Supreme Court dismisses appeal; first right of purchase declaration valid despite land use change and non-agricultural use.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the cassation appeal filed by the plaintiff against the County Court's rejection of his claim to annul the Mayor's declaration of exercising the first right of purchase. The court found that the declaration remained valid because the land was not agricultural at the time of the declaration, contrary to the plaintiff's argument regarding the loss of the local plan and subsequent recreational use. The court ruled that the specific statutory provisions governing the first right of purchase do not require the land to be agricultural for the declaration to be effective.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 109 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami; Art. 109 ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami: The declaration of exercising the first right of purchase is valid even if the property is not agricultural or is used for non-agricultural purposes, provided the statutory conditions for the right were met at the time of the declaration.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt IV CSK 67/08
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 20 czerwca 2008 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Iwona Koper
SSN Hubert Wrzeszcz
w sprawie z powództwa I. Z.
przeciwko Gminie S.
o ustalenie,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 20 czerwca 2008 r.,
skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 17 października 2007 r.,
sygn. akt I ACa (…),
oddala
skargę
kasacyjną;
nie
obciąża
powoda
kosztami
postępowania
kasacyjnego.
Uzasadnienie
Sąd Okręgowy w O. wyrokiem z dnia 19 czerwca 2007 r. oddalił powództwo I. Z.
przeciwko Gminie S. o ustalenie nieważności oświadczenia złożonego przez Wójta
Gminy S. w dniu 24 kwietnia 2003 r. o wykonaniu prawa pierwokupu nieruchomości
składającej się z działek oznaczonych nr ewidencyjnymi (...)/5 oraz (...)/7, położonej w T.
Sąd Okręgowy poczynił następujące ustalenia faktyczne: w dniu 20 marca 2003 r.
Przedsiębiorstwo Usług Hotelarskich i Mieszkaniowych Spółka z o.o. w O. zawarło z
powodem warunkową umowę sprzedaży nieruchomości składającej się z działek o
numerach (...)/5 i (...)/7, położonej w T. w Gminie S. Przy sporządzaniu aktu
notarialnego okazano zaświadczenie wydane w dniu 31 grudnia 2002 r. przez Urząd
Gminy S., z którego wynikało, że działka nr 1 21/5, zgodnie z miejscowym planem
ogólnym zagospodarowania przestrzennego Gminy S., przeznaczona jest na cele
projektowanej plaży i kąpieliska, natomiast działka nr (...)/7 na poszerzenie drogi
krajowej.
W umowie zastrzeżono, że sprzedaż następuje pod warunkiem, że Wójt Gminy S.
nie wykona w imieniu Gminy prawa pierwokupu, przysługującego mu wobec
uprzedniego nabycia tej nieruchomości przez zbywcę od Skarbu Państwa, na podstawie
art. 109 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami.
W dniu 24 kwietnia 2003 r. Wójt Gminy S. działając w imieniu i na rzecz Gminy,
oświadczył przed notariuszem, że korzysta z prawa pierwokupu w księdze wieczystej
przedmiotowa nieruchomość opisana jest jako nieruchomość rolna. Również w rejestrze
gruntów działki nr (...)/5 i (...)/7 figurują jako działki rolne. W kwietniu 1998 r.
nieruchomość objęta była miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego
Gminy S., zgodnie z którym działka nr (...)/5 w części przeznaczona była na cele rolne,
w części zaś na cele projektowanej plaży i kąpieliska, natomiast działka nr (...)/7 na cele
budowy drogi. Plan zagospodarowania przestrzennego utracił moc obowiązującą z
dniem 31 grudnia 2002 r. i w okresie między zawarciem warunkowej umowy sprzedaży
nieruchomości a wykonaniem prawa pierwokupu przez Gminę nieruchomość nie była
objęta planem zagospodarowania przestrzennego oraz niefunkcjonowała w odniesieniu
do niej decyzja o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu. Od ośmiu lat
nieruchomość ta była wykorzystywana do celów rekreacyjnych, jako boisko do gry w
piłkę nożną i siatkową. Wypasano tam również bydło.
