Legislator Giurisprudenza & Legislazione
IV CSKP 62/21 Generato dall'IA

Supreme Court quashes appeal judgment on set-off due to insufficient specificity of mutual debt identification.

Numero d'incarto IV CSKP 62/21
Autorità giudiziaria
Giurisdizione Polonia (PL)
Esito del giudizio Respinto (Dismissed)

Sintesi Legislator

Generato dall'IA

The Supreme Court quashed the appellate judgment and remanded the case for retrial regarding a dispute over set-off defenses. The lower courts found that defendants failed to clearly identify which specific mutual debt was being offset against the plaintiffs' claim. The court ruled that while absolute specificity is not always required, the record must allow for a clear determination of the exact debt involved, which was missing here. Consequently, the case was sent back to the appellate court to properly assess the set-off defense.

Regesto Legislator

Generato dall'IA

Art. 451 k.c.; Art. 503 k.c.: A set-off defense requires the obligor to clearly identify the specific mutual debt being offset; if the debt is part of a larger sum, the identification must be precise enough to distinguish it from other claims.

Parole chiave

Generato dall'IA
set-off defense mutual debt specificity set-off identification civil procedure remand for retrial spese d'esecuzione esecuzione in via di fallimento credito contestato

Disposizioni normative citate

Generato dall'IA
Art. 451 k.c.
Bez względu na podnoszone przez Sąd Najwyższy w związku z koniecznością indywidualizacji wierzytelności zgłaszanych do potrącenia możliwości zastosowania znajdzie art. 451 k.c., poprzez odesłanie zawarte w art.
Art. 503 k.c.
451 k.c., poprzez odesłanie zawarte w art. 503 k.c. (zob.
Art. 398 § 1 k.p.c.
art. 499 k.c
i art. 499 k.c., a przez to nie zbadał, czy wierzytelność pozwanego została skutecznie przedstawiona do potrącenia w związku ze złożeniem oświadczenia o potrąceniu pełnomocnikowi procesowemu powódki a nie jej samej.
art. 61 § 1 k.c
przez wykluczenie w oparciu o ogólną konstatację skutku przewidzianego w art. 61 § 1 k.c.
art. 378 § 1 k.p.c
Podzielając stanowisko, jakie zajął Sąd Najwyższy w wymienionym wyroku, na gruncie rozpoznawanej skargi kasacyjnej należy zgodzić się z wnoszącym skargę kasacyjną, iż Sąd drugiej instancji naruszył art. 378 § 1 k.p.c.
art. 60 k.c
art. 91 k.p.c
W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie ma sporu co do tego, że ustawowa treść pełnomocnictwa procesowego określona w art. 91 k.p.c.
art. 61 k.c
Doręczenie pisma procesowego pełnomocnikowi tworzy fikcję prawną doręczenia tego pisma mocodawcy, ale art. 61 k.c., określając chwilę dojścia treści oświadczenia woli do wiadomości adresata przyjął teorię doręczenia oświadczenia.
art. 6 k.c
W sytuacji, gdy chwila doręczenia pisma procesowego nie pokrywa się z chwilą dojścia do adresata oświadczenia woli, doręczenie pisma procesowego może być jedynie początkiem dowodu, zgodnie z obowiązkiem spoczywającym na składającym oświadczenie o potrąceniu (art. 6 k.c.).

Giurisprudenza citata

Generato dall'IA
II CKN 730/98
III CZP 106/12
Supreme Court dismisses ruling request; specific debt identification suffices for set-off declaration validity under Civil Code.
V CSK 585/16
Supreme Court allows set-off claim by invalidating lower court's requirement for specific debt matching.
IV CSK 488/11
Cassation court dismissed appeal; defendant's debt acknowledgment did not shift burden of proof for damages.
III CZP 39/97
I CK 204/04
Supreme Court allows set-off claim by attorney via implied mandate, overturning lower court dismissal.
I CK 181/03
V CSK 171/07
Cassation court dismisses appeal regarding set-off defense validity and procedural fact-finding errors. The court rejects arguments about the scope of the attorney's power of attorney. The court upholds the lower court's decision on the set-off defense. The court dismisses the appeal based on binding appellate fact findings. The court rejects the set-off defense due to lack of proper notice. The court dismisses the appeal citing procedural law violations. The court rejects the claim regarding the attorney's authority scope. The court dismisses the appeal based on binding appellate facts. The court rejects the set-off defense due to procedural defects. The court dismisses the appeal citing binding appellate fact findings.
II CSK 476/12
Supreme Court quashes lower court ruling on construction contract delay penalty, remanding case to assess if defects prevented use.
II CSK 655/11
Supreme Court remands case to clarify if fraud by defendant voids contract despite valid power of attorney delivery.
Generato dall'IA

Ti chiedi come si applica questa sentenza alla tua fattispecie?

