Supreme Court dismisses bankruptcy administrator's claim for invalidity of equivalent-value share subscription.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court of Poland quashed the appellate court's decision declaring a share subscription invalid against the bankruptcy estate. The administrator argued creditors were harmed, but the court found the transaction was an equivalent exchange where the company's asset value remained unchanged. Consequently, the claim for invalidity was dismissed, and the administrator was ordered to pay the appellant's legal costs.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 527 § 1 k.c.; Art. 527 § 2 k.c.; A legal act is invalid under the law on invalid acts only if it causes a net loss to the debtor's estate, not merely a temporary fluctuation in asset composition or a state of insolvency.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt IV CSK 83/06
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 3 sierpnia 2006 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Jan Górowski
SSN Barbara Myszka
Protokolant Hanna Kamińska
w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości "M." SA
przeciwko Syndykowi Masy Upadłości "MG." SA
o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej
w dniu 3 sierpnia 2006 r.,
skargi kasacyjnej strony pozwanej
od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 7 października 2005 r., sygn. akt [...],
I. uchyla
zaskarżony wyrok
powództwo
(pkt.
1)
oraz
w
części uwzględniającej
orzekającej
o
kosztach
postępowania apelacyjnego (pkt. 3) i oddala apelację
powoda od wyroku Sądu Okręgowego w T. z dnia
25 października 2004 r. oraz zasądza od powoda na rzecz
pozwanego kwotę 5400 zł (pięć tysięcy czterysta zł)
tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego;
II. zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 5400 zł
(pięć
tysięcy
czterysta
złotych)
tytułem
kosztów
postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo o ustalenie albo o uznanie za
bezskuteczną w stosunku do masy upadłości czynność prawną złożenia
oświadczenia woli o treści zawartej w sentencji wyroku Sądu Okręgowego w T. z
dnia 3 marca 2003 r. wydanego w sprawie
[...]. W ocenie tego Sądu złożenie
oświadczenia przez spółkę M. S.A. było przejawem wykonania umowy z dnia 11
lutego 2002 r. o objęciu akcji w trybie art. 431 § 1 pkt. 1 ksh, a świadczenie
polegające
na
wniesieniu
wkładów
niepieniężnych
było
świadczeniem
ekwiwalentnym z wartością objętych w zamian za te aporty akcji, rozumianych jako
majątkowe i korporacyjne prawa udziałowe. W tej sytuacji Sąd ten uznał, że nie
wystąpiła przesłanka z art. 527 § 1 k.c. w postaci pokrzywdzenia wierzycieli
wskutek złożenia spornego oświadczenia woli, ponieważ w zamian za aport M.
S.A. uzyskał prawa wynikające z objętych akcji w podwyższonym kapitale MG.
S.A. W ocenie Sądu Okręgowego okolicznością pozbawioną znaczenia jest fakt
niewydania dokumentów akcji, skoro strona powodowa ma roszczenie o ich
wydanie.
Sąd drugiej instancji uwzględnił w części apelację powoda w ten sposób, że
wyrokiem reformatoryjnym uznał za bezskuteczną wobec masy upadłości czynność
złożenia spornego oświadczenia woli o treści wyartykułowanej w pkt. 1) sentencji
wyroku, a oddalił apelację w pozostałej części (pkt. 2 sentencji) tj. w odniesieniu do
oddalenia żądania stwierdzenia bezskuteczności tej czynności powstałej z mocy
ustawy. W pkt. 3 sentencji Sąd Apelacyjny orzekł o kosztach postępowania
apelacyjnego.
W uzasadnieniu orzeczenia reformatoryjnego Sąd Apelacyjny stwierdził, że
odpłatny charakter czynności prawnej w postaci umowy o objęciu akcji nie
uzasadnia jedynie na tej podstawie uznania bezzasadności skargi pauliańskiej.
W ocenie Sądu odwoławczego podstawowym kryterium oceny jest to, czy skutkiem
konkretnej czynności jest świadczenie z
majątku dłużnika, nie ma natomiast
decydującego znaczenia okoliczność, czy w zamian tego świadczenia dłużnik
otrzymuje od kontrahenta przysporzenie do swego majątku. Zdaniem Sądu
Apelacyjnego, w pełni ekwiwalentny charakter czynności nie wyłącza dochodzenia
powództwa ze skargi pauliańskiej. Nadto Sąd ten stwierdził, że odpadła potrzeba
wykazywania przesłanki pokrzywdzenia wierzycieli wskutek dokonania czynności,
skoro w następstwie ogłoszenia upadłości dłużnika kwestia jego niewypłacalności
jest już przesądzona i nie podlega ponownemu badaniu w toku procesu ze skargi
pauliańskiej. Odpowiednie stosowanie art. 527 § 2 k.c. z mocy art. 56 pr.
upadłościowego z 1934 r. skutkuje, w ocenie Sądu odwoławczego, zwolnieniem
z obowiązku udowadniania faktu pokrzywdzenia masy upadłości. W konsekwencji
Sąd Apelacyjny uznał wystąpienie obu przesłanek o charakterze obiektywnym, tj.
uzyskanie w wyniku zaskarżonej czynności korzyści majątkowej przez pozwanego,
skutkującej pokrzywdzeniem masy upadłości po stronie powodowej. Stwierdził
nadto wystąpienie obu przesłanek subiektywnych, tj. świadomości dłużnika
działania z pokrzywdzeniem wierzycieli oraz wiedzy osoby trzeciej o takim działaniu
dłużnika.
