Supreme Court voids property division due to lack of court guardianship consent for minors' assets.

Sygn. akt V CK 669/04

POSTANOWIENIE

Dnia 19 maja 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Marek Sychowicz

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku H. C.

przy uczestnictwie A. C., M. C., M. C., D. S. i M. S.

o podział majątku spółki, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 maja

2005 r., kasacji uczestników D. S. i M. S. od postanowienia Sądu Okręgowego w Ś. z

dnia 8 kwietnia 2004 r., sygn. akt VI Ga (…),

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Rejonowego w D. z

dnia 13 listopada 2003 r. sygn. V GNs (…), znosi postępowanie apelacyjne i

postępowanie

przed

Sądem

pierwszej

instancji

toczące

się

po

dniu

30 października 2001 r. i przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu w D. do

ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w D. postanowieniem z

dnia 13 listopada 2003 r. dokonał

podziału majątku wspólnego wspólników po rozwiązaniu spółki cywilnej.

Z punktu I sentencji postanowienia wynika, że w skład majątku wspólnego

wspólników wchodzą: nieruchomości zabudowane położne w Ś. i B., których wartość

wynosi odpowiednio 445 000 zł i 419 900 zł, ruchomości opisane w 96 punktach, ze

wskazaniem ilości i wartości poszczególnych przedmiotów, pożytki z nieruchomości

wartości 348 770,27 zł i szczegółowo opisane wierzytelności wartości 25 456,98 zł.

Sąd przyznał uczestnikom postępowania – M. S. i D. S. na współwłasność w

częściach równych nieruchomość położoną w Ś. oraz oznaczone ruchomości i

wierzytelności łącznej wartości 533 783,38 zł (pkt II sentencji), a wnioskodawczyni w 5/8

częściach i uczestnikom postępowania – A. C., M. C. i M. C. po 1/8 części prawo

użytkowania wieczystego nieruchomości położonej w B. oraz na współwłasność w tych

samych częściach oznaczone ruchomości i wierzytelności łącznej wartości 452 427,01

zł (pkt III sentencji), zasądził solidarnie od uczestników – M. S. i D. S. na rzecz

wnioskodawczyni kwotę 138 152,75 zł oraz na rzecz uczestników postępowania – A. C.,

M. C. i M. C. po 27 630,55 zł tytułem wyrównania udziałów (pkt IV sentencji), cofnął

wnioskodawczyni zwolnienie od kosztów sądowych i orzekł o obowiązku ich poniesienia

(pkt V i VI sentencji), przyznał zarządcy – U. G. 25 000 zł wynagrodzenia i 999,28 zł

tytułem zwrotu wydatków (pkt VII sentencji), zarządził wypłatę na rzecz zarządcy tytułem

wynagrodzenia i zwrotu wydatków kwoty 1000 zł uiszczonej przez wnioskodawczynię

jako zaliczka na poczet zabezpieczenia roszczenia i kwoty 4146,91 zł złożonej do

depozytu sądowego (pkt VIII sentencji), zasądził na rzecz zarządcy od wnioskodawczyni

i uczestników postępowania oznaczone kwoty tytułem wynagrodzenia i zwrotu

wydatków (pkt IX sentencji).

Sąd Rejonowy ustalił, że wnioskodawczyni wraz z uczestnikami postępowania –

S. C., M. S. i D. S. prowadziła w formie spółki cywilnej działalność gospodarczą,

oznaczoną w umowie jako sprzedaż w cenach hurtowych i detalicznych oraz skup

i sprzedaż artykułów pochodzenia zagranicznego. Spółka została rozwiązana wyrokiem

Sądu Wojewódzkiego w W. z siedzibą w Ś. z dnia 22 października 1998 r.

W toku postępowania sądowego zmarł uczestnik postępowania – S. C. Jego

spadkobiercami – zgodnie z postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku – są dzieci:

A., M. i M. C.

