Supreme Court quashes acquittal for robbery due to missing coercion threat against person and remands case.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court quashed the appellate court's acquittal and remanded the case for retrial. The lower court incorrectly applied Article 167 of the Criminal Code by focusing solely on the seizure of property while ignoring the defendant's threat of using a firearm against the victim's person. The court held that robbery requires unlawful coercion of a person's will, not just property seizure, and the missing legal basis for the threat necessitated a new trial.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 167 § 1 kk z 1969 r.; Art. 372 kpk z 1969 r.; Robbery is an act crime requiring unlawful coercion of a person's will, and an acquittal based solely on property seizure without addressing the threat against the person constitutes a violation of substantive and procedural law.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt IV KKN 36/97
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 12 czerwca 2001 r.
Sąd Najwyższy w Warszawie - Izba Karna na rozprawie w składzie
następującym:
Przewodniczący: SSN
Sędziowie
Mieczysław Młodzik (spr.)
SN: Józef Medyk
Ewa Strużyna
Protokolant: Elżbieta Brejniak
przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Stefana Szustakiewicza
po rozpoznaniu w dniu 12 czerwca 2001 r.
sprawy K. C.
skazanego z art. 167 § 1 kk z 1969 r.
z powodu kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego
od wyroku Sądu Wojewódzkiego w T.
z dnia 8 października 1996 r., sygn. II Ka […]
zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w N.
z dnia 22 kwietnia 1996 r., sygn. II K […]
1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego
rozpoznania Sądowi Okręgowemu w T. w postępowaniu
odwoławczym;
2. nakazuje zwrócić B. R. – oskarżycielowi posiłkowemu
kwotę 500 (pięćset) zł. uiszczoną tytułem opłaty od kasacji.
UZASADNIENIE
Wyrokiem Sądu Rejonowego w N. z dnia 22 kwietnia 1996 r. sygn.
II K […] uznano K. C. za winnego tego, że w dniu 12.09.1995 r. w N. woj. […]
grożąc użyciem broni palnej zmusił B. R. do wydania samochodu marki B.
i za to na podstawie art. 167 § 1 kk z 1969 r. skazano na karę 400 zł grzywny.
Za podstawę skazania przyjęto następujące ustalenia:
Oskarżyciel posiłkowy B. R. oddał swój samochód B. do naprawy w warsztacie
samochodowym prowadzonym przez oskarżonego, a następnie zabrał go
podstępnie pomimo niezakończenia remontu i nieuregulowania należności
za naprawę. Oskarżony udał się wraz z pracownikami do miejsca zamieszkania
oskarżyciela posiłkowego i grożąc bronią zażądał uregulowania należności
za remont samochodu („pieniądze albo życie”). Oskarżyciel posiłkowy
„przestraszył się i udał w kierunku domu dzwonić po policję” (k. 88).
W tym to czasie oskarżony wsiadł do samochodu i wyjechał nim z podwórka
a następnie zatrzymał go do ukończenia remontu i otrzymania zapłaty, co też
w późniejszym czasie nastąpiło.
W wyniku złożonej przez obrońcę oskarżonego apelacji kwestionującej
zasadność skazania Sąd Wojewódzki w T. wyrokiem z dnia 8 października 1996
r. sygn. II Ka […] zmienił zaskarżony wyrok i oskarżonego z oskarżenia
uniewinnił. Zdaniem bowiem tego Sądu „nie popełnia przestępstwa z art. 167
§ 1 kk taki sprawca stosujący przemoc wobec rzeczy, który zatrzymuje rzecz
dla zabezpieczenia swojego roszczenia wzajemnego” (k. 114 i 115).
Ten ostatni wyrok został zaskarżony kasacjami na niekorzyść oskarżonego przez
Prokuratora Wojewódzkiego w T. i oskarżyciela posiłkowego B. R..
Obie kasacje wnoszące o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie
sprawy do ponownego rozpoznania, podniosły zarzut rażącej obrazy prawa
materialnego, a to art. 167 § 1 kk poprzez nienależyte rozumienie jego treści
(obie kasacje) oraz prawa procesowego (kasacja Prokuratora Wojewódzkiego)
poprzez niewskazanie powodów dla których uwzględniono skargę apelacyjną
(art. 372 i 406 § 2 kpk z 1969 r.) i w wyniku tego uniewinniono oskarżonego
od popełnienia zarzucanego mu czynu.