Mając na względzie, że nieruchomość nie była zabudowana i uprzednio została
nabyta przez sprzedawcę od Skarbu Państwa, Sąd Okręgowy uznał, że ocena czy
pozwanej Gminie służyło prawo pierwokupu zależała od tego, czy nieruchomość była
przeznaczona na cele rolne w rozumieniu art. 109 ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997
r. o gospodarce nieruchomościami, w brzemieniu obowiązującym w dacie zawierania
warunkowej umowy sprzedaży, tj. 20 marca 2003 r. W chwili zawierania warunkowej
umowy sprzedaży, jak i w dacie złożenia oświadczenia o wykonaniu prawa pierwokupu
nie obowiązywał żaden plan zagospodarowania obejmujący nieruchomość o numerach
(...)/5 i (...)/7, jak również niefunkcjonowała decyzja o warunkach zabudowy i
zagospodarowania tej nieruchomości, a zatem nie może być mowy, że sporna
nieruchomość była przeznaczona na cele rolne w planach miejscowych lub decyzjach o
warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu. Zdaniem Sądu Okręgowego dowodzi
to niespełnienia przesłanki z art. 109 ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o
gospodarce nieruchomościami. Zastrzeżenie w umowie z dnia 20 marca 2003 r. prawa
pierwokupu na rzecz Gminy S. nie było sprzeczne z przepisami ówcześnie
obowiązującego prawa, a co za tym idzie, zastrzeżenie to nie może być uznane za
nieważne w świetle art. 58 k.c.
Apelację powoda od powyższego wyroku Sąd Apelacyjny oddalił wyrokiem z dnia
17 października 2007 r. Sąd Apelacyjny podzielił wykładnię art. 109 ust. 2 ustawy z dnia
21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami dokonaną przez Sąd Okręgowy.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, w przepisie tym ustawodawca ograniczył zasadę swobody
umów w odniesieniu do nieruchomości uprzednio nabytej przez sprzedawcę od Skarbu
Państwa, niezabudowanej w dacie jej odsprzedaży i nie przeznaczonej w aktach prawa
miejscowego lub decyzji administracyjnej na cele rolne lub leśne. W razie sprzedaży
takiej nieruchomości ustawodawca przyznał Gminie ustawowe prawo pierwokupu. Z tej
racji, iż prawo pierwokupu jest uprawnieniem o charakterze wyjątkowym, nie może być
wyprowadzony wniosek, iż art. 109 ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. można
nadać inną treść, niż z niej wynika, a mianowicie ograniczyć prawo pierwokupu do
sytuacji takich, jakie zostały przewidziane w tym przepisie po jego nowelizacji
obowiązującej od 22 września 2004 r.
W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego opartej na obu podstawach
wymienionych w art. 3983 § 1 k.p.c. powód zarzucił naruszenie prawa materialnego: art.
109 ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami w
brzmieniu obowiązującym w dniu 20 marca 2003 r., art. 3 k.c. w związku z art. 109 ust. 2
ustawy o gospodarce nieruchomościami w brzmieniu obowiązującym w dniu 20 marca
2003 r. i w brzmieniu nadanym po nowelizacjach z dnia 27 marca 2003 r. i z dnia 28
listopada 2003 r., art. 597 § 2 k.c. w związku z art. 58 § 1 k.c. i art. 109 ust. 1 i 2 ustawy
o gospodarce nieruchomościami, art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. – Prawo
geodezyjne i kartograficzne, art. 7 ust. 2 pkt 3 i art. 13 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o
ochronie gruntów rolnych i leśnych w brzmieniu obowiązującym w dniu 2 czerwca 1984
r. art. 13 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych w
brzmieniu obowiązującym w dniu 3 kwietnia 1992 r. Zarzucił także naruszenie przepisów
prawa procesowego – art. 217 k.p.c. i 381 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie jest zasadna.
Powód w dniu 20 marca 2003 r. zawarł umowę kupna – sprzedaży
nieruchomości, w której wyraźnie zgodził się na warunek, że Wójt Gminy S. w imieniu
Gminy S. nie wykona prawa pierwokupu przysługującego mu na podstawie art. 109 ust.
