Supreme Court quashes criminal penalty for false statements where no legal basis existed for warning under social aid law.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court of Poland quashed the lower court's conviction of Barbara W. for making false statements to obtain social aid. The defendant argued that the prosecutor lacked statutory authority to warn her of criminal liability under the relevant social assistance law. The court held that only an act of parliament can create such a warning power, not a ministerial regulation, and that the defendant's omission did not actually harm the protected legal interest of the aid decision.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 233 § 6 k.k.; Art. 75 § 2 k.p.a.: A warning of criminal liability for false statements must stem from the statute governing the proceedings; a ministerial regulation cannot create this authority, and a lack of actual harm to the protected legal interest precludes criminal liability.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
WYROK Z DNIA 18 MAJA 2009 R.
IV KK 459/08
1. Upoważnienie do uprzedzenia o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, o którym mowa w art. 233 § 6 k.k., musi wynikać z ustawy, na podstawie której prowadzone jest postępowanie, zatem takiego upoważnienia nie może kreować akt rangi podustawowej, jakim jest
rozporządzenie ministra.
2. Artykuł 75 § 2 k.p.a. ma zastosowanie – to jest stwarza uprawnienie
dla organu administracji państwowej do uprzedzenia o odpowiedzialności
karnej za fałszywe zeznanie (oświadczenie) – wtedy, gdy strona dąży do tego, aby jej zeznanie (oświadczenie) zastąpiło zaświadczenie organu.
Przewodniczący: sędzia SN J. Matras.
Sędziowie SN: D. Rysińska, K. Cesarz (sprawozdawca).
Prokurator Prokuratury Krajowej: M Wilkosz-Śliwa.
Sąd Najwyższy w sprawie Barbary W., skazanej z art. 233 § 6 k.k. w
zw. z art. 12 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 18 maja
2009 r., kasacji, wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich od wyroku
Sądu Rejonowego – Sądu Grodzkiego w O. z dnia 12lutego 2008 r.,
u c h y l i ł zaskarżony wyrok i u n i e w i n n i ł oskarżoną od zarzucanego
jej czynu (...).
UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy w O. wyrokiem z dnia 12 lutego 2008 r., po uwzględnieniu wniosku prokuratora, złożonego w trybie art. 335 § 1 k.p.k., o wymierzenie
Barbarze W. uzgodnionej z nią kary, uznał oskarżoną za winną zarzucanego
jej czynu, zakwalifikowanego z art. 233 § 6 k.k. w zw. z art. 12 k.k., opisanego
w ten sposób, że „w okresie od 3 stycznia do 13 sierpnia 2007 r. w O., w
krótkich odstępach czasu, w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, będąc
uprzedzona o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania, w celu uzyskania pomocy finansowej z Ośrodka Pomocy Społecznej w O. złożyła cztery
fałszywe oświadczenia o stanie majątkowym, w których zataiła fakt otrzymywania przez nią za pośrednictwem komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym w O. alimentów na jej dzieci”, i za to na podstawie art. 233 § 1 i 6 k.k.
w zw. z art. 37 k.k. wymierzył oskarżonej karę 5 miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie na podstawie art. 69 § 1 k.k. i 70 § 1 pkt 1 k.k. warunkowo zawiesił na okres próby 2 lat, po czym zwolnił oskarżoną od kosztów
sądowych.
Uzasadnienie wyroku nie zostało sporządzone, wobec braku wniosku w
tym przedmiocie i apelacji, toteż orzeczenie uprawomocniło się z dniem 20
lutego 2008 r.
Kasację od tego wyroku na korzyść Barbary W. złożył Rzecznik Praw
Obywatelskich, zarzucając „rażące i mające istotny wpływ na jego treść naruszenie prawa karnego procesowego, to jest art. 343 § 7 k.p.k. w zw. z art.
335 § 1 k.p.k. poprzez uznanie, iż okoliczności popełnienia przez Barbarę W.
zarzucanego jej występku z art. 233 § 6 k.k. w zw. z art. 233 § 1 k.k. w zw. z
art. 12 k.k. nie budzą wątpliwości i w efekcie wydanie w stosunku do niej wyroku skazującego na posiedzeniu bez przeprowadzenia rozprawy, podczas
gdy zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wskazywał na poważne
wątpliwości, czy istniał przepis ustawy pozwalającej Ośrodkowi Pomocy Społecznej na odbieranie oświadczeń o stanie majątkowym pod rygorem odpowiedzialności karnej z art. 233 § 1 k.k. w zw. z art. 233 § 6 k.k., co powinno
skutkować nieuwzględnieniem wniosku prokuratora i rozpoznaniem sprawy
na rozprawie”, a następnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i uniewinnienie oskarżonej od popełnienia przypisanego jej czynu, ponieważ skazanie jest oczywiście niesłuszne (art. 537 § 2 in fine k.p.k.).
