Supreme Court allows claim against director for company debts where bankruptcy was not filed due to insufficient assets.

Sygn. akt V CK 19/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 lipca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Instytutu C.(...) w Z.

przeciwko I. Z.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 7 lipca 2005 r., kasacji pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 24 września 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym kasacją wyrokiem z dnia 24 września 2004 r. Sąd Apelacyjny

zmienił wyrok Sądu Okręgowego w W. z dnia 15 marca 2004 r. i zasądził od pozwanego

I. Z. na rzecz Instytutu C.(...) w Z. kwotę 36.565 zł wraz z odsetkami i kosztami procesu.

W toku postępowania ustalono następujący stan faktyczny:

Pozwany I. Z. od 1999 r. do czerwca 2002 r. pełnił funkcję prezesa

jednoosobowego zarządu w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością „I.(...)" z siedzibą

w W.. Prokurentem w tej Spółce był T. G., a księgową D. N., która prowadziła bieżące

rozliczenia

i sprawozdawczość

finansową,

natomiast

nie

sporządzała

analiz

finansowych. W dniu 6 marca 2001 r. powodowy Instytut C.(...) w Z. sprzedał Spółce

„I.(...)" wierzytelność do Zakładów Koksowniczych „W. (…)" w W. Z ustalonej ostatecznie

ceny Spółka nie zapłaciła 30.000 zł w związku z czym powód uzyskał nakaz zapłaty,

którym należna suma została zasądzona wraz z odsetkami. Instytut w dniu 19 lutego

2002 r. złożył wniosek o wszczęcie postępowania egzekucyjnego, przy czym

egzekwowaną sumę ograniczył do kosztów procesu. Komornik zajął rachunek bankowy

Spółki „I.(...)", jednak z uwagi na brak na nim środków pieniężnych wierzyciel niczego

nie uzyskał. Komornik udał się także pod adres wskazany jako siedziba Spółki, jednak

okazało się, że siedziba ta została zmieniona. Wobec niewskazania przez wierzyciela

innego majątku dłużnika, do którego możnaby kierować egzekucję, postępowanie

egzekucyjne zostało umorzone postanowieniem z dnia 26 czerwca 2002 r.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy w W. oddalił powództwo

wskazując, że w okresie prezesury pozwanego Spółka „I.(...)" nie popadła w stan

niewypłacalności, a więc nie miał on obowiązku składania wniosku o ogłoszenie

upadłości. Ponadto Spółka posiadała znaczny majątek, a powód nie zdołał się z niego

zaspokoić wskutek braku należytej staranności przy zakreślaniu granic i przedmiotu

egzekucji. Nie wskazał w szczególności na przedmioty, które mogły się znajdować w

magazynach przedsiębiorstwa Spółki, a których adres by powodowi znany. Ponadto,

przy dołożeniu należytej staranności możliwe było ustalenie nowego adresu siedziby

Spółki, gdyż informacja ta została ujawniona w Krajowym Rejestrze Sądowym przed

datą postanowienia umarzającego postępowanie egzekucyjne.

W wyniku apelacji powoda Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i uwzględnił

powództwo. Położył on nacisk na to, że stan finansowy Spółki w okresie, kiedy

powodowy Instytut prowadził egzekucję, uzasadniał złożenie wniosku o ogłoszenie

upadłości. W dacie złożenia takiego wniosku przez nowy zarząd Spółki

„I.(...)"

zobowiązania stwierdzone tytułami egzekucyjnymi wynosiły ponad 600.000 zł, a

dokumenty finansowe za rok 2001 potwierdzają powoływany przez powoda brak

środków obrotowych. Jeszcze przed wszczęciem egzekucji przez powoda (26 luty 2002

r.) Spółka zaprzestała regulowania należności tzw. handlowych ograniczając się do

płacenia (z opóźnieniem) należności skarbowych i z tytułu ubezpieczeń społecznych, a

także wynagrodzeń pracowniczych. Zatem już w drugiej połowie 2001 r. Spółka

zaprzestała spłacania długów, poza uprzywilejowanymi, co obligowało zarząd do

wystąpienia z wnioskiem o ogłoszenie upadłości.

Wskazał także Sąd Apelacyjny, że powód wykazał bezskuteczność prowadzonej

egzekucji. Możliwe jest bowiem ustalenie bezskuteczności egzekucji nawet wówczas,

gdy była ona skierowana tylko do części majątku dłużnika, jeżeli z okoliczności wynika,

że także pozostały majątek spółki nie pozwalałby na uzyskanie zaspokojenia należności.

Pozwany zaś nie wykazał, aby istniały, przewidziane w art. 299 § 2 k.s.h., okoliczności

zwalniające go od odpowiedzialności. Nie zostało wykazane, aby Spółka mogła

zaspokoić wierzyciela bez przeprowadzenia postępowania upadłościowego, a pozwany

nie wykazał braku swojej winy w rozumieniu art. 299 § 2 k.s.h.

Kasacja pozwanego oparta została na obu podstawach. Skarżący wskazuje

naruszenie art. 382 oraz 231, 232 i 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 i art. 391 § 1

k.p.c., a w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego - art. 299 § 1 k.s.h. przez

jego błędną wykładnię oraz art. 299 § 2 k.s.h. przez jego niezastosowanie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie należy zauważyć, że odpowiedzialność członków zarządu spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością za zobowiązania tej spółki wprowadzona została

w interesie wierzycieli spółki, w celu ich ochrony przed likwidowaniem spółek

z ograniczoną odpowiedzialnością bez należytego uwzględniania interesów wierzycieli.