1 pkt 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Stosownie do
art. 597 § 2 k.c. prawo pierwokupu wykonywa się przez oświadczenie złożone
zobowiązanemu. Jeżeli zawarcie umowy sprzedaży rzeczy, której dotyczy, prawo
pierwokupu, wymaga szczególnej formy, oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu
powinno być złożone w tej samej formie. Z drugiego zdania tego przepisu w zestawieniu
z art. 158 k.c. wynika, że oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu przy warunkowej
sprzedaży nieruchomości powinno być złożone w formie aktu notarialnego. Tak się też
stało w konkretnej sprawie. W dniu 24 kwietnia 2003 r. Wójt Gminy S. oświadczył przed
notariuszem, że wykonuje prawo pierwokupu nieruchomości warunkowo nabytej przez
powoda. Oświadczenie zostało złożone zgodnie z dyspozycją art. 597 § 2 k.c., zatem
jest nieusprawiedliwiony zarzut skargi kasacyjnej co do naruszenia tego przepisu przez
Sąd Apelacyjny w rezultacie uznania ważności oświadczenia Wójta o wykonaniu prawa
pierwokupu.
W warunkowej umowie kupna – sprzedaży nieruchomości z dnia 20 marca 2003
r. wskazano, że podstawą prawa pierwokupu Gminy jest art. 109 ust. 1 pkt 1 ustawy z
dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Stosownie do tego przepisu
Gminie przysługiwało prawo pierwokupu w przypadku sprzedaży nie zabudowanej
nieruchomości nabytej uprzednio przez sprzedawcę od Skarbu Państwa. Bezsporne
jest, że nieruchomość objęta umową z dnia 20 marca 2003 r. była niezabudowana i
została nabyta przez sprzedawcę od Skarbu Państwa.
Problem wynika z tego, że art. 109 ust. 2 wymienionej wyżej ustawy wprowadza
wyłączenie od prawa pierwokupu określonego w art. 109 ust. 1 pkt 1 i zdaniem
skarżącego to wyłączenie prawa pierwokupu ma zastosowanie do nabytej przez niego
nieruchomości.
Art. 109 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami wedle swojego
pierwotnego brzmienia, obowiązującego w czasie zawierania przez powoda warunkowej
umowy kupna nieruchomości i złożenia przez Wójta Gminy S. oświadczenia o
wykonaniu prawa pierwokupu, wyłączał z prawa pierwokupu przysługującego Gminie
nieruchomości przeznaczone w planach miejscowych lub w decyzjach o warunkach
zabudowy i zagospodarowania terenu na cele rolne i leśne.
Na mocy art. 67 ust. 1a ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu
przestrzennym w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 21 grudnia 2001 r. o zmianie
ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym (Dz. U. Nr 154, poz. 1804) miejscowe plany
zagospodarowania przestrzennego utraciły moc z dniem 31 grudnia 2002 r. Ustawa z
dnia 27 marca 2003 r., która weszła w życie z dniem 11 lipca 2003 r. zmieniła art. 109
ust. 2 w ten sposób, że przepis ten nie odwoływał się przy wyłączeniu prawa pierwokupu
gminy do przeznaczenia nieruchomości na cele rolne i leśne w planach miejscowych lub
w decyzjach o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu, ale wyłączał z prawa
pierwokupu wszystkie nieruchomości przeznaczone na cele rolne i leśne.
Wedle kolejnej nowelizacji art. 109 ust. 2 z dnia 28 listopada 2003 r. prawo
pierwokupu zostało wyłączone w odniesieniu do nieruchomości przeznaczonych
w planach miejscowych na cele rolne i leśne, a w przypadku braku planów miejscowych
do nieruchomości wykorzystywanych na cele rolne i leśne.
W myśl art. 3 k.c. ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że wynika to z jej
brzmienia lub celu. Wymienione wyżej ustawy z dnia 27 marca 2003 r. i z dnia 28
listopada 2003 r. nowelizujące art. 109 ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.
o gospodarce nieruchomościami nie deklarują ich wstecznego działania. Także z celu
tych ustaw nie można dopatrzyć się uzasadnienia dla przyjmowanie ich mocy wstecznej.
