Supreme Court quashes appeal judgment on liability of company board members for non-filing of bankruptcy petition.

Sygn. akt V CSK 172/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 grudnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

SSA Maria Szulc

w sprawie z powództwa "D. B. E. P." Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w R.

przeciwko Joannie R.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 8 grudnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej Joanny R. od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 grudnia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu

do

ponownego

rozpoznania

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

i orzeczenia

o

Wyrokiem z dnia 29 grudnia 2009 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

pozwanej Joanny R. do wyroku Sądu Okręgowego

którym zasądzono od

pozwanych Marka K., Huberta B. i Joanny R. na rzecz powodowej spółki z o.o. „D.

B. E. P." w R. solidarnie kwotę 177 074,68 zł z odsetkami i kosztami procesu.

Sąd

II

instancji

zaaprobował

ustalenia

dokonane

w

postępowaniu

pierwszoinstancyjnym, z których wynikało, że pozwani byli członkami zarządu

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością „A. S.” w W. Do jej reprezentacji powołani

zostali: prezes Marek K. (jednoosobowo) oraz dwaj pozostali członkowie działający

łącznie. W dniu 6 października 2005 r. spółka A.-S.” zawarła z powodową spółką

(występującą wówczas pod nazwą „Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Usługowe E.-I.

spółka z o.o. w

R.”) umowę modernizacyjną. Spółka „A.-S.” nie zapłaciła

wykonawcy należnego wynagrodzenia w wysokości 177 074,68 zł, w związku z

czym została obciążona tą należnością prawomocnym nakazem zapłaty.

Prowadzona przez powoda egzekucja okazała się jednak bezskuteczna.

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że wszyscy

pozwani ponoszą odpowiedzialność za zobowiązanie spółki „A.-S.” wobec powoda

na podstawie art. 299 k.s.h. Zobowiązanie te powstało w październiku 2005 r. i nie

zostało uregulowane. Stan majątkowy dłużnika obligował zarząd do złożenia

wniosku o ogłoszenie upadłości, ale obowiązek ten nie został wykonany

(dwa

spóźnione wnioski zostały zwrócone i nie wywołały skutków prawnych). Ponadto

egzekucja komornicza została umorzona po stwierdzeniu braku majątku dłużnika.

Nie było przy tym wątpliwości, że pozwani Marek K. i Hubert B. pełnili funkcje

członków

zarządu w chwili powstania długu oraz

po powstaniu obowiązku

zgłoszenia wniosku o upadłość. Kontrowersyjny okazał się natomiast problem, czy

pozwana R. była jeszcze członkiem zarządu po powstaniu zobowiązania, gdyż

poświadczonym notarialnie pismem z dnia 8 lutego 2005 r. złożyła oświadczenie o

rezygnacji z tej funkcji. Pismo te przekazała pełnomocnikowi spółki „A.-S.”

Grzegorzowi P., a ten - prezesowi K.

Sąd Apelacyjny nie uznał za istotną datę przekazania pisma pozwanej

o rezygnacji prezesowi K. Jako okoliczność istotną ocenił natomiast podpisanie

przez pozwaną w charakterze członka zarządu pism do KRS w dniu 4 kwietnia

2005 r., bo „jest rzeczą niemożliwą by skarżąca złożyła podpis pod tym pismem

przed dniem rezygnacji z funkcji członka zarządu”.

Sąd podzielił pogląd, że rezygnacja pozwanej była jednostronną czynnością

prawną, jednakże Joanna R. powinna była dokonać przed zawarciem umowy z

wierzycielem, tj. przed dniem 6 października 2005 r., aktów staranności

polegających na wykreśleniu jej z KRS. Skoro figurowała w rejestrze w dacie

powstania

wierzytelności,

to

powinna

wykazać

okoliczności

ekskupacyjne

przewidziane w art. 299 § 2 k.s.h. na ogólnych zasadach, jednak nie uczyniła tego.