Prokurator Prokuratury Krajowej na rozprawie kasacyjnej przyłączył się
do skargi.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Zarzut rażącego naruszenia art. 343 § 7 k.p.k. w zw. z art. 335 § 1
k.p.k., które miało istotny wpływ na treść wyroku, okazał się słuszny. W przewidzianym w tych przepisach trybie postępowania może zapaść jedynie wyrok skazujący. Dyspozycja art. 343 § 7 k.p.k. stanowi, że jeżeli nie zachodzą
podstawy do uwzględnienia wniosku o skazanie oskarżonego (bez rozprawy),
to sąd kieruje sprawę do rozpoznania na zasadach ogólnych. Tak postąpiłby
Sąd Rejonowy, gdyby dostrzegł, że nie wystąpiła przesłanka do skazania
oskarżonej w postaci wypełnienia przez nią wszystkich znamion zarzucanego
jej czynu.
W myśl art. 233 § 6 k.k. sprawca odpowiada za podanie nieprawdy lub
zatajenie prawdy w oświadczeniu, które ma służyć za dowód w postępowaniu
(innym niż sądowe) prowadzonym na podstawie ustawy, jeżeli przyjmujący
oświadczenie działając w zakresie swoich uprawnień, nadanych przez tę
ustawę, uprzedził oświadczającego o odpowiedzialności karnej za fałszywe
oświadczenie.
Oskarżona ubiegała się o zasiłki przyznawane na podstawie ustawy z
dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. 2008 r. Nr 115, poz. 728
ze zm., dalej – u.p.s.). Postępowanie w sprawie przyznawania świadczeń z
pomocy społecznej unormowane jest wyczerpująco w art. 100 – 109 rozdzia-
łu 7. tej ustawy. Przepisy te stanowią lex specialis w stosunku do postępowania prowadzonego na podstawie Kodeksu postępowania administracyjnego
(J. Sierpowska: Ustawa o pomocy społecznej. Komentarz, Warszawa 2007,
s. 84). Tylko przyznanie świadczenia następuje w formie decyzji administracyjnej (art. 106 ust. 1 u.p.s.).
W tym szczególnym postępowaniu rozstrzygnięcie wniosku o zasiłek
poprzedzone jest rodzinnym wywiadem środowiskowym, przeprowadzanym
przez pracownika socjalnego, który może domagać się od osoby ubiegającej
się o pomoc, złożenia oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym (art.
107 ust. 5 u.p.s.). Ustawa o pomocy społecznej nie nadała, w szczególności
w rozdziale 7., pracownikowi socjalnemu uprawnienia do uprzedzenia
oświadczającego o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia. Delegacja udzielona ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia
społecznego w art. 107 ust. 6 u.p.s., który w załączniku nr 3 do rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 19 kwietnia 2005 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. Nr 77, poz. 672) określił wzór
„oświadczenia o stanie majątkowym” i zawarł w nim, pod rubrykami wypełnianymi przez osobę ubiegającą się o zasiłek, sformułowanie: „Oświadczam,
że znana mi jest treść art. 233 § 1 Kodeksu karnego o odpowiedzialności
karnej za podanie nieprawdy lub zatajenie prawdy”, nie czyni zatem zadość
wymogowi przewidzianemu w § 2 art. 233 k.k., który w myśl § 6 tego przepisu
stosuje się odpowiednio do składającego oświadczenie. Upoważnienie do
uprzedzenia o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia musi wynikać z ustawy, na podstawie której prowadzone jest postępowanie. Takiego uprawnienia nie kreuje akt rangi podustawowej, jakim jest rozporządzenie ministra. Pogląd ten jest konsekwentnie prezentowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. wyroki z dnia: 25 lutego 1994 r., WR 20/94,
OSNKW 1994, z. 5-6, poz. 33; 20 grudnia 2005 r., WA 34/05, OSNKW–R
2005, poz. 2539; 3 sierpnia 2006 r., III KK 133/06, OSNKW–R 2006, poz.
