Supreme Court quashes appeal decision due to procedural flaws denying client's right to defense in psychiatric care case.

Sygn. akt V CSK 248/10

POSTANOWIENIE

Dnia 9 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSN Marek Sychowicz

w sprawie z wniosku M. M.

o zwolnienie z domu pomocy społecznej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego […]

z dnia 19 stycznia 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu

do

ponownego

rozpoznania

z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego.

wraz

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 16 marca 2006 r. orzekł umieszczenie

M. M. (ur. w 1953 r.), bez jej zgody w domu pomocy społecznej.

W lipcu 2009 r. . M.

wystąpiła z wnioskiem o zwolnienie jej z zakładu.

Wniosek został oddalony postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 30

października 2009 r., który uznał, że sytuacja wnioskodawczyni nie uległa zmianie.

Wnioskodawczyni w dalszym ciągu wymaga opieki i nie może sama egzystować, a

zwolnienie jej z domu pomocy społecznej stanowiłoby zagrożenie dla jej zdrowia i

życia.

Na podstawie informacji dyrektora Domu Pomocy Społecznej dla Dorosłych

[…] (dalej „DPS"), gdzie przebywa wnioskodawczyni, Sąd Rejonowy ustalił, że nie

ma możliwości jej powrotu do poprzedniego środowiska, gdyż jest zameldowana w

zakładzie na stałe, córka wnioskodawczyni nie chce zabrać jej do siebie, a syn nie

utrzymuje z nią kontaktu. W DPS wnioskodawczyni ma zapewnioną całodobowa

opiekę, może wychodzić na spacery, otrzymuje stały zasiłek w wysokości 444 zł,

niewystarczający jednak do utrzymania poza zakładem. W oparciu o opinię

psychiatryczną z 9 kwietnia 2009 r. stwierdził, że wnioskodawczyni cierpi na

chorobę psychiczną w postaci organicznego zaburzenia osobowości i zachowania i

nie jest zdolna do zaspokojenia swoich podstawowych potrzeb życiowych, w

związku z czym wymaga opieki ze strony innych osób. Pozbawienie jej takiej opieki

stanowi zagrożenie dla jej życia, gdyż wnioskodawczyni nie jest zdolna do

samodzielnej egzystencji, planowania i podejmowania decyzji oraz racjonalnego

gospodarowania posiadanymi zasobami finansowymi. Wnioskodawczyni nie potrafi

przedstawić jak poradzi sobie poza DPS -em, twierdzi, że renta wystarczy jej na

utrzymanie, zaś za mieszkanie zapłaci opieka społeczna. Utrzymuje, wbrew faktom,

że przyjedzie po nią syn i będzie się nią opiekować.

Zaskarżonym obecnie postanowieniem Sąd Okręgowy oddalił apelację

wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Rejonowego. W jego uzasadnieniu

wskazał, że zgodnie z art. 41 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie

zdrowi psychicznego (Dz. U. Nr 111, poz. 535 ze zm., dalej jako „u.o.z.p.") osoba

przyjęta do domu pomocy społecznej na podstawie jej art. 39 u.o.z.p. może

wystąpić o zmianę orzeczenia, jeżeli wskutek zmiany okoliczności odpadły

podstawy do jej dalszego tam pobytu. Pobyt w domu pomocy społecznej staje się

zbędny, gdy osoba ta wskutek poprawy stanu zdrowia odzyskała zdolność do

zaspokojenia swoich potrzeb życiowych, a brak opieki przestał zagrażać jej życiu,

lub

też

powstała

możliwość

opieki

innych

osób.

Podzielając

ustalenia

faktyczne Sądu pierwszej instancji Sąd Okręgowy uznał, że przesłanki takie

w sprawie nie zaszły.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni, opartej na obu ustawowych

podstawach wnioskodawczyni zarzuciła:

-

nieważność

postępowania

(art.

pkt

k.p.c.),

w

następstwie

nieprawidłowego doręczenia wnioskodawczyni wezwania na rozprawę

skutkującego niemożnością jej udziału w rozprawie, a tym samym

niemożnością obrony swoich praw;

-

naruszenie art. 38 i 39 w zw. z art. 41 ust. 1 u.o.z.p. polegające na przyjęciu,

że wnioskodawczyni nie jest zdolna do samodzielnej egzystencji;

-

naruszenie art. 227 i art. 299 w zw. z art. 247 k.p.c., art. 233 § 1 i 316 k.p.c.

polegające na niedopuszczeniu dowodu z przesłuchania strony oraz dowodu

z opinii psychiatrycznej na okoliczność stanu zdrowia wnioskodawczyni

i oparcie rozstrzygnięcia na podstawie stanu rzeczy sprzed wszczęcia

postępowania

bez

weryfikacji

prawdziwości

i

aktualności

informacji

zawartych w tym materiale;

Wnosiła o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia Sądu

Rejonowego oraz przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pierwszoplanowe znaczenie dla oceny zasadności wniesionej skargi mają

podniesione w niej zarzuty procesowe, leżące równocześnie u podłoża podstawy

naruszenia prawa materialnego. Jak podnosi bowiem skarżąca błędny wynik

dokonanej przez Sądy orzekające subsumcji jest następstwem zastosowanie

przepisów at. 38, 39 i 42 ust. 1 u.o.z.p. do stanu faktycznego, niedającego się

z uwagi na niekompletność, porównać z hipotezą tych przepisów.

