Supreme Court quashes appeal ruling on contractual penalty for statutory termination due to missing termination period clause.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court partially quashed the appellate court's judgment, which had awarded a contractual penalty for the plaintiff's termination of the contract. The appellate court incorrectly applied the law by treating the plaintiff's written notice as a valid termination under the contract without verifying if a specific termination period was agreed upon. The Supreme Court ruled that a contractual right to terminate requires a defined time limit, and the absence of such a clause precludes its application, though the penalty claim itself remains valid if based on statutory termination.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 395 § 1 k.c.; Art. 494 k.c.: A contractual reservation of the right to terminate the contract requires the designation of a specific period within which the right may be exercised; without such a term, the contractual right does not exist, and the penalty must be claimed based on statutory termination.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt IV CSK 668/12
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 13 czerwca 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)
SSN Marian Kocon
SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa Województwa M.
przeciwko W.G.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 13 czerwca 2013 r.,
skargi kasacyjnej pozwanego
od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]
z dnia 6 lipca 2012 r.,
I. uchyla zaskarżony wyrok w
punkcie I (pierwszym),
w punkcie II (drugim) w części oddalającej apelację
pozwanego w całości oraz w punkcie III (trzecim) i w tym
zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do
ponownego
rozpoznania
i
orzeczenia
postępowania kasacyjnego;
II. odrzuca skargę kasacyjną w pozostałej części.
o kosztach
Uzasadnienie
Powód dochodzi od pozwanego zapłaty kwoty 134.095 zł tytułem
kar umownych na podstawie § 10 pkt 1) umowy z dnia 27 marca 2007 r.,
uzasadniając żądanie odstąpieniem od umowy przez powoda (zamawiającego)
z przyczyn leżących po stronie pozwanego (wykonawcy).
Sąd pierwszej instancji zasądził na rzecz powoda kwotę 44.698,34 zł,
oddalając powództwo w pozostałej części.
W następstwie rozpoznania apelacji obu stron Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia
6 lipca 2012 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że podwyższył zasądzoną
kwotę do 109.913,95 zł, oddalając w pozostałej części apelację powoda i apelację
pozwanego w całości.
W ocenie Sądu odwoławczego, postanowienia § 10 i § 11 łączącej strony
umowy, mimo użycia w nich sformułowań o rozwiązaniu umów ze skutkiem
natychmiastowym, faktycznie zastrzegały dla zamawiającego umowne prawo do
odstąpienia od umowy w razie spełnienia przesłanek przewidzianych w § 11,
a zarazem Sąd ten uznał, że zastrzeżona umową forma pisemna dla rozwiązania
umowy została zachowana, ponieważ oświadczenia o odstąpieniu od umowy
przybrały formę pisemną.
Sąd drugiej instancji nie podzielił oceny Sądu Okręgowego, że oświadczenie
powoda o odstąpieniu od umowy powinno być potraktowane jako odstąpienie od
umowy w trybie ustawowym. Natomiast Sąd drugiej instancji zaaprobował pogląd
prezentowany w piśmiennictwie i w judykaturze, że zasadzie swobody umów nie
sprzeciwia się zapis umowny, iż stronie przysługuje kara umowna na wypadek
odstąpienia od umowy z przyczyn leżących po stronie kontrahenta. Uznał, że tego
rodzaju postanowienie umowne nie narusza art. 395 § 1 k.c., zgodnie z którym
strony mogą zastrzec prawo odstąpienia od umowy w ciągu oznaczonego terminu.
W konsekwencji Sąd Apelacyjny przyjął, że powodowi należą się kary
umowne zastrzeżone w § 10 ust. 1 pkt 1 umowy, których wysokość nie może być
uznana za rażąco wygórowaną, co w rezultacie nie dało podstawy do ich
miarkowania i uzasadniało podwyższenie zasądzonej od pozwanego kwoty.
Wyrok Sądu Apelacyjnego pozwany zaskarżył w całości, opierając skargę
kasacyjną na obu podstawach.