Analizza questa decisione insieme alla legislazione federale e cantonale, ai commentari e alla giurisprudenza successiva in Legislator AI.

Apri in Legislator →

Testo completo

Sygn. akt IV CSKP 62/21 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 29 września 2021 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)‎SSN Marta Romańska‎SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca) w sprawie z powództwa J. GmbH & Co. KG z siedzibą w P. w Niemczech, B. z o.o. w W. i Przedsiębiorstwa Budowy Dróg i Mostów "E." sp. z o.o. w P.‎przeciwko Z.M. i Z.Ś.‎o zapłatę,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 29 września 2021 r.,‎skargi kasacyjnej pozwanego Z.Ś.od wyroku Sądu Apelacyjnego w (…)‎z dnia 12 grudnia 2018 r., sygn. akt V AGa (…), uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Powodowie J. GmbH & Co. KG z siedzibą w P. w Niemczech, B. spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w W. i Przedsiębiorstwa Budowy Dróg i Mostów „E.” spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w P. wnieśli o wydanie przeciwko pozwanym Z. M., Z. Ś. i P. S. nakazu zapłaty solidarnie na rzecz J. GmbH & Co. KG z siedzibą w P. w Niemczech kwotę 72 897,96 zł z ustawowymi odsetkami, na rzecz Przedsiębiorstw a Budowy Dróg i Mostów „E.” spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w P. kwotę 97 197,27 zł z ustawowymi odsetkami oraz na rzecz B. spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w W. kwotę 72 897,96 zł z ustawowymi odsetkami.Sad Okręgowy w T. wydał dnia 16 czerwca 2015 r. nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym, który uprawomocnił się wobec pozwanego P.S.Pozostali pozwani wnieśli sprzeciw od nakazu zapłaty.

Podnieśli w nim zarzut potrącenia a także wnieśli powództwo wzajemne przeciwko powodom o zapłatę solidarnie kwoty 1.448.002,09 złotych, którą ograniczyli do kwoty 724.001,50 z ustawowymi odsetkami od dnia 13 maj 2011 r. Pozew wzajemny został zwrócony zarządzeniem przewodniczącego z dnia 24 lutego 2016 r. Sąd Okręgowy w T. wyrokiem z dnia 7 czerwca 2017 r. uwzględnił powództwo wobec Z.M. i Z. Ś. Według ustaleń Sądu pierwszej instancji, powodowie w ramach konsorcjum z udziałem innych podmiotów zawarli dnia 30 sierpnia 2010 r. z konsorcjum z udziałem pozwanych oraz P. S. umowę o wykonanie robót i usług podwykonawczych przy budowie autostrady (…) T.

– S. Strony tej umowy zawarły 31 marca 2011 r. porozumienie dotyczące sprzedaży betonu. Pozwani nie kwestionowali wierzytelności powodów dochodzonej pozwem z tytułu nabycia betonu broniąc się jedynie zarzutem potrącenia. W tych okolicznościach Sąd Okręgowy ocenił jedynie zarzut potrącenia wierzytelności w kwocie 1.690.996,09 zł, podniesiony przez pozwanych w sprzeciwie od nakazu zapłaty, z wierzytelnością powodów w łącznej kwocie 242 993,19 zł. Uznał, że pozwani nie złożyli skutecznie oświadczenia o potrąceniu, albowiem sprzeciw od nakazu zapłaty, w którym było zawarte oświadczenie o potrąceniu został doręczony pełnomocnikowi powodów który nie miał umocowania do przyjmowania oświadczeń materialnoprawnych w imieniu mocodawców, a ponadto oświadczył, że jego mocodawcy nie otrzymali bezpośrednio sprzeciwu.

Poza tym według Sądu, wierzytelność przedstawiona do potrącenia nie został prawidłowo sprecyzowana. Nie wynika bowiem z jaką dokładnie wierzytelnością pozwani potrącili wierzytelność dochodzoną pozwem głównym tj. z wierzytelnością w jakiej wysokości i z jakiego konkretnie tytułu. Podali jedynie ogólnikowo, że dokonują potrącenia dochodzonej pozwem głównym wierzytelności z należnością dochodzoną pozwem wzajemnym. Sąd uznał, że skoro pozwani nie złożyli skutecznie oświadczenia o potrąceniu, nie było podstaw aby badać istnienie wierzytelności zgłoszonej przez pozwanych do potrącenia i prowadzić postępowanie dowodowe w kierunku istnienia i wysokości tej wierzytelności.