1535; z 11 lutego 2009 r., III KK 245/08, Lex 486189 oraz postanowienia z
dnia: 2 lutego 2004, V KK 168/03, OSNKW 2004, z. 3, poz. 29 i 2 lutego 2009
r., V KK 312/08, Lex nr 486536, a także uchwała z dnia 19 sierpnia 1999 r., I
KZP 22/99, OSNKW 1999, z. 9-10, poz. 51). Nawet więc, gdyby przyjąć , że
zacytowana formuła spełnia wymóg takiego uprzedzenia, co jest wysoce
wątpliwe w świetle pominięcia w niej zaznajomienia z § 6 art. 233 k.k., a
przede wszystkim – frazy o uprzedzeniu oświadczającego o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, to w składzie przedmiotowych znamion czynu brakło ustawowego uprawnienia pracownika socjalnego
do takiego uprzedzenia.
Uprawnienie to nie wynikało również z art. 75 § 2 k.p.a., określającego,
że jeżeli przepis prawa nie wymaga urzędowego potwierdzenia określonych
faktów lub stanu prawnego w drodze zaświadczenia właściwego organu administracji, organ administracji państwowej odbiera od strony, na jej wniosek,
oświadczenie złożone pod rygorem odpowiedzialności za fałszywe zeznania.
Chociaż art. 14 ustawy o pomocy społecznej stanowi, że w sprawach nieuregulowanych w tej ustawie stosuje się odpowiednio Kodeks postępowania
administracyjnego, to zarazem dodaje, iż czyni się tak, jeżeli ustawa o pomocy społecznej nie stanowi inaczej. Jak wspomniano wyżej, postępowanie w
sprawie przyznania świadczeń na podstawie tej ustawy jest unormowane autonomicznie (wobec k.p.a.) i kompletnie. Takie stanowisko zapewne legło u
podstaw zawarcia we wzorze oświadczenia o stanie majątkowym cytowanego powyżej sformułowania o znajomości przez oświadczającego treści art.
233 § 1 k.k. Inaczej wystarczyłoby przywołanie w treści oświadczenia przepisu art. 75 § 2 k.p.a. w zw. z art. 83 § 3 k.p.a., jako podstawy uprzedzenia
wnioskującego o zasiłek przez pracownika socjalnego o odpowiedzialności
karnej za fałszywe oświadczenie. Ponadto, nie da się przejść do porządku
nad faktem, że art. 75 § 2 k.p.a. ma zastosowanie, gdy strona występuje z
inicjatywą poprzestania na jej oświadczeniu, co zwolni ją od obowiązku do-
starczenia zaświadczenia organu administracji, z którym zawiązane jest domniemanie prawdziwości jego treści. Natomiast w postępowaniu toczącym
się na podstawie rozdziału 7 u.p.s., to pracownik socjalny może (czyli nie musi) domagać się od osoby zabiegającej o zasiłek złożenia oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym. W rezultacie, przepis art. 75 § 2 k.p.a. ma zastosowanie, to jest – stwarza uprawnienie dla organu administracji państwowej do uprzedzenia o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania, wtedy
gdy strona dąży do tego, aby jej zeznanie zastąpiło zaświadczenie organu.
Natomiast w art. 106 ust. 5 u.p.s. inicjatywa należy do organu i dlatego w
przepisach tej ustawy musiałoby znaleźć się uprawnienie go do uprzedzenia
strony o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, aby
mogła ona odpowiadać za to na podstawie art. 233 § 6 k.k. w zw. z § 2 tego
artykułu. Na marginesie zauważyć należy, że w art. 106 ust. 5 u.p.s. mówi się
o oświadczeniu „o dochodach i stanie majątkowym”. Ustawa różnicuje więc te
kwestie. Wzór oświadczenia i przedmiotowa formuła dotyczy tylko sytuacji
majątkowej. W trzech z czterech oświadczeń majątkowych, wypełnionych i
podpisanych przez oskarżoną, nie ma wzmianki o jej dochodach. Tylko w
ostatnim oświadczeniu z dnia 13 sierpnia 2007 r. podała, że „nie otrzymuje
świadczeń od ojca dzieci”. Skoro w oświadczeniach nie przewidziano rubryki
dotyczącej dochodów, a pracownik socjalny nie żądał ich ujawnienia, to w
trzech wypadkach wykluczyć należałoby, zarzucone oskarżonej, zatajenie
otrzymania alimentów na rzecz dzieci.