Obie kasacje w motywach akcentują, iż błędnie sąd odwoławczy zinterpretował
prawo do stosowania samopomocy oraz zatrzymania rzeczy dla zabezpieczenia
roszczeń wynikających z umowy cywilno-prawnej a także nie wskazał
powodów, które zadecydowały o uznaniu zachowania oskarżonego za legalne.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Obie kasacje kwalifikują się do uwzględnienia z przyczyny wskazanej w
kasacji Prokuratora Wojewódzkiego w T., a mianowicie rażącego naruszenia
przepisów postępowania, które miało wpływ na treść orzeczenie, a to art. 372
§ 1 pkt 1 i § 2 w związku z art. 406 § 2 kpk z 1969 r. (obecnie: art. 424 § 1
pkt 1 i § 2 w związku z art. 457 § 2 kpk).
Wprawdzie nie było wątpliwości co do tego, że właścicielem samochodu marki
B. był B. R., to sądy – jak to wynika z motywów ich wyroków – w sposób różny
rozumiały prawo do jego dysponowania. Sąd pierwszej instancji – że to jego
właściciel (a więc B. R.) „miał prawo nim swobodnie dysponować w każdych
warunkach – miał też prawo odebrać niecałkowicie naprawiony samochód
z warsztatu
szczególnie
jeżeli
nie
był
zadowolony
ze świadczonych
w warsztacie usług” (k. 89 i 90).
Sąd drugiej instancji zaś – że to wykonujący remont (a więc K. C.) na którym
„ciążył obowiązek należytej naprawy samochodu i dopuszczenie go do ruchu
...” (k. 114).
Odmiennie też oba sądy rozumiały uprawnienia stron umowy o naprawę
samochodu: sąd pierwszej instancji przyjmuje, że jeżeli zleceniobiorca (a więc
oskarżony K. C.) rościł do zleceniodawcy (a więc oskarżyciela posiłkowego
B. R.) „pretensje z tytułu niezapłaconej za naprawę należności, to roszczenia te
winien egzekwować w sposób prawem przewidziany w drodze procesu
cywilnego ...”; sąd drugiej instancji zaś, że zleceniobiorca miał prawo
do zatrzymania samochodu i zmuszenia zleceniodawcy do uregulowania
należności za naprawę.
Powyższe zestawienie stanowisk obu sądów pozwala na lepsze zrozumienie
niezbyt czytelnych wywodów sądu odwoławczego jakie względy legły u
podstaw zmiany zaskarżonego apelacją wyroku sądu pierwszej instancji i
uniewinnienia oskarżonego od zarzutu popełnienia przestępstwa z art. 167 § 1
kk z 1969 r. Stanowisko to należy sprowadzić do tego, że zleceniobiorca,
któremu podstępnie odebrano remontowany samochód bez uiszczenia należnego
wynagrodzenia
za
remont
i
zakup
części
zamiennych,
miał
prawo
do „odebrania” tego samochodu w drodze samopomocy w celu dokonania
remontu, a następnie do zatrzymania go do czasu uregulowania należności.
Krytyka kasacyjna wyroku sądu drugiej instancji odwołująca się do naruszenia
prawa procesowego okazała się w pełni uzasadniona. Rozstrzygnięcie, które
zapadło w postępowaniu odwoławczym – zmiana wyroku skazującego sądu
pierwszej instancji i uniewinnienie oskarżonego od popełnienia zarzucanego mu
czynu – wymagało poszerzonej argumentacji uwzględniającej nie tylko wymogi
art. 406 § 2 kpk z 1969 r. (obecnie art. 457 § 2 kpk) obligujące do wykazania
czym kierował się sąd odwoławczy wydając wyrok oraz dlaczego zarzuty i
wnioski apelacji uznał za zasadne, ale przede wszystkim art. 372 § 1 pkt 1 i 2
kpk nakazującego wyczerpujące odniesienie się do wszystkich faktów i
dowodów zgromadzonych w sprawie oraz analizy prawnej wynikających z
takiej oceny wniosków.
