Supreme Court quashes criminal court order for compensation when civil claim already exists against the same entity.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court quashed the Regional Court's decision ordering the defendant to pay compensation for damages already adjudicated in a separate civil proceeding. The defendant, a partner in a general partnership, had previously been found liable for fraud, and the Regional Court imposed a civil compensation obligation despite a final civil judgment against the partnership. The Court ruled that imposing such an obligation violated the non-cumulation clause because the civil claim against the partnership's partners was identical to the criminal compensation claim. Consequently, the criminal court's order for compensation was overturned to prevent duplicate enforcement of the same debt.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 46 § 1 k.k.; Art. 415 § 1 k.p.k.: The court must not order criminal compensation when a civil claim of identical subject matter has already been finally adjudicated, as this violates the non-cumulation clause.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt IV KK 108/17 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 27 kwietnia 2017 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Andrzej Siuchniński (przewodniczący, sprawozdawca)SSN Jerzy SteckiewiczSSN Andrzej StępkaProtokolant Anna Kowal w sprawie A. D.skazanego z art. 286 § 1 k.k.po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu, w trybie art. 535 § 5 k.p.k.,w dniu 27 kwietnia 2017 r.,kasacji, wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich na korzyść skazanegood wyroku Sądu Rejonowego w B.z dnia 20 listopada 2014 r., sygn. akt II K (...) orzekł: uchyla wyrok Sądu Rejonowego w B. z dnia 20 listopada 2014r. w zaskarżonej części tj. dotyczącej rozstrzygnięcia o obowiązku naprawienia szkody zawartego w pkt III tego wyroku; kosztami sądowymi postępowania kasacyjnego obciąża Skarb Państwa.
UZASADNIENIE
Wyrokiem Sądu Rejonowego w B. z dnia 20 listopada 2014 r., sygn. akt II K (...), A. D. został uznany za winnego tego, że w okresie od 25 listopada do 27 grudnia 2011 r. w B., działając w krótkich odstępach czasu w wykonaniu z góry powziętego zamiaru oraz w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, jako właściciel „M.” Sp.j. W M., po uprzednim wprowadzeniu w błąd T. P. – właściciela firmy handlowo-transportowej T. P. w B., co do sytuacji finansowej swojej firmy, zamiaru i możliwości wywiązania się z umowy sprzedaży, nabył olej napędowy, za który nie dokonał zapłaty, czym doprowadził T.
P. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w łącznej kwocie 121 263,82 zł:w dniu 5.11.2011 r., na podstawie faktury VAT nr (...) z dnia 9.12.2011 r., nabył olej napędowy na kwotę 34 574,28 zł, za który nie dokonał zapłaty w kwocie 14 574,28 zł;w okresie do dnia 12.12.2011 r. do 16.12.2011 r., na podstawie faktury VAT nr (...) z dnia 19.12.2011, nabył olej napędowy na kwotę 77 698,33 zł, za który nie dokonał zapłaty;w okresie od dnia 22.12.2011 r. do 23.12.2011 r., na podstawie faktury VAT nr (…) z dnia 27.12.2011 r., nabył olej napędowy na kwotę 28 991,21 zł, za który nie dokonał zapłaty,tj. przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k., za które – na podstawie art. 286 § 1 k.k. - wymierzono mu karę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności, z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres 5 lat tytułem próby, a także – na podstawie art. 46 § 1 k.k. – orzeczono względem skazanego obowiązek naprawienia szkody przez zapłatę na rzecz pokrzywdzonego – T.
P., kwoty 121 263,82 zł. Wyrok ten nie został skutecznie zaskarżony przez strony i uprawomocnił się w dniu 28 listopada 2014 r.Od tego orzeczenia kasację na korzyść skazanego wniósł Rzecznik Praw Obywatelskich, podnosząc zarzut rażącego i mającego istotny wpływ na jego treść naruszenia art. 415 § 5 k.p.k. (w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 lipca 2015 r.; aktualnie art. 415 § 1 k.p.k.) przez nałożenie na skazanego obowiązku naprawienia szkody obejmującego roszczenia, o których wcześniej prawomocnie rozstrzygnięto wyrokiem Sądu Apelacyjnego w K. z dnia 18 lutego 2014 r., sygn. akt I ACa (...).
Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w części dotyczącej zobowiązania A. D. do naprawienia szkody pokrzywdzonemu.Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Kasacja Rzecznika Praw Obywatelskich jest oczywiście zasadna.Warto na wstępie zauważyć, że w odniesieniu do roszczenia, będącego przedmiotem rozstrzygnięcia sądu karnego w niniejszej sprawie, Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 18 lutego 2013 r., sygn. akt IX GC (...), uwzględnił powództwo T. P. i m.in. zasądził na jego rzecz od pozwanej firmy M. Sp. j. kwoty: 14 574,28 zł, wraz z odsetkami płatnymi od 27.12.2011; 77 698,33 zł, wraz z odsetkami płatnymi od 7.1.2012 r. oraz 28 991,21 zł, wraz z odsetkami płatnymi od 18.01.2012, a zatem sumy odpowiadające wysokości szkód majątkowych powstałych na skutek poszczególnych wyłudzeń, przypisanych skazanemu przez sąd karny w niniejszej sprawie.
Po rozpoznaniu apelacji pozwanego Sąd Apelacyjny w K. wyrokiem z dnia 18 lutego 2014 r., sygn. akt I ACa (...), zmienił zaskarżony wyrok, obniżając m.in. łączną kwotę odszkodowania o 421,91 zł do sumy 121 265,82 zł.W aktach sprawy zalegają kopie nieprawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w K. oraz apelacja oskarżonego od tego orzeczenia. W odniesieniu zaś do prawomocnego rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego w K. warto zauważyć, że podczas składania relacji procesowych na rozprawie w dniu 23 czerwca 2014 r. T. P. zeznał, że taki wyrok zapadł „z minimalną korektą o 200 zł.