Sąd, dokonując podziału nieruchomości, kierował się tym, że M. i D. S. prowadzą

działalność gospodarczą w nieruchomości położonej w Ś., a wnioskodawczyni ma

siedzibę własnej firmy w innym miejscu. W tej sytuacji – zdaniem Sądu – nieruchomość

położona w B. należało przyznać wnioskodawczyni i jej dzieciom jako następcom

prawnym zmarłego uczestnika postępowania.

Podział ruchomości Sąd przeprowadził według miejsca ich przechowywania

i używania. W konsekwencji wnioskodawczyni i spadkobiercy S. C. otrzymali

ruchomości znajdujące się w ośrodku wypoczynkowym w B., a M. i D. S. – w

nieruchomości w Ś.

Sąd zaliczył do majątku spółki – na podstawie art. 207 k.c. – pożytki, jakie

uzyskali D. i M. S. z tytułu używania nieruchomości w Ś. i w B. Wartość pożytków,

ustalona na podstawie opinii biegłego, wynosi 348 770,27 zł. Sąd uznał, że pożytki

należą się byłym wspólnikom w częściach równych, ponieważ takie były ich udziały w

spółce. Według tej zasady Sąd podzielił także wierzytelności spółki, w tym także

przedawnione.

Kwoty zasądzone w pkt IV sentencji postanowienia obejmują wyrównanie

wartości udziałów w przyznanym majątku nieruchomym i ruchomym (w tym

w wierzytelnościach) oraz pożytki.

Postanowienie zaskarżyli uczestnicy postępowania – M. i D. S.. Sąd Okręgowy w

Ś. postanowieniem z dnia 8 kwietnia 2004 r. oddalił jednak ich apelacje, podzielając

ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

W kasacji, opartej na obu podstawach z art. 3931k.p.c., pełnomocnik uczestników

postępowania – M. i D. S. zarzucił naruszenie art. 378 § 1, art. 386 § 2 , art. 379 pkt 2,

art. 321, art. 278 w zw. art. 236, art. 618 § 1 k.p.c., art. 624 w zw. art. 320 k.p.c. w zw. z

art. 212 § 3 k.c., art. 614, art. 939, art. 227 w zw. z art. 309, art. 299, art. 622 § 2, art.

632 k.p.c. Powołując się na te podstawy kasacyjną wniósł o uchylenie orzeczeń Sądów

obu instancji, zniesienie postępowania od dnia 30 października 2001 r. i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy rozważyć zarzut nieważności postępowania,

ponieważ jego uwzględnienie powoduje najdalej idące skutki procesowe (art. 386 § 2

k.p.c. w zw. z art. 39319 k.p.c.).

Postępowanie w niniejszej sprawie, na etapie przed Sądem pierwszej instancji,

uległo – co jest bezsporne – zawieszeniu na skutek śmierci uczestnika postępowania S.

C. w dniu 19 maja 2001 r. Zostało ono podjęte postanowieniem z dnia 30 października

2001 r. po zgłoszeniu się spadkobierców zamarłego, wśród których były jego małoletnie

dzieci: A. C., M. C. i M. C. Dwoje z nich (A. C. i M. C.) osiągnęło pełnoletność krótko

przed wydaniem orzeczenia przez Sąd pierwszej instancji, M. C. był natomiast

niepełnoletni jeszcze w chwili wydawania postanowienia przez Sąd Okręgowy.

Wymienionych spadkobierców S. C. reprezentowała ich matka – H. C., będąca

wnioskodawczynią w niniejszej sprawie.

Przepis art. 98 § 2 k.r.o. stanowi, że żadne z rodziców nie może reprezentować

dziecka przy czynnościach prawnych między dziećmi a jednym z rodziców, jak i przy

czynnościach prawnych między dzieckiem a jednym z rodziców lub jego małżonkiem,

chyba że czynność prawna polega na bezpłatnym przysporzeniu na rzecz dziecka albo

dotyczy należnych dziecku od drugiego z rodziców środków utrzymania i wychowania.

