Criminal liability for intellectual fraud by an expert applies to certifying verifiable facts, not mere opinions.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court quashed the lower court's conviction of an expert witness for intellectual fraud, remanding the case for retrial. The prosecution alleged the expert certified false facts regarding land use, water sources, and property value in two separate assessments. The court ruled that criminal liability for intellectual fraud strictly covers certifying facts subject to verification of truth or falsity, excluding the expert's own subjective opinions.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 266 § 1 d.k.k.; Art. 271 § 1 k.k.: Criminal liability for intellectual fraud by an expert applies only to certifying facts verifiable for their truth or falsity, excluding the expert's own opinions.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
WYROK Z DNIA 7 GRUDNIA 2001 R.
IV KKN 563/97
Odpowiedzialność karna biegłego za przestępstwo tzw. fałszu intelektualnego dotyczy poświadczenia faktów, które poddają się weryfikacji z
punktu widzenia ich prawdziwości lub fałszu, natomiast nie obejmuje samych ocen.
Przewodniczący: sędzia SN E. Strużyna.
Sędziowie SN: P. Hofmański, F. Tarnowski (sprawozdawca).
Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog.
Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 7 grudnia 2001 r., sprawy
Mariana F. oskarżonego z art. 266 § 1 k.k. z 1969 r., z powodu kasacji,
wniesionej przez Prokuratora Wojewódzkiego w K. od wyroku Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 3 lipca 1997 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w K. z dnia 25 marca 1997 r.
uchylił
zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy wyrok Sądu
Rejonowego w K. i przekazał sprawę temu Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.
Z u z a s a d n i e n i a:
Prokurator oskarżył Mariana F. o to, że:
„I. w dniu 1 lipca 1991 roku w K., w oszacowaniu nieruchomości położonej
w miejscowości G. i stanowiącej własność Jana K., sporządzonym na
zlecenie spółki cywilnej Jana K. i Krzysztofa G., będąc z tytułu otrzymanego zlecenia oraz z uwagi na posiadane uprawnienia budowlane i
z uwagi na pełnienie funkcji biegłego d/s szacowania nieruchomości
Sądu Wojewódzkiego w K. osobą upoważnioną do sporządzania tego
rodzaju oszacowań, w dokumencie tym poświadczył nieprawdę co do
okoliczności mających znaczenie prawne:
- stwierdzając, że grunt wycenionej nieruchomości, położonej w miejscowości G. w całości stanowi teren przeznaczony pod zabudowę,
w sytuacji, gdy pod zabudowę przeznaczona była jedynie część tej
nieruchomości o powierzchni 2580 m2,
- stwierdzając niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy, że na wycenianej nieruchomości istnieją 3 ujęcia wody mineralnej,
- określając
wartość
wycenianej
nieruchomości
na
kwotę
25.005.000.000 starych złotych i zawyżając w ten sposób tę wartość
przeszło siedemnastokrotnie, przynajmniej o kwotę 23.571.000.000
starych złotych,
to jest o przestępstwo z art. 266 § 1 d.k.k. (z 1969 r.)
II. w dniu 14 maja 1991 roku w K. w oszacowaniu wartości nieruchomości
położonej w miejscowości P., poświadczył nieprawdę co do okoliczności mających znaczenie prawne, określając wartość tej nieruchomości
na kwotę 23.750.000.000 starych złotych, zawyżając w ten sposób
wartość
wycenionej
nieruchomości
na
kwotę
co
najmniej
22.558.500.000 starych złotych, będąc z tytułu posiadanych uprawnień
zawodowych, pełnienia funkcji biegłego sądowego, w zakresie szacowania nieruchomości oraz otrzymanego zlecenia do sporządzenia wyceny – osobą upoważnioną do wystawiania dokumentu – szacowania
wartości nieruchomości,
to jest o przestępstwo z art. 266 § 1 d.k.k.