Ostatecznie kwota, którą Sąd Apelacyjny przyjął, wynosi 121 265,82 zł”. Oskarżony na rozprawie w dniu 23 czerwca 2014 r. wyjaśnił zaś, że nie wie, czy sprawa w wydziale gospodarczym zakończyła się. W aktach znajduje się także pismo z informacją do Sądu Okręgowego w K. z dnia 17 grudnia 2013 r., z którego wynika, że akta o sygn. IX GC (...) pozostają w dyspozycji Sądu Apelacyjnego w K. w związku z apelacją pozwanego. Nie może być zatem wątpliwości, że w aktach sprawy karnej znajdowała się dokumentacja wskazująca na to, że postępowanie cywilne w przedmiocie roszczenia, wynikającego z popełnionego przestępstwa oszustwa było prowadzone, co w świetle treści art. 415 § 5 k.p.k. w brzmieniu sprzed 1 lipca 2015 r. powinno było doprowadzić do przyjęcia przez Sąd pierwszej instancji wystąpienia przesłanki negatywnej dla orzeczenia obowiązku naprawienia szkody względem pokrzywdzonego, który swego roszczenia skutecznie dochodził w trybie procesu cywilnego.Zgodnie bowiem z art. 415 § 1 zd. 2 k.p.k. nawiązki na rzecz pokrzywdzonego, obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę nie orzeka się, jeżeli roszczenie wynikające z popełnienia przestępstwa jest przedmiotem innego postępowania albo o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że wykładnia funkcjonalna art. 415 § 5 zd. 2 k.p.k. (obecnie art. 415 § 1 zd. 2 k.p.k.) wskazuje, że ratio legis tego przepisu sprowadza się do zapobieżenia funkcjonowaniu w obrocie prawnym tytułów egzekucyjnych wynikających z dochodzenia tego samego roszczenia w postępowaniu karnym i innym postępowaniu przewidzianym przez ustawę. W tym kontekście nie jest zatem celowe nakładanie obowiązku naprawienia szkody na podstawie art. 46 § 1 k.k. wobec możliwości wyegzekwowania zasądzonego roszczenia z majątku oskarżonego w oparciu o podstawę z art. 299 § 1 k.s.h. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2016 r., V KK 323/15, Lex nr 1970396; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 2016 r., sygn. akt III KK 405/16, Lex nr 2155184; por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 2014 r., III KK 429/13, Lex nr 1446451).
Stanowisko o niecelowości orzekania obowiązku naprawienia szkody w postępowaniu karnym w sytuacji dochodzenia roszczenia w postępowaniu cywilnym znajduje zastosowanie także w sytuacji, w której stroną pozwaną jest spółka jawna, której wspólnikiem jest oskarżony.Biorąc pod uwagę osobisty i nieograniczony charakter odpowiedzialności cywilnoprawnej skazanego z racji występowania obok swoich rodziców jako wspólnika spółki M. Sp. j. należało stwierdzić występowanie tożsamości podmiotowej roszczenia dochodzonego w trybie art. 46 § 1 k.k. w niniejszej sprawie oraz roszczenia, o którym orzekł prawomocnie Sąd Apelacyjny w K. wyrokiem z dnia 18 lutego 2014 r., sygn. akt I ACa (...).
Niedostrzeżenie tej przeszkody i orzeczenie obowiązku kompensacyjnego stanowiło naruszenie przez Sąd Rejonowy w B. tzw. klauzuli antykumulacyjnej, przewidzianej obecnie w art. 415 § 1 zd. II k.p.k. (wcześniej: art. 415 § 5 k.p.k.).Zgodnie z art. 22 § 2 k.s.h., każdy wspólnik odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką. Co więcej, odpowiedzialność wspólników za zobowiązania spółki istnieje także wówczas, gdy dłużnik główny (spółka) uległ likwidacji.
Likwidacja nie stanowi bowiem przeszkody do kierowania roszczeń z tytułu odpowiedzialności za długi spółki przeciwko wspólnikom. Warto zauważyć, że zgodnie z poglądem wyrażonym w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 4 września 2009 r. (III CZP 52/09, Mon. Praw. 2009, nr 21, s. 1138) wykreślenie spółki jawnej z rejestru przedsiębiorców nie wyłącza nadania na podstawie art. 778¹ k.p.c. tytułowi egzekucyjnemu, wydanemu przeciwko spółce, klauzuli wykonalności przeciwko wspólnikowi ponoszącemu odpowiedzialność za zobowiązania wymienione w tytule egzekucyjnym.
Odpowiedzialność wspólników spółki jawnej za jej długi prowadzi do wniosku, że tożsamość podmiotowa roszczenia w rozumieniu art. 415 § 1 k.p.k. (wcześniej w art. 415 § 5 k.p.k.) występuje także wtedy, gdy sąd w postępowaniu cywilnym zasądził roszczenie wynikające z popełnienia przestępstwa od spółki jawnej, której wspólnikiem był oskarżony. W konsekwencji należało przyjąć, że Sąd Rejonowy w B. dopuścił się rażącej obrazy art. 415 § 5 k.p.k. w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2015 r., co skutkowało orzeczeniem obowiązku naprawienia szkody, w przedmiocie którego orzekł już wcześniej sąd cywilny.
Konieczne stało się zatem uchylenie zaskarżonego orzeczenia w zakresie tego rozstrzygnięcia.Z tych względów orzeczono jak w wyroku, o wydatkach postępowania orzekając na podstawie art. 638 k.p.k. r.g.