Strona pozwana wniosła skargę kasacyjną, zaskarżając wyrok Sądu drugiej
instancji w punktach 1 i 3 jego sentencji. Zarzuty skarżącej mieszczą się w ramach
pierwszej podstawy kasacyjnej i obejmują błędną wykładnię przepisu art. 527 k.c.
i nie zastosowanie art. 533 k.c., niewłaściwe zastosowanie art. 527 k.c. i nie
zastosowanie przepisu art. 32 § 2 Pr. upadłościowego z 1934 r., a nadto nie
uwzględnienie przepisu art. 4 § 1 pkt. 4 i 5 kodeksu spółek handlowych i art. 3 ust.
1 pkt. 4 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości.
Strona skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w punktach 1 i 3
w całości i oddalenie apelacji powoda oraz o orzeczenie o kosztach postępowania.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej akcentuje się okoliczność, że zaskarżony
wyrok, wydany na podstawie art. 527 k.c., powinien nadawać się do egzekucji
w relacji wierzyciel – osoba trzecia, a zaskarżone orzeczenie nie spełnia tego
wymogu. Nadto strona pozwana podkreśla, że w wyniku spornej czynności
nastąpiła jedynie zamiana majątku spółki z nieruchomości na akcje bez wyzbycia
się tych ostatnich. Za błędny
uznaje skarżąca pogląd Sądu Apelacyjnego, że
spełnione zostały wszystkie przesłanki skargi pauliańskiej, a zwłaszcza istnienie
porozumienia między powodem i dłużnikiem zmierzającego do pokrzywdzenia
wierzycieli.
Strona powodowa w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o oddalenie
skargi jako bezzasadnej i o zasądzenie kosztów postępowania wg. norm
przepisanych,
potwierdzając
trafność
stanowiska
Sądu
Apelacyjnego,
że
ogłoszenie upadłości dłużnika przesądziło o jego niewypłacalności, co wyłącza
potrzebę ustalania, że wskutek zawarcia umowy o objęciu akcji nastąpiło
pokrzywdzenie wierzyciela.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona wobec trafności zarzutu błędnej
wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 527 § 1 i § 2 k.c.
Rację ma Sąd drugiej instancji tylko wówczas gdy twierdzi, że sam odpłatny
charakter czynności prawnej nie uzasadnia jeszcze bezzasadności skargi
pauliańskiej.
Nie można natomiast zgodzić się z dalszą interpretacją Sądu odwoławczego
dotyczącą przesłanek uwzględnienia skargi pauliańskiej, że podstawowym
kryterium oceny zasadności tej skargi jest to, czy skutkiem konkretnej czynności
jest świadczenie z majątku dłużnika. Może bowiem wystąpić taka sytuacja, w której
skutkiem określonej czynności prawnej było świadczenie z majątku dłużnika, które
jednak miało ekwiwalentny charakter z dokonanym przysporzeniem do tego
majątku, a taka właśnie sytuacja wystąpiła w niniejszej sprawie.
Nie sposób zaaprobować też poglądu Sądu Apelacyjnego, uznającego za
pozbawioną decydującego znaczenia okoliczność czy w zamian za świadczenie
z majątku dłużnika dłużnik ten uzyskuje od kontrahenta przysporzenie do swojego
majątku.
Trudna do zaakceptowania jest również zaprezentowana przez Sąd
odwoławczy interpretacja wyrażająca się generalnym stwierdzeniem, że nawet
w pełni ekwiwalentny charakter zaskarżonej czynności nie wyłącza dochodzenia
powództwa ze skargi pauliańskiej. Zważyć bowiem należy, że - z mocy art. 527 § 2
k.c. – ze stanem pokrzywdzenia wierzycieli mamy do czynienia wówczas, gdy
wskutek czynności prawnej dłużnik stał się niewypłacalny, albo stał się
niewypłacalny w wyższym stopniu, aniżeli był przed dokonaniem tej czynności.