III. w dniu 16 kwietnia 1992 roku w K. w sporządzonym na zlecenie Jana
K. i Krzysztofa G. oszacowaniu wartości nieruchomości położonej w
miejscowości G., poświadczył w nim nieprawdę co do okoliczności mających znaczenie prawne, stwierdzając niezgodnie z rzeczywistością,
że wyceniana nieruchomość stanowi działkę budowlaną, podczas gdy
nieruchomość ta przeznaczona była na cele związane z produkcją rolną z całkowitym zakresem zabudowy oraz zawyżył wartość tej nieruchomości o kwotę przynajmniej 2.889.000.000 starych złotych,
-
określając
wartość
wycenionej
nieruchomości
na
kwotę
3.015.000.000 starych złotych, będąc z tytułu otrzymanego zlecenia,
posiadanych uprawnień zawodowych oraz z tytułu pełnienia funkcji
biegłego sądowego w zakresie szacowania nieruchomości osobą upoważnioną do sporządzenia tego dokumentu,
to jest o przestępstwo z art. 266 § 1 d.k.k.”
Sąd Rejonowy w K., wyrokiem z dnia 25 marca 1997 r., uniewinnił
Marka F. od popełnienia zarzucanych mu czynów.
Po rozpoznaniu apelacji wniesionej przez Prokuratora Wojewódzkiego w K. na niekorzyść oskarżonego Sąd Wojewódzki w K., wyrokiem z
dnia 3 lipca 1997 r., utrzymał zaskarżony wyrok w mocy.
Od wyroku Sądu Wojewódzkiego kasację na niekorzyść Mariana F.
złożył Prokurator Wojewódzki w K., zarzucając m. in.:
„1. rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na
treść orzeczenia, a to art. 266 § 1 d.k.k., poprzez przyjęcie, iż sporzą-
dzone metodą dochodową przez oskarżonego Mariana F. wyceny szacunkowe nieruchomości, należących do osób reprezentujących spółkę
cywilną «W» nie zostały wystawione przez osobę upoważnioną w rozumieniu art. 266 § 1 d.k.k. i nie są dokumentami w rozumieniu art.
120 § 13 d.k.k., albowiem miały charakter prywatny, podczas gdy
oskarżony Marian F. był upoważniony w rozumieniu art. 266 § 1 d.k.k.
do sporządzenia opinii dotyczących nieruchomości, tak ze względu na
fakt posiadania uprawnień biegłego sądowego i rzeczoznawcy w zakresie szacowania nieruchomości, jak i uprawnień w odniesieniu do
nadzoru budowlanego, zaś opinie i wyceny szacunkowe nieruchomości
sporządzone przez biegłego, rzeczoznawcę i inne osoby uprawnione
są niewątpliwie dokumentami w rozumieniu art. 120 § 13 d.k.k., wystawionymi przez osoby, z których działalnością wiąże się społeczne zaufanie, a nie są oświadczeniami złożonymi we własnym imieniu i we
własnej sprawie. (…)
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
(…) Jeżeli ponowne postępowanie potwierdziłoby trafność zarzutów
stawianych w akcie oskarżenia Marianowi F., wówczas przy ocenie prawnej zachowań oskarżonego należy wszechstronnie rozważyć, czy może on
ponosić odpowiedzialność karną na podstawie art. 266 § 1 k.k. z 1969 r.
(d.k.k.), a obecnie – na podstawie art. 271 § 1 k.k. Oczywiście z tym zastrzeżeniem, że zostaną rozpoznane i ustalone wszystkie znamiona strony
przedmiotowej i strony podmiotowej tego przestępstwa.
Na temat niektórych aspektów prawnych związanych z postępowaniem oskarżonego wypowiedziały się sądy obu instancji w pisemnych uzasadnieniach wyroków. Sąd Rejonowy wyraził pogląd, że wycena nieruchomości nie jest okolicznością mającą znaczenie prawne; biegły w tym
wypadku „sporządził” opinię, a nie „wystawił” dokument; opinia tego rodza-
ju nie jest zaś dokumentem w rozumieniu art. 120 § 13 d.k.k.; opinie wydane zatem przez oskarżonego na zlecenie osoby prywatnej nie stanowią
„dowodu prawa, stosunku prawnego lub okoliczności mogącej mieć znaczenie prawne”, a nawet opinia nierzetelna lub zawyżająca wartość nieruchomości, sporządzona dla osoby prywatnej, nie jest poświadczeniem
nieprawdy, o którym mowa w art. 266 § 1 d.k.k.