Przepis art. 45 uozpk określający przypadki, w których sąd opiekuńczy

orzekając w sprawach w nim przewidzianych zobowiązany jest do przeprowadzenia

rozprawy, nie wymienia spraw przewidzianych w art. 41 u.o.z.p. Na podstawie

odpowiednio stosowanego art. 514 § 1 k.p.c. wyznaczenie rozprawy w tym

postępowaniu zależy więc od uznania sądu. Jeżeli sąd uzna to za niecelowe może

także wysłuchać uczestników postępowania na posiedzeniu niebędącym rozprawą.

Zgodzić się trzeba ze skarżącą, że wydanie postanowienia w przedmiocie

zmiany orzeczenia, które zapadło na podstaw art. 39 u.o.z.p. o umieszczeniu osoby

w domu pomocy społecznej bez jej zgody, powinno poprzedzać, stosowne do

okoliczności (art. 515 k.p.c.) postępowania dowodowe, zmierzające do ustalenia

czy powstały przesłanki do dokonania takiej zmiany.

Celem ustawy o ochronie zdrowia psychicznego jest ochrona praw osób

z zaburzeniami psychicznymi. Ograniczenie ich praw, jeśli jest ono konieczne

w związku ze stosowaniu ustawy, powinno dotyczyć tylko przypadków niezbędnych

i opierać się na należytym wyważeniu dobra w postaci zdrowia osoby chorej

psychicznie i jej wolności. Umieszczenie w domu pomocy społecznej, służące

zapewnieniu koniecznej opieki medycznej oraz zadawalających warunków

życiowych, bez zgody osoby zainteresowanej, jest środkiem podejmowanym

w interesie tej osoby. Względy te nakazują w omawianych sprawach zachowanie

szczególnej

staranności

przy

gromadzeniu

materiału

dowodowego

oraz

zapewnienie zainteresowanemu, na ile jest to możliwe w danej sprawie, udziału

w czynnościach postępowania sądowego.

Przepis art. 41 u.o.z.p. daje podstawę do żądania zmiany orzeczenia

o umieszczeniu chorego w domu pomocy społecznej wydanego w trybie art. 39

u.o.z.p., gdy na skutek zmiany okoliczności jego dalszy pobyt w zakładzie nie jest

konieczny, nie zachodzą więc względy ochronne, które spowodowały jego tam

umieszczenie. Osoba taka nie będzie musiała przebywać w domu opieki

społecznej, zapewniającym jej dotychczas opiekę medyczną i bezpieczeństwo

w zakresie szeroko rozumianych spraw życiowych, gdy poprawił się jej stan

zdrowia i będzie mogła sama dostatecznie zadbać o swoje sprawy, albo gdy mimo

niezmienionego stanu zdrowia możliwe będzie zagwarantowanie jej poza zakładem

porównywalnych z poprzednimi warunków życia i opieki.

Trafnie w judykaturze (postanowienie SN z dnia 14 czerwca 2005 r., V CK

746/2004, Lex nr 155372) zwraca się uwagę, że nie istnieje prymat, opieki

zinstytucjonalizowanej nad osobami chorymi psychicznie, a wprost przeciwnie

opieka rodzinna może tu przynieść pomyślniejsze efekty. Stanowisko takie znajduje

oparcie w art. 12 u.o.z.p., statuującym zasadę najmniejszej uciążliwości

stosowanych wobec chorego środków.

Podzielić należy w tym kontekście zarzuty skargi dotyczące znaczących

i istotnych niedostatków postępowania dowodowego uniemożliwiających dokonanie

koniecznych dla rozstrzygnięcia ustaleń. W sprawie takiej jak niniejsza, jeżeli

uczestnik postępowania jest ograniczony w zdolności samodzielnego prowadzenia

swoich

spraw

-

jak

przyjmują

to

Sądy

orzekające

w

odniesieniu

do

wnioskodawczyni - i nie korzysta z pomocy adwokata, sąd powinien przeprowadzić

z urzędu niezbędne dla ustalenia jego aktualnej sytuacji dowody, albo wykorzystać

możliwość ustanowienia dla uczestnika adwokata (radcy prawnego) z urzędu bez

jego wniosku (art. 48 u.o.z.p.).

W

przedstawionych

okolicznościach

sprawy,

o

oddaleniu

wniosku,

zadecydowały twierdzenia i oceny wyrażone przez dyrektora DPS-u zawarte

w piśmie skierowanym do sądu oraz dowód z opinii psychiatrycznej z okresu przed

wszczęciem sprawy, do których wnioskodawczyni nie miała możliwości się odnieść,

gdyż w następstwie nieprawidłowego zawiadamiania o posiedzeniach sądu (odbiór

zawiadomień dla wnioskodawczyni potwierdzały osoby upoważnione do odbioru

korespondencji w imieniu DPS -u), nie uczestniczyła w postępowaniu. Wyłączenie

z tych przyczyn możliwości dowodzenia przez wnioskodawczynię twierdzeń

uzasadniających jej wniosek, jak i zwalczania podważających je twierdzeń i faktów

przeciwnych, przyjętych za podstawę zaskarżonego postanowienia spowodowało

pozbawienie jej prawa do obrony swoich praw, prowadząc do nieważności

postępowania apelacyjnego.

Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 zd. pierwsze k.p.c. orzeczono

jak sentencji.

jz