Przepis art. 109 ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. ogranicza prawo
pierwokupu gminy, określone w art. 109 ust. 1 pkt 1 tej ustawy. Miarodajny jest zakres
ograniczenia obowiązującej w chwili składania oświadczenia o wykonywaniu prawa
pierwokupu. W tej sprawie oświadczenie o wykonywaniu prawa pierwokupu zostało
złożone przez Wójta Gminy S. w dniu 24 kwietnia 2003 r. Wedle obowiązującego w
tamtym czasie brzmienia art. 109 ust. 2 prawo pierwokupu gminy w przypadku
sprzedaży niezabudowanej nieruchomościami, nabytej uprzednio od Skarbu Państwa
wyłączone było tylko w odniesieniu do nieruchomości przeznaczonych w planach
miejscowych lub w decyzjach o warunkach na cele rolne i leśne. Sporna nieruchomość
nie należała do kategorii nieruchomości wymienionych w ówczesnym art. 109 ust. 2,
zatem podlegała prawu pierwokupu przez Gminę S.
Wobec wyczerpującego uregulowania zamieszczonego w art. 109 ustawy z dnia
21 sierpnia a1997 r. o gospodarce nieruchomościami, przytoczone w skardze kasacyjnej
przepisy art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. – Prawo geodezyjne i
kartograficzne, art. 7 ust. 2 pkt 3 i art. 13 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o ochronie
gruntów rolnych i leśnych nie mogą mieć zastosowania dla oceny ważności
oświadczenia Gminy S. o wykonywaniu prawa pierwokupu.
Bezzasadny jest także zarzut naruszenia przepisów postępowania: art. 217 i 381
k.p.c. Uchybienie miało polegać na oddaleniu wniosków dowodowych zmierzających do
wykazania, że Gmina S. po skorzystaniu z prawa pierwokupu użytkuje nieruchomość na
cele rolne. Biorąc pod uwagę treść art. 109 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia
1997 r. o gospodarce nieruchomościami, sposób użytkowania nieruchomości po
złożeniu przez gminę oświadczenia o wykonaniu prawa pierwokupu nie może mieć nie
tylko istotnego ale żadnego znaczenia dla ważności tego oświadczenia.
Skarżący przywiązuje znaczną wagę do okoliczności, że z dniem 31 grudnia 2002
r. utraciły moc miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego. Twierdzi, że utrata
mocy obowiązującej miejscowych planów czyni nieracjonalną wykładnię gramatyczną
ówczesnego art. 109 ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce
nieruchomościami, gdyż stosowanie przepisu przy takiej jego wykładni prowadziłoby do
tego, że w okresie od 1 stycznia do dnia 11 lipca 2003 r. (data wejścia w życie ustawy z
dnia 27 marca 2003 r. zmieniającej treść art. 109 ust. 2) wszystkie niezabudowane
nieruchomości nabyte przez sprzedawcę od Skarbu Państwa, także te przeznaczone na
cele rolne i leśne, podlegałyby prawu pierwokupu gminy, co nadmiernie rozszerzałoby
uprawnienia gminy z punktu widzenia jej zadań.
Powyższa argumentacja byłaby może przekonywująca, gdyby konkretna
nieruchomość w miejscowym planie, który utracił moc z dniem 31 grudnia 2002 r. była
przeznaczona na cele rolne i leśne. Można byłoby wówczas powiedzieć, że zachodzi
potrzeba stosowania funkcjonalnej wykładni art. 109 ust. 2 i przyjąć, że pomimo utraty
mocy obowiązującej miejscowego planu pozostaje skuteczne wyłączenie nieruchomości
od prawa pierwokupu gminy ze względu na jej rolne i leśne przeznaczenie. Jednakże,
konkretna sporna nieruchomość w miejscowym planie, który utracił moc z dniem 31
grudnia 2002 r., wcale nie była przeznaczona na cele rolne i leśne. Przeznaczona była
na plażę i kąpielisko oraz na poszerzenie drogi krajowej. Przez osiem ostatnich lat przed
warunkową sprzedażą nieruchomość ta była wykorzystywana do celów rekreacyjnych,
jako boisko do gry w piłkę nożną i siatkową. Zatem argumentacja, że stosowanie art.
109 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami wedle gramatycznej wykładni tego
przepisu w brzmieniu obowiązującym w okresie od 1 stycznia do 11 lipca 2003 r.
prowadziłoby w tamtym czasie do uzyskiwania przez gminy przy wykorzystaniu prawa
pierwokupu zbędnych im nieruchomości rolnych i leśnych, w konkretnym przypadku tej
sprawy jest całkiem nieprzekonywująca.
Z powyższych względów na mocy art. 39814 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w
sentencji wyroku. O kosztach orzeczono na podstawie art. 102 k.p.c.