Sąd Odwoławczy stanowisko to podzielił w całej rozciągłości, stwierdzając jednocześnie, iż Marian F. niczego nie poświadczał, lecz wyłącznie
sporządził opinie, które w istocie nie są dokumentami w rozumieniu art.
120 § 13 d.k.k.
Przytoczone wywody zawierają poglądy sprzeczne z orzecznictwem
Sądu Najwyższego oraz ze stanowiskiem prezentowanym w doktrynie i
dlatego wymagają krytycznego ustosunkowania. W szczególności podkreślić należy, iż elaborat szacunkowy nieruchomości (opinia), opracowany
przez biegłego sądowego, mającego uprawnienia rzeczoznawcy, jest dokumentem w rozumieniu art. 266 d.k.k. (obecnie – art. 271 k.k.). Odpowiada bowiem cechom wymienionym w art. 120 § 13 d.k.k. (obecnie – art.
115 § 14 k.k.), a ponadto jest wystawiony przez osobę upoważnioną do
tego oraz w swojej treści zawiera poświadczenie, któremu przysługuje walor zaufania publicznego, a w konsekwencji również domniemanie prawdziwości.
Biegły sądowy i zarazem rzeczoznawca jest niewątpliwie osobą
upoważnioną do poświadczenia okoliczności mających znaczenie prawne.
Upoważnienie to wynika z treści przepisów prawnych, określających kryteria, jakie powinni spełniać zarówno biegli sądowi, jak i rzeczoznawcy majątkowi oraz jakie mają oni kompetencje (zob. § 4, 12, 14 rozporządzenia
Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 czerwca 1987 r. w sprawie biegłych sądowych i tłumaczy przysięgłych, Dz. U. Nr 18, poz. 112 ze zm.; art. 42,
43, 44, 45 – ustawy z dnia 17 maja 1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne, jedn. tekst: Dz. U. z 2000 r. Nr 100, poz. 1086 ze zm.; art. 174,
175, 177 – ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, jedn. tekst: Dz. U. z 2000 r. Nr 46, po. 543 ze zm.; § 4 – 9 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 sierpnia 1998 r. w sprawie wykonania
niektórych przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami, dotyczących działalności zawodowej, Dz. U. Nr 115, poz. 745). Przed wpisaniem
na listę biegłych oraz na listę rzeczoznawców kandydujące osoby muszą
wykazać się posiadaniem teoretycznych i praktycznych wiadomości specjalnych z danej dziedziny nauki, techniki, sztuki lub rzemiosła. Zgodnie z
rotą przyrzeczenia składanego przez biegłych sądowych, powierzone im
obowiązki mają wykonywać z całą sumiennością i bezstronnością, stosownie zaś do art. 175 ust. 1 powołanej ustawy o gospodarce nieruchomościami, rzeczoznawca majątkowy jest zobowiązany do szacowania nieruchomości przestrzegając zasad etyki zawodowej oraz zasad wynikających z przepisów prawa i standardów zawodowych, ze szczególną starannością właściwą dla charakteru tych czynności, a także z bezstronnością
przy wycenie nieruchomości.
Biegły rzeczoznawca, zgodnie z przyznanymi mu uprawnieniami,
stwierdza lub potwierdza pewne wartości majątkowe, a jego elaboraty
szacunkowe (opinie) mają znaczenie prawne w obrocie prawnym i są wykorzystywane w różnych postępowaniach przez strony i urzędy.
W niniejszej sprawie jeden z elaboratów szacunkowych, opracowanych przez oskarżonego Mariana F., doprowadził Bank Polska Kasa
Opieki SA – Oddział w K. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w
związku z udzieleniem poręczenia i w rezultacie do poniesienia szkody w
znacznych rozmiarach.
W świetle powołanych unormowań oraz okoliczności sprawy nie do
przyjęcia jest zatem wywód sądu a quo, iż opinia nierzetelna, zawyżająca
wartość nieruchomości, sporządzona dla osoby prywatnej, nie jest poświadczeniem nieprawdy w rozumieniu art. 266 § 1 d.k.k.