Jednak wykładnia uregulowań zawartych w art. 299 k.s.h., a poprzednio w art. 298 k.h.,

powinna być dokonywana z uwzględnieniem zarówno wskazanego celu, jak i faktu, że

jest to odpowiedzialność subsydiarna w stosunku do odpowiedzialności samej spółki

jako osoby prawnej. Powinna zatem uwzględniać także interesy członków zarządu

takich spółek.

Podstawową przesłanką powstania odpowiedzialności członków zarządu spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością jest bezskuteczność egzekucji prowadzonej przeciwko

spółce. Zgodnie z powszechnie przyjętym stanowiskiem bezskuteczność ta może być

wykazywana wszelkimi dowodami (por. uchwała SN z dnia 15 czerwca 1999 r. III CZP

10/99, OSNC 1999, nr 12, poz. 203, wyrok SN z dnia 14 lutego 2003 r., IV CKN

1779/00, OSNC 2004, nr 5, poz.76, a także wyrok SN z dnia 26 czerwca 2003 r., V CKN

416/01, OSNC 2004, nr 7-8, poz.129).

W uzasadnieniu ostatniego z przytoczonych wyżej orzeczeń Sąd Najwyższy

podkreślił, że - wobec związania organu egzekucyjnego wnioskiem o wszczęcie

egzekucji (art. 797 i 799 k.p.c.) - nie można wykluczyć, że nastąpi ukończenie

postępowania egzekucyjnego bez zaspokojenia wierzyciela ze wskazanych przez niego

praw majątkowych spółki - dłużnika (art. 816 w związku z art. 824 § 1 pkt 3 k.p.c.),

pomimo przysługiwania jej innych praw majątkowych pozwalających na zaspokojenie,

jednak nie objętych wnioskiem. W takiej sytuacji przesłanka bezskuteczności egzekucji

nie jest spełniona. W przypadku kierowania egzekucji do części majątku spółki

niezbędne jest wykazanie, że także pozostały majątek spółki nie pozwalał na uzyskanie

zaspokojenia.

Odnosząc powyższe stanowisko do okoliczności rozpoznawanej sprawy należy

zauważyć, że ograniczenie egzekucji jedynie do rachunku bankowego dłużnika oraz

nieskorzystanie przez wierzyciela z możliwości wystąpienia o nakazanie dłużnikowi

wyjawienia majątku, nie uzasadnia przyjęcia, iż egzekucja kierowana do innych

przedmiotów majątkowych także okazałaby się bezskuteczna. Bezskuteczność ta musi

bowiem jawić się jako oczywista w świetle okoliczności wykazanych przez wierzyciela powoda. Dowodami wskazującymi na oczywistą bezskuteczność egzekucji, nawet

gdyby była kierowana do innych przedmiotów majątkowych spółki - dłużnika mogą być

m.in.: postanowienie o oddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości lub umorzenie

postępowania upadłościowego z tego powodu, że majątek dłużnika nie wystarcza na

zaspokojenie kosztów postępowania; stwierdzenie, że egzekucja wszczęta na

podstawie przepisów kodeksu postępowania cywilnego lub ustawy o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji kierowana do całego majątku spółki na wniosek osoby

dochodzącej należności od członków zarządu lub innej osoby nie dała rezultatu;

niewyjawienie majątku spółki w trybie art. 913 i nast. k.p.c.; bilans spółki wskazujący na

to, że majątek spółki nie wystarcza na pokrycie wierzytelności przysługującej osobie

dochodzącej roszczenia od członków zarządu spółki. Żaden z takich dowodów nie został

przeprowadzony, a Sąd Apelacyjny nie odniósł się do okoliczności powoływanych przez

pozwanego, a mogących wskazywać na to, że wymagana ustawą bezskuteczność

egzekucji nie miała miejsca.

Należy także zauważyć, że nawet gdyby założyć, iż nieskuteczność egzekucji

prowadzonej

do

części

majątku

Spółki

„I.(...)"

pozwala

przyjąć

wystąpienie

bezskuteczności także egzekucji także przy skierowaniu jej do pozostałego majątku tej

Spółki, to niezbędne było odniesienie się do powoływanych przez pozwanego

okoliczności egzoneracyjnych wynikających z art. 299 § 2 k.p.c. Jako niewystarczające

należy ocenić krótkie stwierdzenie Sądu Apelacyjnego, że pozwany nie wykazał żadnej

z okoliczności

wyłączających

jego

odpowiedzialność za

zobowiązania

Spółki.

W szczególności Sąd nie odniósł się w żaden sposób do dowodów z dokumentacji

medycznej dotyczących możliwości kierowania sprawami spółki przez pozwanego

cierpiącego na poważne schorzenie.

Z tych wszystkich względów kasacja pozwanego okazała się oparta na

usprawiedliwionych podstawach i Sąd Najwyższy, kierując się treścią art. 39313 § 1

k.p.c. mającego w sprawie zastosowanie na mocy art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004

r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy - Prawo o ustroju

sądów powszechnych (Dz. U. 2005 r. Nr 13, poz. 98), orzekł jak w sentencji.