Supreme Court dismisses life insurance claim for creditor as contract is valid and third party has no standing.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the cassation appeal filed by a creditor seeking a higher life insurance payout following his wife's death. The lower court upheld the insurance company's calculation based on the contract terms, rejecting the creditor's argument that the low payout constituted an abuse of rights. The court ruled that the creditor, as a third party, could not claim a higher sum because the insurance contract remained valid and the creditor's interest was merely that of a debtor seeking debt reduction.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 58 § 2 k.c.; Art. 831 § 1 k.c.; A contract not voidable for violating good morals remains valid, and a third party with an interest in the contract cannot claim a higher contractual performance based on economic disproportion.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt IV CSK 699/12
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 20 czerwca 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Iwona Koper (przewodniczący)
SSN Mirosław Bączyk
SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa M. W.
przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń na Życie […]
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 20 czerwca 2013 r.,
skargi kasacyjnej powoda
od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]
z dnia 22 czerwca 2012 r.,
1. oddala skargę kasacyjną,
2. nie obciąża powoda kosztami postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
W pozwie skierowanym przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń na Życie […],
powód M. W. domagał się zasądzenia kwoty 215.000 zł, z odsetkami za opóźnienie
od 1 kwietnia 2009 r., jako należnego mu świadczenia wynikającego z umowy
ubezpieczenia na życie osób zaciągających kredyty hipoteczne, zawartej przez
jego żonę w związku z zaciągniętym w Bank […] przez oboje małżonków kredytem.
Wyrokiem z dnia 22 marca 2012 r. Sąd Okręgowy w T. oddalił powództwo czyniąc
następujące ustalenia faktyczne. Powód i jego żona zawarli w dniu 19 czerwca
2008 r. z Bankiem […] umowę o kredyt w kwocie 478.440,80 zł, indeksowany
kursem CHF. Wcześniej, w dniu 17 maja 2008 r. małżonkowie złożyli deklaracje
przystąpienia do ubezpieczenia na życie dla osób zaciągających kredyty
hipoteczne za pośrednictwem F. S.A. Jako uposażonego, uprawnionego do
otrzymania świadczenia ubezpieczeniowego z tytułu śmierci, małżonkowie wskazali
bank finansujący, co w okolicznościach sprawy oznaczało Bank S.A, to jest bank, w
którym ubiegali się o kredyt. Suma ubezpieczenia odpowiadała wysokości kwoty
kredytu podzielonej przez liczbę współubezpieczonych. W § 8 ust. 1 o.w.u.
określono, że w wypadku zgonu ubezpieczającego, ubezpieczyciel zobowiązuje się
do wypłaty uposażonemu 0,5 % sumy ubezpieczenia. W dniu 19 czerwca 2008 r.
powód i jego żona zawarli z bankiem kredytującym umowę przelewu praw z polisy
ubezpieczeniowej. W umowie tej wskazano, że ubezpieczający przelewa na bank
swoją wierzytelność (czyli prawo do odszkodowania) wynikającą z przystąpienia do
generalnej umowy ubezpieczenia na życie osób zaciągających kredyty hipoteczne
za pośrednictwem F. S.A., z zastrzeżeniem, że jeżeli kredyt zostanie spłacony,
przelew traci moc i ubezpieczający stanie się z powrotem uprawnionym do tej
wierzytelności. Żona powoda zmarła w dniu 4 lutego 2009 r. i pozwany,
z uwzględnieniem treści o.w.u., ustalił należne z tego tytułu świadczenie na kwotę
848,44 zł. Powód, kwestionując wysokość tej kwoty, dowodził, że występuje rażąca
dysproporcja pomiędzy wysokością składki a świadczeniem ubezpieczyciela,
że świadczenie to stanowi wyzysk i jest sprzeczne z zasadami współżycia
społecznego a także, że szkoda wynikła ze śmierci jego żony wyniosła 215.000 zł
i pozwany w tej wysokości powinien spełnić świadczenie na rzecz powoda. Sąd
Okręgowy nie podzielił tej argumentacji, wskazał, że kwota 848,44 zł odpowiadała
postanowieniom umowy ubezpieczenia, której przedmiot i warunki wynikały z o.w.u.
Pozwany, ustalając w § 2 o.w.u. wysokość należnego świadczenia, określił jakie
zdarzenia objęte są ubezpieczeniem, stąd też składka uiszczona przy zawieraniu
umowy odzwierciedlała te ryzyka, które były tym ubezpieczeniem objęte. Wielość
ryzyk objętych ubezpieczeniem, wyszczególnionych w umowie, czyniła więc
nietrafnym zarzut powoda o nieadekwatność składki do ustalonej kwoty
świadczenia.