Pozwana w skardze kasacyjnej wniosła o uchylenie wyroku odwoławczego

i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa albo o przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Skarżąca powołała się na naruszenie prawa materialnego, a mianowicie

art. 202 § 4 k.s.h. w związku z art. 61 k.c. i art. 2 k.s.h., przez przyjęcie, że dla

zwolnienia się od odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 k.s.h. ustępujący

członek zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością obowiązany jest dokonać

dodatkowych aktów staranności, nieprzewidzianych w ustawie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ugruntowany jest pogląd, że zrzeczenie się funkcji członka zarządu spółki

z ograniczoną

odpowiedzialnością

jest

jednostronną

czynnością

prawną

(oświadczeniem woli) wywołującą skutek w postaci wygaśnięcia mandatu, o czym

jednoznacznie rozstrzyga treść art. 202 § 4 k.s.h (zob. też orzeczenia Sądu

Najwyższego z 19 sierpnia 2004 r., V CK 600/03, niepubl. oraz z dnia 7 lipca 2005

r., V CK 8739/04, niepubl.). Tego poglądu Sąd Apelacyjny nie kwestionował.

W judykaturze i piśmiennictwie dominuje również pogląd, że wpis określonej

osoby w charakterze członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością do

Krajowego

Rejestru

Sądowego

nie

rozstrzyga

o

ponoszeniu

przez

nią

odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 k.s.h. (por. orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 28 września 1999 r., II CKN 608/90, OSNC 2000, nr 4, poz. 67,

z dnia 18 stycznia 2001 r., V CKN 186/00, niepubl., z dnia 25 września 2003 r.,

V CK 1998/02, Wokanda 2004, nr 6, str. 7 oraz z dnia 28 kwietnia 2006 r. V CSK

39/06, niepubl.). Domniemywa się, że dane wpisane do Krajowego Rejestru

Sądowego (KRS) są prawdziwe (art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r.

o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn. Dz.U. 2007, nr 168, poz. 1186 ze zm.),

ale jest to domniemanie podważalne i ma znaczenie tylko dla osób trzecich

(kontrahentów), ale nie wszystkich, tylko takich, którzy są w dobrej wierze (art. 14

i 17 ust. 2 ustawy o KRS). Problem wpisu do KRS przedstawia się inaczej

w stosunkach

wewnętrznych

(organizacyjnych)

spółki

z

ograniczoną

odpowiedzialnością, w relacji: spółka – członek zarządu, kiedy to wpis ma charakter

deklaratoryjny. Nie chodzi tu bowiem o zawieranie umów przez spółkę niewłaściwie

reprezentowaną i o ochronę kontrahentów działających w dobrej wierze, ale

o szczególną odpowiedzialność zarządcy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

prawidłowo powołanego i nadal piastującego tę funkcję, mającego wpływ na

prowadzenie spraw spółki. Z przedstawionych przyczyn nie można podzielić

poglądu wyrażonego w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2000 r.,

V CKN 10/00 (OSNC 2000, nr 12, poz. 219), uznającego, że odwołanie członka

zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, nieujawnione w rejestrze, nie

zwalnia go od odpowiedzialności wynikającej z art. 298 § 1 k.h., ma on tylko

możliwość

wyłączenia

tej

odpowiedzialności

na

podstawie

okoliczności

egzoneracyjnych wymienionych w art. 298 § 2 k.h. Powyższy pogląd nie dostrzega

różnicy występującej w stosunkach „zewnętrznych” i w stosunkach „wewnętrznych”

(organizacyjnych) spółki. Odpowiedzialność członków zarządu z art. 299 § 1 k.s.h.

stanowi sankcję za prowadzenie spraw spółki w sposób prowadzący do

bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce. Wykazanie przez członków zarządu,

że w czasie pełnienia przez nich funkcji nie było podstaw do wystąpienia

z wnioskiem o ogłoszenie upadłości lub z podaniem o wszczęcie postępowania

układowego, oznacza, iż nie istnieje związek przyczynowy między sposobem

sprawowania zarządu a szkodą doznaną przez wierzyciela spółki. Po wygaśnięciu

mandatu wskutek rezygnacji (art. 202 § 4 k.s.h.) były członek zarządu nie może

reprezentować spółki i nie ma wpływu na prowadzenie jej spraw. Nie może zatem

złożyć wniosku o ogłoszenie upadłości i o wszczęcie postępowania układowego ani

wniosku o wpis do KRS. Podmiotem obowiązanym do złożenia wniosku wpis do

rejestru jest spółka (art. 14 w związku z art. 36 pkt 6 ustawy o KRS).