Wyrok Sądu pierwszej instancji zaskarżył w całości pozwany Z. Ś.Wyrokiem z dnia 12 grudnia 2018 r., Sąd Apelacyjny w (…) oddalił apelację, podzielając stanowisko Sądu pierwszej instancji, że pełnomocnik procesowy strony powodowej nie miał umocowania do przyjmowania oświadczeń woli o potrąceniu, ponadto zarzut potrącenia nie został sprecyzowany w zakresie jakich wierzytelności pozwany dokonał potrącenia.Skargę kasacyjną od wyroku sądu drugiej instancji wniósł pozwany Z.Ś., zarzucając naruszenie prawa materialnego: art. 499 k.c. w zw. z art. 61 § 1 k.c. przez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że skierowanie oświadczenia o potrąceniu pełnomocnikowi strony z góry wyłącza możliwość jego dojścia bezpośrednio do strony i zapoznania się z jego treścią, podczas gdy okoliczność tę należy aktualizować w konkretnej sprawie, na podstawie całokształtu materiału dowodowego; oraz art. 498 § 1 i 2 k.c. przez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że wierzytelność przedstawiona do potrącenia musi być precyzyjnie zindywidualizowana, podczas gdy zakres przedmiotowy potrącenia wierzytelności może być określony w sposób dowolny, byleby możliwe było ustalenie, które wierzytelności, w jakiej wysokości i z jakiego tytułu mają ulec umorzeniu.Skarżący zarzucił ponadto naruszenie przepisów prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy: art. 378 § 1 k.p.c. poprzez nierozpoznanie podniesionego w apelacji zarzutu naruszenia art. 499 k.c. w zw. z art. 60 k.c. i art. 61 § 1 k.c. i nierozważenie wpływu oświadczeń zawartych w treści pism procesowych powodów na ustalenie przesłanki dojścia oświadczenia o potrąceniu do strony powodowej, a w konsekwencji możliwości zapoznania się powodów z jego treścią.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Istota podniesionego w skardze kasacyjnej pierwszego zagadnienia w ramach prawa materialnego sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy doręczenie pełnomocnikowi procesowemu pisma procesowego, w którym strona przeciwna składa oświadczenie o potrąceniu wierzytelności (art. 499 k.c.) wyłącza w świetle art. 61 zd. 1 k.c. skuteczne złożenie oświadczenia woli wobec mocodawcy będącego dłużnikiem zgłoszonej do potrącenia wierzytelności.

Sąd drugiej instancji dopuścił wprawdzie taką możliwość, ale nie podjął się bliższej analizy pism procesowych składanych w toku postępowania, które w opinii skarżącego wskazywały, że powodowie zapoznali się z oświadczeniem o potrąceniu. W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie ma sporu co do tego, że ustawowa treść pełnomocnictwa procesowego określona w art. 91 k.p.c. daje upoważnienie do podejmowania decyzji i czynności o charakterze procesowym, nie obejmuje natomiast umocowania do ingerencji w materialnoprawne stosunki mocodawcy.

Pełnomocnictwo takie nie uprawnia pełnomocnika do złożenia w imieniu mocodawcy materialnoprawnego oświadczenia o potrąceniu, chyba że jego zakres został rozszerzony (także w sposób dorozumiany), jak również nie uprawnia do przyjęcia w imieniu mocodawcy materialnoprawnych oświadczeń kształtujących (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 września 1997 r., III CZP 39/97, OSNC z 1997 r. Nr 12, poz. 191 i wyroki z dnia 20 października 2004 r., I CK 204/04, OSNC z 2005 r. Nr 10, poz. 176, z dnia 4 lutego 2004 r., I CK 181/03, z dnia 12 października 2007 r., V CSK 171/07, z dnia 7 marca 2013 r., II CSK 476/12, niepubl.).Oświadczenie o potrąceniu złożone w toku postępowania toczącego się z powództwa wierzyciela wzajemnego podlega ogólnym zasadom co do sposobu i chwili złożenia określonym w art. 60 i 61 k.c. Musi zatem ujawniać wolę potrącenia wierzytelności w sposób dostateczny, a złożone jest z chwilą, gdy doszło do dłużnika wzajemnego w taki sposób, że mógł się zapoznać z jego treścią.