Nie było
też podstawy dla
przyjęcia,
że
pozwany ponosi
odpowiedzialność za połowę kredytu. Brak było również podstawy dla przyjęcia
wyzysku, sprzeczności umowy z zasadami współżycia społecznego, celem umowy
jak i dobrymi obyczajami, a art. 385 2 k.c. nie miał zastosowania już tylko z tej
przyczyny, że wynikająca z o.w.u. wysokość świadczenia należnego w razie zgonu
stanowiła postanowienie określające główne świadczenie stron co wyłączało
badanie tego postanowienia jako niedozwolonego. Ponadto, w ocenie Sądu, powód
nie miał legitymacji czynnej dla domagania się wyższego świadczenia z zawartej
umowy z uwagi na to, że żona powoda jako uposażonego wskazała bank
finansujący, tylko przeto uposażony byłby uprawniony do podważania wysokości
świadczenia.
Apelacja powoda została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 22
czerwca 2012 r. Sąd Apelacyjny przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu
pierwszej instancji i podzielił dokonaną przez ten Sąd ocenę prawną.
W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego powód, powołując
podstawę z art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c., zarzucił naruszenie art. 831 § 1 k.c. przez
przyjęcie braku legitymacji czynnej, art. 58 § 2 k.c. przez niezastosowanie i art.3851
k.c. przez przyjęcie, że znał ogólne warunki ubezpieczenia i są one zgodne
z dobrymi obyczajami i nie naruszają rażąco jego interesów.
We wnioskach kasacyjnych skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego
wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Umowa ubezpieczenia na życie osób zaciągających kredyty hipoteczne
zawarta przez powoda i jego żonę jest ubezpieczeniem osobowym. Skarżący co
prawda ma rację, że celem zawartej umowy była ochrona przez niekorzystnymi,
w wymiarze
finansowym,
skutkami
śmierci
ubezpieczonych,
jednakże
w ubezpieczeniu osobowym (art. 829 k.c.) ochrona nie polega na zapłacie
odszkodowania za doznaną szkodę, ale na wypłacie określonej sumy pieniężnej
w razie zajścia w życiu osoby ubezpieczonej przewidzianego w umowie wypadku.
Wysokość tej sumy wyznacza treść umowy. Już zatem z tej tylko przyczyny
twierdzenia skarżącego o potrzebie wyrównania szkody wywołanej śmiercią żony
kwotą 215.000 zł, były nietrafne.
Świadczenie, o którym mowa, w wiążącej strony umowie miało cechę
świadczenia głównego, co zgodnie z treścią art. 3851 § 2 k.c. eliminuje
zastosowanie tego przepisu. Za niedozwolone nie mogą być bowiem uznane
postanowienia umowy określające świadczenia główne stron, jeżeli zostały
sformułowane jednoznacznie. Jeżeli przeto skarżący w skardze kasacyjnej zarzuca
naruszenie art. 3851 k.c., przez wadliwe przyjęcie, że o.w.u. są zgodne z dobrymi
obyczajami i nie naruszają rażąco jego interesów, to biorąc pod uwagę, że zarzut
ten dotyczy wysokości należnej uposażonemu sumy, w więc wysokości
świadczenia głównego jednoznacznie sformułowanego w o.w.u., nie budzi
wątpliwości, że zarzut taki, już tylko z tej przyczyny, nie może odnieść skutku.
Skarżący ponadto, wskazując jako naruszony art. 385 1 k.c., dodatkowo
zarzuca, że naruszenie tego przepisu nastąpiło przez błędne przyjęcie, iż znał treść
o.w.u. Ustalenie w tym przedmiocie jest ustaleniem faktu. Skarżący przez zarzut
błędu subsumcji podjął próbę podważenia ustalenia faktycznego. Niezależnie od
tego, że nie można skutecznie dowodzić błędu w subsumcji (art. 398 3 § 1 pkt 1
k.p.c.) przez kwestionowanie prawidłowości dokonanych przez sąd ustaleń
faktycznych, to nawet przy prawidłowo sformułowanej podstawie kasacyjnej (z art.