Określając zakres stosowania dyspozycji art. 75 § 2 k.p.a. nie można
pomijać, że już po uchwaleniu i wejściu w życie tego przepisu w dniu 24 października 1987 r., w szeregu ustawach przewidziano uprawnienie do uprzedzenia o odpowiedzialności karnej za fałszywe oświadczenie (zob. np. art. 32
ust. 4 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane, art. 79 ustawy z dnia
20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym, art. 20b ustawy z dnia 20
sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym, art. 8 ust. 1 i 10 ust. 1 w
zw. z art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne, art.
14 b ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, art. 26 ust. 5 i
5a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 1995 r. o pomocy państwa w
spłacie niektórych kredytów mieszkaniowych ..., art. 52a ust. 4 ustawy z dnia
18 grudnia 2003 r. o ochronie roślin, art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 29 stycznia
2004 r. – Prawo zamówień publicznych, art. 33 ust. 5 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, art. 31 ust. 4
ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju, art.
4 i 15 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do
alimentów, art. 4 ust. 3 ustawy z dnia 25 lipca 2008 r. o szczególnych rozwiązaniach dla podatników uzyskujących niektóre przychody poza terytorium
Rzeczypospolitej Polskiej). Słusznie wskazuje się w kasacji i przywołanych
wyżej judykatach Sądu Najwyższego, że gdyby art. 75 § 2 k.p.a. był wystarczającą podstawą do odbierania oświadczeń pod rygorem odpowiedzialności
karnej, to wszystkie te przepisy należałoby uznać za zbędne, a akty prawne,
w których zostały zamieszczone, za uchwalone z naruszeniem podstawowych zasad techniki prawodawczej, jako zbędne superfluum.
Wreszcie, Sąd Rejonowy a wcześniej prokurator, nie dostrzegł, że zachowanie oskarżonej nie naruszyło dobra prawnego będącego przedmiotem
ochrony w art. 233 § 6 k.k., nawet gdyby przyjąć, że złożyła ona fałszywe
oświadczenie. Dobrem chronionym jest tu wiarygodność ustaleń dokonanych
w postępowaniach przewidzianych na podstawie ustawy (zob. M. Szewczyk
w: A. Zoll red.: Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, Kraków 2006, t.
II, s. 1012 – 1013). Ustalenie, że oskarżonej przysługuje świadczenie z ustawy o pomocy społecznej, nie ucierpiało na skutek zatajenia przez nią otrzymywania w inkryminowanym czasie alimentów. Jej dochody, łącznie z alimentami, były tak niskie, że i tak uprawniały ją (matkę ośmiorga dzieci) do
przyznanych zasiłków. Innymi słowy, zatajenie faktu otrzymywania alimentów
za pośrednictwem komornika, nie miało wpływu na decyzję o przyznaniu
świadczeń z pomocy społecznej. Byłaby ona pozytywna również w razie wiedzy organu pomocowego o alimentach (zob. zeznania G. P.). Jeśli zatem nie
dochodzi do naruszenia dobra prawnego albo do jego zagrożenia, wówczas
nie są realizowane wszystkie znamiona wchodzące w skład struktury przestępstwa, co oznacza sytuację określoną w art. 17 § 1 pkt 2 in princ. k.p.k.
Gdyby zaś na chwilę przyjąć, że jednak dobro chronione zostało w jakimś
stopniu naruszone, bo po uwzględnieniu alimentów przyznano by zasiłki w
niższej wysokości, to zachowanie oskarżonej należałoby oceniać przez pryzmat art. 1 § 2 k.k. Nieodzowne byłoby rozważenie, czy rodzaj i charakter naruszonego dobra, rozmiar wyrządzonej szkody oraz sposób i okoliczności
popełnienia czynu, jak również inne okoliczności wskazane w art. 115 § 2
k.k., nie przemawiają jednak za uznaniem, że czyn oskarżonej charakteryzuje
się znikomym stopniem społecznej szkodliwości. W zależności więc od oceny
i etapu jej podjęcia wchodziłoby w rachubę uniewinnienie oskarżonej albo
umorzenie postępowania (art. 17 § 1 pkt 2 lub 3 k.p.k. i art. 414 § 1 k.p.k.). W
każdym razie odpadałaby możliwość skazania jej w trybie art. 335 § 1 k.p.k. i
343 § 1 k.p.k.
Ostatnia rozważana sytuacja pozostaje jednak w kręgu hipotez. Wcześniej wykazano, że oskarżona Barbara W. nie wypełniła wszystkich znamion
czynu z art. 233 § 6 k.k. w zw. z art. 233 § 2 k.k. Więc skazanie jej było
oczywiście niesłuszne. Dlatego na podstawie art. 537 § 2 k.p.k. uchylono zaskarżony wyrok i uniewinniono oskarżoną.