dnia 10 stycznia 2002 r.,

I CZ 194/01, niepubl. oraz z dnia 7 października 2005 r., IV CK 133/05, niepubl.).

Na rzecz tego poglądu przemawia również argument, iż orzeczenia o zasiedzeniu

korzystają

z

rozszerzonej

prawomocności

i

są

skuteczne

erga

omnes.

Z przedstawionych przyczyn w rozpoznawanej sprawie dopuszczalne było

stwierdzenie zasiedzenia na rzecz Skarbu Państwa.

Skutki procesowe związane z nieuczestnictwem tego uprawnionego

podmiotu w postępowaniu pierwszoinstancyjnym trafnie zostały przedstawione

przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa. Niewątpliwie wystąpiła nieważność

tego postępowania z mocy art. 379 pkt 5 k.p.c. (zob. też orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 10 maja 1966 r., II CR 78/66, OSNC 1967, nr 5, poz. 83

iż dnia 10 listopada 2004 r., II CK 1875/04, niepubl.). Wprawdzie nie może być

mowy o nieważności postępowania odwoławczego z racji udziału w nim Skarbu

Państwa, ale brak reakcji Sądu Okręgowego na nieważność postępowania przed

Sądem Rejonowym oznacza rażące naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. (w związku z art.

379 pkt 5 k.p.c.), co uzasadnia skuteczność skargi kasacyjnej (por. również

orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 2002 r., III CKN 948/00, OSNC

2003, nr 5, poz. 68 oraz z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008,

nr 6, poz. 55).

Sąd Okręgowy zgłosił zastrzeżenie wobec treści wniosku oraz wobec

nieprecyzyjnego określenia treści służebności w postanowieniu Sądu Rejonowego.

Gdyby nawet zastrzeżenia te były istotne, to istniały instrumenty procesowe

umożliwiające stosowne korekty (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia

30 września 2008 r., II CSK 147/08, niepubl.). Nie było natomiast podstaw do

merytorycznego

oddalenia

wniosku,

oznaczającego,

że

nie

wystąpiły

materialnoprawne przesłanki orzeczenia. Doszło tu do sprzeczności między treścią

uzasadnienia, w którym Sąd Okręgowy wskazał osobę beneficjenta i datę

zasiedzenia

służebności,

a

sentencją

zaskarżonego

postanowienia.

Nieuzasadnione było również odwołanie się do art. 124 ust. 6 ustawy z dnia

21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2004 r., Nr 261, poz.

2603 ze zm.), regulującego uprawnienia administracyjnoprawne nie mające

żadnego związku z sądowym postępowaniem o stwierdzenie zasiedzenia

służebności gruntowej.

Z przedstawionych przyczyn należało uchylić zaskarżone postanowienie

i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania (art. 398 15 § 1 k.p.c. i art. 108 § 2

k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.).