3983 § 1 pkt 2 k.p.c.) podważanie ustaleń faktycznych nie jest dopuszczalne
z uwagi na treść art. 39813 § 2 k.p.c. i art. 3983 § 3 k.p.c. stanowiących, że Sąd
Najwyższy
związany
jest
ustaleniami
faktycznymi
stanowiącymi
podstawę
zaskarżonego orzeczenia, i że zarzuty dotyczące ustalenia faktów nie mogą
stanowić podstawy skargi kasacyjnej.
Skarżący w skardze zarzuca nie tylko naruszenia art. 385 1 k.c., ale czyni
również zarzut naruszenia art. 58 § 2 k.c. Skutkiem uznania danego
postanowienia
umownego
stosunku prawnego
jako
za
niedozwolone
niedozwolone
jest
jest
ono
jego
eliminacja
bowiem
ze
bezskuteczne.
Skutek przewidziany w art. 58 § 2 k.c. jest odmienny i dalej idący. Sprzeczność
czynności prawnej z zasadami współżycia społecznego czynność tę czyni
bezwzględnie nieważną.
Na bezwzględną
nieważność
czynności
prawnej,
umowy (lub jej części w sytuacji przewidzianej w § 3 tego przepisu) może powołać
się strona tej czynności (umowy), a także każdy, kto ma w tym interes prawny.
Skarżący, który nie kwestionował umowy w tej części w jakiej on sam pozostaje
wwiązany w stosunek ubezpieczenia, nie mógł być, w okolicznościach sprawy,
traktowany
jako
strona
stosunku
ubezpieczenia
łączącego
jego
żonę
z ubezpieczycielem. Z chwilą zawarcia umowy ubezpieczonym stała się żona
powoda, a po jej śmierci stosunek ubezpieczenia, aż do wypłaty świadczenia
przez ubezpieczyciela, utrzymywał się z udziałem uposażonego jako wierzyciela.
W
ubezpieczeniu
osobowym
bowiem,
zgodnie
z
art.
§
k.c.
i postanowieniami o.w.u., ubezpieczony może wskazać osobę uprawnioną do
otrzymania sumy ubezpieczenia w razie śmierci ubezpieczonego. Powód i jego
żona taką osobę wskazali. Uposażonym, zgodnie z dokumentem ubezpieczenia
uczynili bank, który udzielił im kredytu. Z chwilą zatem zajścia zdarzenia objętego
ryzykiem, tu śmierci, wyłącznie uprawnionym do otrzymania świadczenia, a zatem
wierzycielem w umowie ubezpieczenia stał się bank kredytujący. Interes powoda,
który w relacji do więzi obligacyjnej powstałej pomiędzy ubezpieczycielem
a jego żoną i wskazanym przez żonę uposażonym, ma więc status osoby
trzeciej, mógł być oceniany tylko jako interes dłużnika, z tytułu zaciągniętego
kredytu, zainteresowanego w pomniejszeniu swego długu. Nawet przy przyjęciu
tak szeroko rozumianego interesu prawnego, na który zresztą skarżący
nawet nie powołuje
się,
nie
byłoby
nieważnej z powodu sprzeczności
z
podstaw
do
oceny
zasadami
współżycia
umowy
jako
społecznego,
z uwagi, jak twierdzi skarżący, na wymiar ekonomiczny, czyli niskie świadczenie
ubezpieczyciela i wysoką składkę. Składka i świadczenie ubezpieczyciela
nie pozostają ze sobą w stosunku ekonomicznej ekwiwalentności. Jej funkcja
i charakter jest inny. Składka wskazuje za co jest zapłatą, a jej wysokość obliczana
jest za prognozowany czas trwania ochrony ubezpieczeniowej i uwzględnia zakres
objętych ochroną ryzyk.
Nie można też pomijać, że bezwzględna nieważność umowy stwierdzona na
podstawie art. 58 § 2 k.c. oznacza, że czynność prawna nie wywołuje żadnych
skutków prawnych. Stan ten wyznacza też rodzaj roszczeń przysługujących
uprawnionym. Co do zasady są więc nimi: roszczenie o zwrot spełnionych
świadczeń, roszczenie odszkodowawcze oparte na deliktowej podstawie culpa in
contrahendo, roszczenie o ustalenie nieważności. Nie ma natomiast żadnej
podstawy dla formułowania, jak czynił to skarżący w pozwie i w toku procesu,
roszczenia o zapłatę wyższego świadczenia umownego i to niezależnie od tego czy
mamy do czynienia ze stroną nieważnej umowy czy też z osobą trzecią , która ma
interes prawny w dowodzeniu nieważności umowy.
Z przedstawionych przeto powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14
k.p.c. i art. 102 k.p.c. orzekł jak w sentencji.
es