Pogląd Sądu Apelacyjnego o obowiązkach „rejestrowych” b. członka zarządu

spółki z o.o. nie można z podanych przyczyn zaaprobować. Obowiązki te,

zdefiniowane

jako

„akty

staranności”,

nie

mają

uzasadnienia

prawnego.

Tymczasem oba Sądy nadały temu „obowiązkowi” kategoryczny charakter, mający

decydujący wpływ na wynik sprawy. Już z tej przyczyny skarga kasacyjna pozwanej

jest uzasadniona.

Drugim istotnym problemem, który wyłonił się w rozpoznawanej sprawie, jest

data wygaśnięcia mandatu pozwanej Joanny R. Stanowisko Sądu Apelacyjnego w

tej kwestii nie jest jasne. Z jednej strony bowiem Sąd potwierdza wygaśnięcie

mandatu wskutek rezygnacji, gdy mówi o sporządzeniu pisma rezygnacyjnego

pozwanej z dnia 8 lutego 2005 r. (z datą pewną) i o doręczeniu go spółce, ale z

drugiej strony uznaje twierdzenia pozwanej za niewiarygodne, a to z racji

podpisania przez nią w charakterze członka zarządu pisma z dnia 4 kwietnia 2005

r.

Należy podkreślić, że bez jednoznacznego ustalenia daty wygaśnięcia

mandatu pozwanej bądź potwierdzenia niedojścia do wygaśnięcia mandatu nie

można prawidłowo rozstrzygnąć rozpoznawanej sprawy. Nie da się bowiem

stwierdzić, czy pozwana była czynnym członkiem zarządu w czasie, w którym

powstał

obowiązek

złożenia

wniosku

o

ogłoszenie

upadłości,

a

więc

w okolicznościach i terminie określonym w art. 21 u.p.n. (w związku z art. 10 i 11

u.p.n.). Nie została również ustalona data powstania obowiązku wskazanego w art.

21 ust. 1 u.p.n. Sądy - jak się wydaje - wiązały powstanie tego obowiązku

z zawarciem umowy z dnia 6 października 2005 r., ale takie przeświadczenie nie

zostało dowodowo potwierdzone i może budzić wątpliwości, chyba że zostanie

wykazane, że ten kontrakt spowodował niewypłacalność spółki „A. S.” (por. art. 10 i

11 u.p.n.).

Ocena podpisu pozwanej na piśmie z dnia 4 kwietnia 2005 r., dokonana

przez Sąd Apelacyjny, jest niejednoznaczna, bowiem nie wiadomo, do jakich

okoliczności ma się odnosić „niewiarygodność jej twierdzeń”. Również w tej sferze

należy uściślić datę skuteczności rezygnacji pozwanej z funkcji członka zarządu

(art. 61 k.c. w związku z art. 246 k.c. i art. 202 § 5 k.s.h.). W judykaturze

i piśmiennictwie podkreśla się m.in. rolę pełnomocnika jako uprawnionego do

przyjmowania oświadczenia o rezygnacji (zob. art. 210 § 1 k.s.h. oraz orzeczenie

Sądu Najwyższego z dnia 3 listopada 2010 r., V CSK 129/10, niepubl.). Również

z tych przyczyn nie można ocenić miarodajnie odpowiedzialności pozwanej z art.

299 k.s.h., opartej na delikcie, uwarunkowanej istnieniem winy i adekwatnego

związku przyczynowego (zob. też uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada

2008 r., III CZP 72/08, OSNC 2009, nr 2, poz. 20). Należało w konsekwencji

uchylić zaskarżony wyroki sprawę przekazać Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania (art. 39815 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 398 21

k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c.).