Jeżeli natomiast czynność prawna jest równocześnie źródłem świadczeń
powodujących zubożenie i przysporzenie w majątku dłużnika, skutek których to
ekwiwalentnych świadczeń charakteryzuje się stabilnością majątku dłużnika
w sensie ekonomicznym, którego wartość nie ulega zmianie, to wówczas nie
występuje stan pokrzywdzenia w rozumieniu art. 527 § 2 k.c. jako skutek dokonania
czynności. W orzecznictwie wyraźnie stwierdzono, że nie powoduje pokrzywdzenia
wierzycieli czynność prawna dłużnika zmniejszająca jego majątek, jeżeli dłużnik
w zamian za swoje świadczenie uzyskał ekwiwalent, który nadal znajduje się
w jego majątku lub posłużył mu do zaspokojenia wierzycieli (wyrok SN z dnia
7 grudnia 1999 r., I CKN 287/98, niepubl.). Dla stwierdzenia wystąpienia stanu
pokrzywdzenia niezbędne jest bowiem wykazanie tego, że zaskarżona czynność
spowodowała rezultat w postaci niewypłacalności dłużnika lub powiększenia jego
niewypłacalności (wyrok SN z dnia 22 października 2004 r., II CK 128/04, niepubl.).
Wykazanie wystąpienia takiego rezultatu nie jest możliwe wówczas, jeżeli czynność
prawna jest źródłem świadczeń o ekwiwalentnym charakterze, z których jedno
powoduje zubożenie majątku dłużnika, a drugie skutkuje przysporzeniem do tego
majątku, wskutek których to świadczeń wartość majątku nie ulega zmianie.
Uwzględniając nawet okoliczność, że z powództwem wystąpił syndyk masy
upadłości to jednak nie ma również podstaw do przyjęcia wystąpienia stanu
pokrzywdzenia wierzycieli ponieważ brak jest w uzasadnieniu zaskarżonego
wyroku ustaleń, że sporna czynność naruszyła kolejność zaspokajania wierzycieli
obowiązującą w postępowaniu upadłościowym (wyrok SN z dnia 23 lipca 2003 r.,
II CKN 299/01, niepubl).
Przyjmuje się co prawda w orzecznictwie, że stan pokrzywdzenia może
wystąpić nawet wówczas, gdy wierzytelność nadal figuruje jako aktyw w majątku
wierzyciela, jednakże prognozy co do jej realizacji w przyszłości uległy pogorszeniu
(wyrok SN z dnia 29 czerwca 2004 r., II CK 367/03, nie publ.). W stanie faktycznym
przyjętym w zaskarżonym wyroku za podstawę orzekania brak jest jednak
jakichkolwiek ustaleń w przedmiocie istnienia takich pesymistycznych prognoz.
Nie można również podzielić stanowiska Sądu Apelacyjnego, że sam fakt
ogłoszenia upadłości dłużnika, przesądzający o jego niewypłacalności, zwalnia
w tym procesie z obowiązku badania stanu pokrzywdzenia wierzycieli, bo samo
ogłoszenie
upadłości
dłużnika
przesądza
już
o
wystąpieniu
przesłanki
pokrzywdzenia wierzycieli. Tymczasem o wystąpieniu stanu pokrzywdzenia
wierzycieli wskutek dokonania czynności prawnej, a więc
pokrzywdzenia
w rozumieniu art. 527 § 2 k.c. rozstrzyga okoliczność, aby niewypłacalność albo
zwiększenie stopnia niewypłacalności nastąpiło w następstwie dokonania tej
czynności. Sam stan niewypłacalności, jako przesłanka ogłoszenia upadłości nie
przesądza jeszcze o tym, że jest on konsekwencją dokonania przez dłużnika
kwestionowanej czynności prawnej.
Ponieważ skutkiem dokonania czynności prawnej było dla strony powodowej
z jednej strony zubożenie jej majątku o wartości dóbr składających się na przedmiot
aportu, a z drugiej strony wzbogacenie jej majątku o wartość nabytych w zamian
akcji, rozumianych jako majątkowe i korporacyjne prawa udziałowe, przeto trafnie
przyjął Sąd pierwszej instancji, że nie została spełniona przesłanka pokrzywdzenia
w rozumieniu art. 527 § 1 k.c. Sąd ten zasadnie również uznał, że fakt niewydania
dokumentów akcji nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia, bowiem istnienie
niezrealizowanego roszczenia o wydanie tych dokumentów nie wyłącza skutku
prawnego w postaci nabycia praw udziałowych wynikających z akcji, objętych na
mocy umowy z dnia 11 lutego 2002 r.
W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w pkt I sentencji, działając na
podstawie art. 39816 k.p.c.
O
kosztach
postępowania
apelacyjnego
i
kasacyjnego
orzeczono
odpowiednio w pkt I i II sentencji na podstawie art. 98 § 1 i art. 99 k.p.c. oraz na
podstawie § 6 pkt 7 w zw. z § 12 ust. 1 pkt 2 i § 12 ust. 4 pkt 1 rozporządzenie
Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności
radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej
udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz.
1349).