Motywy wyroku sądu drugiej instancji wymogu takiego nie spełniają;
przeciwnie, nie tylko nie dostarczają czytelnych powodów zmiany wyroku sądu
pierwszej instancji, ale nie wyjaśniają prawnych aspektów, które zadecydowały
o uznaniu legalności „odebrania” przez oskarżonego samochodu i oderwania
tego faktu od groźby użycia broni, zmierzającej do wymuszenia uiszczenia
należności za usługę a nie do zaboru rzeczy.
Mimo zainteresowania cywilnymi następstwami umowy o naprawę samochodu
(chodzi tu o prawo do jego dysponowania, jak i sposobu realizacji
wynagrodzenia) nie zostało wskazane jakie przepisy prawa cywilnego
upoważniały oskarżonego do stosowania samopomocy w „odebraniu”
samochodu, który do niego nie należał.
Pytania postawione w obu skargach kasacyjnych, a w szczególności w kasacji
oskarżyciela posiłkowego co do warunków w jakich może być stosowana
samopomoc dozwolona czy prawo zatrzymania w stosunkach cywilnoprawnych nie znalazły w motywach zaskarżonego wyroku dostatecznej
odpowiedzi. Naruszenie przez sąd odwoławczy cyt. wyżej przepisów prawa
procesowego doprowadziło w konsekwencji do sytuacji w której podstawowy
(główny) fragment zdarzenia odtworzonego w ustaleniach sądu pierwszej
instancji został pominięty w rozważaniach na temat zasadności (niezasadności)
wniesionego oskarżenia. Chodzi tu o stosowanie przez oskarżonego w stosunku
do oskarżyciela posiłkowego groźby użycia broni palnej w celu zmuszenia go
do uiszczenia wynagrodzenia za remont samochodu. Niczego przecież nie
wyjaśnia stwierdzenie sądu odwoławczego, iż „nie popełnia przestępstwa z art.
167 § 1 kk taki sprawca stosujący przemoc wobec rzeczy, który zatrzymuje
rzecz dla zabezpieczenia swojego roszczenia wzajemnego”, skoro w sprawie
mamy do czynienia z groźbą z istotą rzeczy kierowaną do osoby.
Sprawa wymaga ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.
Kierunkowanie tego postępowania nie jest konieczne skoro jego celem będzie
potwierdzenie lub zakwestionowanie oceny prawnej ustaleń faktycznych
dokonanych przez Sąd pierwszej instancji w nawiązaniu do treści i zakresu
skargi apelacyjnej.
Sąd Najwyższy uznaje jedynie za celowe zwrócenie uwagi na dwie
kwestie.
Pierwsza z nich dotyczy charakteru przestępstwa z art. 167 § 1 kk z 1969 r.
(obecnie art. 191 § 1 kk): jest ono przestępstwem czynnościowym i do
zaistnienia nie wymaga wystąpienia skutku, wystarcza bowiem bezprawne
użycie przemocy lub groźby bezprawnej w celu wywarcia przymusu
przełamującego wolę innej osoby.
W zestawieniu z powyższymi warunkami karalności przestępstwa ocena
legalności zaboru przez oskarżonego samochodu może okazać się mniej
znacząca niż to przyjęto w zaskarżonym wyroku.
Druga dotyczy oceny ludzkich zachowań. O legalności tychże zachowań nie
mogą decydować poglądy sądu a jedynie przepisy prawa. Niektóre z nich
bowiem znoszą ich bezprawność, jak np., działania podjęte w ramach obrony
koniecznej, w stanie wyższej konieczności lub w wykonaniu prawa lub
obowiązku prawnego na gruncie prawa karnego (art. 25 i 26 kk), czy też
działania podjęte w ramach dozwolonej samopomocy lub zatrzymania na
gruncie prawa cywilnego (art. 343 § 2, 461 § 1 i 2 kc).
Nie należy także zapominać o zaistniałym dysonansie między opisem czynu
(zmuszanie do wydania samochodu) a treścią odtworzonej groźby (zmuszanie
do uiszczenia należności za naprawę samochodu).
Konieczne przeto staje się uwzględnienie faktu, iż stosowana nieskutecznie
przez oskarżonego groźba użycia broni w celu zmuszenia oskarżonego
posiłkowego do uregulowania należności za remont samochodu w konsekwencji
doprowadziła do zaboru jego samochodu.
Przewodniczący: SSN (Mieczysław Młodzik)
Sędziowie: SSN (Józef Medyk)
(Ewa Strużyna)
aw
f/ak