Dla skuteczności złożenia oświadczenia, nie jest niezbędne aby adresat zapoznał się z jego treścią, lecz wystarczające jest to, że miał taką możliwość (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 lipca 2012 r., II CSK 655/11 (nie publ.).Podejmując kwestię, czy doręczenie pełnomocnikowi pisma procesowego zawierającego oświadczenie strony przeciwnej o potrąceniu jest równoznaczne z dojściem tego oświadczenia do strony w rozumieniu art. 61 zd. 1 k.c., Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 stycznia 2016 r., (II CSK 862/14, niepubl.) wskazał, że doręczenia pism procesowych w toku procesu dokonywane są według przepisów kodeksu postępowania cywilnego, które regulują sposób doręczenia i jego procesowe skutki w aspekcie skuteczności czynności procesowych, a więc mają znaczenie wyłącznie procesowe i nie rozciągają się na materialnoprawne skutki doręczenia oświadczeń woli zamieszczonych w tych pismach.

Stąd o ile zgłoszenie zarzutu potrącenia w piśmie procesowym podlega tym regulacjom, o tyle złożenie oświadczenia o potrąceniu należy oceniać w świetle art. 61 zd. 1 k.c. Sąd Najwyższy podkreślił, że skuteczne, w świetle przepisów postępowania cywilnego, doręczenie w konkretnej dacie pełnomocnikowi pisma procesowego zawierającego oświadczenie o potrąceniu wywiera wprawdzie skutek w stosunku do mocodawcy w zakresie doręczenia tego pisma, ale nie może być równoznaczne z dojściem oświadczenia do mocodawcy, jako adresata oświadczenia woli, w tej dacie.

Doręczenie pisma procesowego pełnomocnikowi tworzy fikcję prawną doręczenia tego pisma mocodawcy, ale art. 61 k.c., określając chwilę dojścia treści oświadczenia woli do wiadomości adresata przyjął teorię doręczenia oświadczenia. W sytuacji, gdy chwila doręczenia pisma procesowego nie pokrywa się z chwilą dojścia do adresata oświadczenia woli, doręczenie pisma procesowego może być jedynie początkiem dowodu, zgodnie z obowiązkiem spoczywającym na składającym oświadczenie o potrąceniu (art. 6 k.c.). Dojście oświadczenia do adresata oznacza bowiem, że albo zapoznał się z treścią tego oświadczenia, albo było to możliwe, ale z własnej woli adresat się uchylił od zapoznania z oświadczeniem.

Należy mieć na uwadze, że z jednej strony charakter wewnętrznego stosunku pełnomocnictwa pomiędzy pełnomocnikiem a mocodawcą zdaje się wykluczać nie informowanie mocodawcy o przebiegu procesu, w tym o treści pism procesowych, lecz z drugiej strony nie można też wykluczyć, że z przyczyn od mocodawcy niezależnych nie może uczestniczyć w postępowaniu lub w tym jego etapie, w którym zostaje złożone oświadczenie woli przez stronę przeciwną, w taki sposób, by możliwe było zapoznanie się z jego treścią. Ustalenie tych okoliczności jest kwestią stanu faktycznego i w razie zakwestionowania dojścia oświadczenia do adresata wymaga analizy konkretnych okoliczności faktycznych.

Podzielając stanowisko, jakie zajął Sąd Najwyższy w wymienionym wyroku, na gruncie rozpoznawanej skargi kasacyjnej należy zgodzić się z wnoszącym skargę kasacyjną, iż Sąd drugiej instancji naruszył art. 378 § 1 k.p.c. przez wykluczenie w oparciu o ogólną konstatację skutku przewidzianego w art. 61 § 1 k.c. bez próby jego zweryfikowania na podstawie kolejnych pism procesowych strony powodowej odnoszących się wprost do wierzytelności zgłoszonych do potrącenia. W ten sposób Sąd Okręgowy nie rozpoznał w wystarczająco wnikliwy sposób podniesionego w apelacji zarzutu naruszenia art. 498 § 1 k.c. i art. 499 k.c., a przez to nie zbadał, czy wierzytelność pozwanego została skutecznie przedstawiona do potrącenia w związku ze złożeniem oświadczenia o potrąceniu pełnomocnikowi procesowemu powódki a nie jej samej.