Przytoczone przepisy stosuje się odpowiednio w postępowaniu przed sądem lub innym

organem państwowym (art. 98 § 3 k.r.o.). Jeżeli żadne z rodziców nie może

reprezentować dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską , reprezentuje je kurator

ustanowiony przez sąd opiekuńczy (art. 99 k.r.o.).

W sytuacjach wskazanych w art. 98 § 2 i 3 k.r.o. sąd rozpoznający sprawę ma

obowiązek – jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 4 października 1966 r.,

II CZ 117/66 (OSNC 1967, nr 2, poz. 40) – zwrócić się do sądu opiekuńczego o

ustanowienie kuratora dla strony (uczestnika postępowania) nie mającej zdolności

procesowej. Regułą przy tym jest, że powinno się ustanowić tylu kuratorów, ile dzieci ma

być reprezentowanych. W postępowaniu nieprocesowym wyłączenie rodziców należy

ocenić ad casum i przyjmować je – co podkreśla się także w piśmiennictwie – wtedy,

gdy istnieje możliwość choćby nawet teoretycznej sprzeczności interesów (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 września 1997 r., I CKU 13/97, Prok. i Pr.

1998, nr 3, poz. 29).

Nie ulega wątpliwości, że w niniejszej sprawie – przede wszystkim ze względu na

potrzebę ustalenia składu i wartości podlegającego podziałowi majątku – mogła

występować sprzeczność interesów między małoletnimi uczestnikami postępowania a

ich matką H. C. Istniała także możliwość sprzeczności interesów między małoletnimi

uczestnikami postępowania. W tej sytuacji należało podzielić pogląd skarżących, że

możliwość reprezentowania w sprawie małoletnich uczestników przez matkę była

wyłączona. W konsekwencji trafny jest zarzut skarżących, że postępowanie jest

dotknięte nieważnością, ponieważ małoletni uczestnicy postępowania, nie mający

zdolności procesowej (art. 65 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.), byli pozbawieni

przedstawiciela ustawowego (art. 379 pkt 2 k.p.c.).

Nie ulega też wątpliwości, że podział majątku spółki, do którego znajdują

zastosowanie przepisy o zniesieniu współwłasności, należy do kategorii czynności

przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem. Stosownie do art. 101 § 3 k.r.o.

rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności

przekraczających zakres zwykłego zarządu ani wyrażać zgody na dokonywanie takich

czynności przez dziecko. W przytoczonym przepisie chodzi o zezwolenie organu

państwowego, a nie o zgodę osoby trzeciej w rozumieniu art. 63 k.c. Przepisy przeto

tego ostatniego artykułu nie mogą mieć zastosowania do zezwolenia, o którym mowa,

nawet w drodze analogii. Nie do przyjęcia jest też pogląd – co podkreślono w

piśmiennictwie – ze zezwolenie sądu opiekuńczego może zastąpić ocena sądu

orzekającego w sprawie majątkowej. Tymczasem w niniejszej sprawie – co jest

bezsporne – H. C. jako przedstawiciel ustawowy małoletnich uczestników postępowania,

zarządzający ich majątkiem zadecydowała o jego podziale bez zezwolenia sądu

opiekuńczego. W tej sytuacji zaaprobowanie tej czynności przez uczestników

postępowania

po

osiągnięciu

przez

nich

pełnoletności,

z

powodów

wyżej

przedstawionych, jest pozbawione prawnego znaczenia.

Ze

względu

na

konsekwencje

stwierdzonej

nieważności

postępowania

bezprzedmiotowa stała się ocena podstaw kasacyjnych w pozostałym zakresie.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy – na podstawie art. 39313 § 1 w zw.

z art. 39319 oraz w zw. z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. (Dz. U. Nr 13, poz. 98)

orzekł, jak w sentencji postanowienia.