Na temat kryteriów podmiotowych i przedmiotowych przestępstwa
tzw. fałszu intelektualnego wypowiadał się wielokrotnie Sąd Najwyższy,
wskazując w szczególności, kto może być podmiotem tego przestępstwa,
jakie cechy powinien mieć dokument, na czym polega poświadczenie nieprawdy oraz jaki jest zakres penalizacji objętej tymże typem przestępstwa
(zob.: uchwała z dnia 12 marca 1996 r., I KZP 39/95, OSNKW 1996, z. 34, poz. 17; wyrok z dnia 24 października 1996 r., V KKN 147/96, OSNKW
1997, z. 1-2, poz. 8; wyrok z dnia 9 października 1996 r., V KKN 63/96,
OSP 1998, z. 7-8, poz. 147 wraz z glosą aprobującą J. PiórkowskiejFlieger; uchwała z dnia 21 sierpnia 1992 r., I KZP 30/92, OSNKW 1992, z.
9-10, poz. 64; wyrok z dnia 3 grudnia 1997 r., V KKN 296/96, Prok. i Pr.
1998, z. 4, poz. 6; wyrok z dnia 30 września 1999 r., II KKN 277/97, Prok. i
Pr. 2000, z. 4, poz. 5; postanowienie z dnia 15 kwietnia 1999 r., I KZP
5/99, Prok. i Pr. 1999, z. 6, poz. 7 wraz z glosą krytyczną B. Mik – Prok. i
Pr. 2000, z. 3, s. 91-98; wyrok z dnia 25 października 2001 r., III KKN
76/99, nie publ.).
Prezentowany w judykatach Sądu Najwyższego kierunek interpretacji jest w zasadniczych kwestiach zgodny z poglądami przedstawicieli nauki (zob.: A. Zoll w: K. Buchała, A. Zoll: Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, t. 1, Zakamycze 1998, s. 639-640; L. Gardocki: Prawo karne,
Warszawa 1998, s. 294-295; W. Wolter w: I. Andrejew, W. Świda, W. Wolter: Kodeks karny z komentarzem, Warszawa 1973, s. 383-384; A. Marek:
Prawo karne, Warszawa 2000, s. 691; O. Górniok w: O. Górniok, S. Hoc,
S. Przyjemski: Kodeks karny. Komentarz, t. III, Gdańsk 1999, s. 332-333;
W. Wróbel w: G. Bogdan, K. Buchała, Z. Ćwiąkalski, M. DąbrowskaKardas, P. Kardas, J. Majewski, M. Rodzynkiewicz, M. Szewczyk, W.
Wróbel, A. Zoll: Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 2, Zakamycze 1999, s. 1038-1041).
Biegły sądowy lub rzeczoznawca, z racji pełnionej funkcji i posiadanych uprawnień, nie działa we własnym imieniu i we własnej sprawie, a w
sytuacji, gdy wydaje on opinię, co najmniej godząc się z jej nierzetelnością
, tym samym poświadcza w niej nieprawdę co do okoliczności mającej
znaczenie prawne. Może więc być podmiotem przestępstwa określonego
w art. 271 § 1 k.k. (art. 266 § 1 d.k.k.), jeżeli swoim zachowaniem wyczerpuje jego znamiona, a jednocześnie nie bierze bezpośredniego udziału w
postępowaniu sądowym lub w innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy. Należy jednak podkreślić, że odpowiedzialność karna biegłego za przestępstwo tzw. fałszu intelektualnego dotyczy poświadczenia
faktów, które poddają się weryfikacji z punktu widzenia ich prawdziwości
lub fałszu, natomiast nie obejmuje samych ocen.
Jeżeli zaś biegły lub rzeczoznawca przedstawia fałszywą opinię mającą służyć za dowód w postępowaniu sądowym albo w innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy, ponosi wówczas odpowiedzialność karną na podstawie art. 233 § 4 k.k.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy w K. powinien
mieć na uwadze wnioski wynikające z dyrektywy ustawodawcy,określonej
w art. 442§ 3 k.p.k. w związku z art. 518 k.p.k., zgodnie z którą przedstawione wskazania w zakresie dalszego toku postępowania, a ponadto w
sytuacji, gdyby zarzuty aktu oskarżenia okazały się zasadne, także i przytoczone niejako na marginesie zapatrywania prawne, są wiążące w niniejszej sprawie.