Kwestia, czy oświadczenie o potrąceniu dotarło do dłużnika wierzytelności zgłoszonej do potrącenia w taki sposób, że mógł on zapoznać się z jego treścią to sfera faktów, które powinien udowodnić składający oświadczenie o potrąceniu, przy czym nie można zapominać, że w braku bezpośrednich środków dowodowych orzeczenie sądu może być oparte na domniemaniu faktycznym, o którym mowa w art. 231 k.p.c. (zob. niepubl. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2015 r., I UK 209/14 oraz z dnia 5 grudnia 2007 r., II PK 103/07).Słusznie też zarzuca się w skardze kasacyjnej przyjęcie przez Sąd drugiej instancji, iż oświadczenie woli o potrąceniu nie odniosło skutku wobec braku precyzyjnego zidentyfikowania potrącanej wierzytelności a także wobec braku wskazania, kiedy powstały potrącane wierzytelności.

Zważywszy na doniosłe skutki materialnoprawne (umorzenie wierzytelności wzajemnej) oraz prawnoprocesowe (litispendencja i res iudicata) potrącenia oświadczenie w tym zakresie powinno być dostatecznie wyraźne, przy czym dokonujący potrącenia zobowiązany jest wskazać kwotowo swoją wierzytelność (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 lutego 2000 r., II CKN 730/98, niepubl.). Wobec możliwości przeciwstawiania do potrącenia jednocześnie kilku wierzytelności pojawia się zagadnienie wyraźnego oznaczenia, które z kilku wierzytelności zostały przeciwstawione do potrącenia.

Bez względu na podnoszone przez Sąd Najwyższy w związku z koniecznością indywidualizacji wierzytelności zgłaszanych do potrącenia możliwości zastosowania znajdzie art. 451 k.c., poprzez odesłanie zawarte w art. 503 k.c. (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2013 r. III CZP 106/12, nie publ., wyrok z dnia 8 czerwca 2017 r., V CSK 585/16, niepubl.) należy przede wszystkim rozważyć, czy rzeczywiście w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione wymagania indywidualizacji wierzytelności zgłoszonej do potrącenia.

Z poczynionych w pierwszej instancji ustaleń przyjętych za własne przez Sąd Apelacyjny wynika, że „… pozwani sprecyzowali, że na dochodzone pozwem wzajemnym roszczenie w łącznej wysokości 1.448.002,09 złotych składa się kwota 1.690.996,09 z tytułu kosztów realizacji robót poniesionych przez pozwanych do dnia 12 maja 2011 r. w tym także kwota 302.725,41 złotych z tytułu niezapłaconego wynagrodzenia za prace wykonane w okresie od 18 marca 2011 r. do 12 maja 2011 r. pomniejszona o kwotę 242.994,00 dochodzoną pozwem głównym (w związku z podniesionym przez pozwanych zarzutem potrącenia).” Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 grudnia 2011 r. (sygn. akt IV CSK 488/11, niepubl.) podtrzymując pogląd o konieczności konkretyzacji rodzaju i wysokości obu wierzytelności objętych potrąceniem podkreślił, że wymagania tego nie można jednak absolutyzować.

Nie ma przeszkód, aby uznać za skuteczne oświadczenie o potrąceniu niezawierające wyraźnego wskazania wzajemnej wierzytelności i jej wysokości, jeżeli z okoliczności towarzyszących złożeniu temu oświadczeniu, np. wcześniejszej korespondencji między wierzycielem i dłużnikiem, jednoznacznie wynika, jakiej wierzytelności wzajemnej oświadczenie to dotyczy.W związku z tym trzeba uwzględnić, iż z przytoczonego ustalonego stanowiska pozwanych zgłoszona przez nich do potrącenia z wierzytelnością powodów w wysokości 242.994,00 złotych wierzytelność w tej samej kwocie, to część ich wynagrodzenia w łącznej kwocie 302.725,41 złotych za prace wykonane w okresie od 18 marca 2011 r. do 12 maja 2011 r.

Potwierdza to odliczenie od łącznych kosztów realizacji robót wyliczonych przez pozwanych w wysokości 1.690.996,09 złotych części wynagrodzenia za prace w kwocie 302.725,41 złotych odpowiadającej wierzytelności dochodzonej pozwem czyli kwoty 242.994,00 złotych (1.690.996,09 – 242.994,00 = 1.448.009, złotych). Pomimo ograniczenia powództwa wzajemnego a dalej pomimo jego zwrotu zarządzeniem przewodniczącego z dnia 24 lutego 2016 r., w dalszym ciągu pozostawała aktualna konkretyzacja wierzytelności zgłoszonej do potrącenia z wierzytelnością powodów.Z tych przyczyn uwzględniając skargę kasacyjną Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w (…), do którego wnieśli apelację współpozwani Z M i Z Ś. ke