Supreme Court vacated judgment for excessive usury rates deemed contrary to public order under Civil Code.

Sygn. akt V CK 162/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 listopada 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący)

SSN Stanisław Dąbrowski (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Strus

w sprawie z powództwa A. P. i B. K.

przeciwko J. P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 4 listopada 2005 r., kasacji

pozwanej J. P. od wyroku Sądu Okręgowego w C. z dnia 22 grudnia 2004 r., sygn. akt

VI Ca (…),

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w C. do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w C. wyrokiem z dnia 24 września 2004 r. zasądził od pozwanej J.

P. solidarnie na rzecz powodów A. P. i B. K. kwotę 10.462,50 złotych z umownymi

odsetkami wynoszącymi 1,5 procent dziennie.

Sąd Rejonowy ustalił, że strony w dniu 29 maja 1998 r. zawarły umowę pożyczki

na okres do dnia 29 czerwca 1998 r., której przedmiotem była kwota 500 złotych.

Oprocentowanie pożyczki ustalono w wysokości 1% dziennie, nadto strony ustaliły, że w

przypadku opóźnienia w zapłacie należności głównej i odsetek, od ich sumy będą

naliczane odsetki w wysokości 1,5% dziennie. Do dnia 8 września 1998 r. pozwana

zapłaciła kwotę 355 złotych tytułem spłaty pożyczki.

W ocenie Sądu Rejonowego powodowie mogą skutecznie domagać się zwrotu

niezapłaconej części pożyczki wraz z odsetkami. Zasada swobody umów nie pozwala

na uznanie ustalonych w umowie stóp procentowych za sprzeczne z zasadami

współżycia społecznego. Pozwana nie może skutecznie bronić się okolicznościami

wymienionymi w art. 388 § 1 k.c., a to z uwagi na treść § 2 tego artykułu. Mianowicie od

dnia zawarcia umowy do dnia wniesienia pozwu upłynął dwuletni termin i w efekcie

uprawnienie wymienione w § 1 wygasło.

Apelację pozwanej od powyższego wyroku Sąd Okręgowy w C. oddalił wyrokiem

z dnia 22 grudnia 2004 r. W uzasadnieniu Sąd Okręgowy stwierdził, że wprawdzie

oprocentowanie pożyczki było dosyć wysokie, to jednak sytuacja materialna pozwanej

pozwalała na dokonanie spłaty. Pozwana świadomie zgodziła się na zaproponowane

warunki umowy, gdyż chodziło jej o szybkie otrzymanie gotówki. O tym, że nie była w

położeniu przymusowym świadczy fakt stałego zatrudnienia oraz to, że z otrzymanych z

tytułu pożyczki pieniędzy pożyczyła koleżance 100 złotych.

W kasacji od wyroku Sądu Okręgowego pozwana zarzuciła rażące naruszenie

prawa materialnego: art. 58 § 2 k.c. i art. 3531 k.c. przez uznanie, ze ważna jest umowa

pożyczki, w której zastrzeżono odsetki umowne w wysokości 1% dziennie oraz odsetki

karne w wysokości 1,5% dziennie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacji nie można odmówić słuszności.

Polskie prawo cywilne, poczynając od lat dwudziestych XX wieku, wprowadzało

ograniczenia w kształtowaniu odsetek umownych. Po uchwaleniu Kodeksu cywilnego z

1964 r., wydane z upoważnienia art. 359 § 3 tego kodeksu, rozporządzenie Rady

Ministrów z dnia 23 grudnia 1964 r. w sprawie określenia wysokości odsetek

ustawowych i maksymalnych zakazywało zastrzegania jak również pobierania odsetek

wyższych niż 12% w stosunku rocznym. Rozporządzenie to zostało uchylone

rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 10 marca 1989 r. w sprawie określania

wysokości odsetek ustawowych.

W latach dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia zaniechano normatywnego

określania odsetek maksymalnych, co wynikało nie z aprobaty dla lichwy, ale z trudności

spowodowanych szybko zmieniającą się inflacją jak również z tego że wydawało się, iż

istnieją dostateczne zabezpieczenia zapobiegające skutecznemu zastrzeganiu odsetek

w wysokości obrażającej dobre obyczaje. W kodeksie cywilnym istnieje nawet podwójne

zabezpieczenie, jest bowiem art. 58 § 2 k.c. przypisujący skutek nieważności dla

czynności prawnej sprzecznej z zasadami współżycia społecznego oraz art. 353 1 k.c.,

który deklarując swobodę zawierania umów, wskazuje jednocześnie, że treść lub cel

swobodnie ułożonego stosunku prawnego nie może sprzeciwiać się między innymi

zasadom współżycia społecznego.

Oczywiście błędne stanowisko sądów w tej sprawie, które uznały, że zastrzeżenie

odsetek w tak wielkiej wysokości jak 1% i 1,5% w stosunku dziennym, a więc

odpowiednio 365% i 547,5% w skali roku nie narusza zasad współżycia społecznego,

wskazuje na potrzebę ustawowego określenie maksymalnych odsetek. Tak też już się

stało. W ustawie z dnia 7 lipca 2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz o

zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 157, poz. 1316) w art. 359 k.c. dodano § 21

– 23 w brzmieniu: „§ 21. Maksymalna wysokość odsetek wynikających z czynności,

prawnej nie może w stosunku rocznym przekraczać czterokrotności wysokości stopy

kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego (odsetki maksymalne) § 22. Jeżeli

wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej przekracza wysokość odsetek

maksymalnych należą się odsetki maksymalne § 23. Postanowienia umowne nie mogą

wyłączać ani ograniczać przepisów odsetkach maksymalnych, także w razie dokonania

wyboru prawa obcego. „W takim przypadku stosuje się przepisy ustawy”.

Powyższa ustawa jeszcze nie weszła w życie, jednakże treść nowego art. 359 §

21 k.c. stanowi wskazówkę co do tego, jakiego rzędu wielkość zastrzeżonych w umowie

odsetek uzasadnia uznanie zastrzeżenia za sprzeczne z zasadami współżycia

społecznego.

Z powyższych względów na mocy art. 39313 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.