Zarzuty mieszczące się w ramach drugiej podstawy kasacyjnej obejmują
naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. przez przekroczenie granic swobodnej oceny
dowodów oraz brak wszechstronnego rozważenia wszystkich istotnych okoliczności
sprawy, a także naruszenie art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 oraz art. 387 § 1 k.p.c.
poprzez
pominięcie
w
uzasadnieniu
wyroku
wyjaśnienia
przyczyny
nieuwzględnienia zarzutów apelacji pozwanego, dotyczących m.in. nieważności
postanowienia umowy dotyczącego umownego prawa odstąpienia od umowy
w sytuacji niezastrzeżenia w umowie terminu do skorzystania z tego prawa.
W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej pozwany zarzucił naruszenie art.
395 § 1 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. wskutek uznania skuteczności umownego
zastrzeżenia prawa odstąpienia od umowy, pomimo braku zastrzeżenia w umowie
terminu skorzystania z tego uprawnienia.
Nadto skarżący zarzucił obrazę art. 395 § 2 k.c. wskutek uwzględnienia
powództwa o zapłatę kar umownych zastrzeżonych w umowie od której odstąpiono,
wobec wynikającej z tego przepisu fikcji nieistnienia całej umowy i wszystkich jej
postanowień.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej pozwany zarzucił błędne uznanie przez
sąd
instytucji
rozwiązania
umowy
jako
instytucji
konsumującej
instytucję
odstąpienia od umowy i wadliwe uznanie, że powód odstąpił od umowy w sytuacji,
gdy ten rozwiązał umowę ze skutkiem natychmiastowym.
Ponadto skarżący akcentuje, że na podstawie art. 395 § 1 k.c. w zw. z art. 58
§ 1 k.c. nieważne jest zastrzeżenie umownego prawa odstąpienia od umowy, bez
zastrzeżenia terminu, w którym uprawniony może z tego prawa skorzystać.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona powodowa wniosła o oddalenie
skargi kasacyjnej i o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, m.in.
stwierdzając, że rozwiązanie umowy przez stronę powodową umożliwiało jej
naliczanie kar umownych w związku z odstąpieniem od umowy z pozwanym.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Wobec
zaskarżenia
skargą
kasacyjną
pozwanego
wyroku
Sądu
Apelacyjnego w całości Sąd Najwyższy odrzucił skargę kasacyjną w tej części,
w której skarżący nie miał interesu (gravamen) w zaskarżeniu korzystnego dla
niego orzeczenia Sądu odwoławczego, a mianowicie w odniesieniu do zawartego
w pkt II sentencji rozstrzygnięcia oddalającego apelację powoda w pozostałej
części. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł w punkcie II sentencji na podstawie
art. 3986 § 3 k.p.c.
Przechodząc do merytorycznej oceny zarzutów skargi kasacyjnej za
nietrafny należało uznać zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1
oraz art. 387 § 1 k.p.c., ponieważ wbrew stanowisku skarżącego Sąd Apelacyjny,
na s. 13-14 uzasadnienia zaskarżonego wyroku, odniósł się do zarzutów apelacji
pozwanego i jednoznacznie stwierdził, że zawarte w kontrakcie sformułowania
o rozwiązaniu umów faktycznie stanowiły zastrzeżenie dla zamawiającego
uprawnienia
do
odstąpienia
od
umowy
w
razie
spełnienia
przesłanek
przewidzianych w jej § 11. Okoliczność, że skarżący nie podziela takiej oceny Sądu
drugiej instancji w odniesieniu do dokonanej wykładni oświadczeń woli stron umowy
i w konsekwencji forsuje stanowisko, że powód rozwiązał umowę, a nie że od niej
odstąpił, mogłoby ewentualnie stanowić uzasadnienie zarzutu naruszenia art. 65
§ 2 k.c. Wymienionego przepisu skarżący nie objął jednak zakresem zarzutów
sformułowanych w ramach podstaw kasacyjnych, a Sąd Najwyższy rozpoznaje
skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, a jedynie
nieważność postępowania bierze z urzędu pod uwagę i to w granicach zaskarżenia
(art. 39813 § 1 k.p.c.).
Również zarzut obrazy art. 233 § 1 k.p.c., uzasadniony wadliwą, w ocenie
skarżącego, oceną dowodów nie zasługiwał na uwzględnienie, ponieważ z mocy
art. 3983 § 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące
m.in. oceny dowodów.
Wobec
bezzasadności
zarzutów
sformułowanych
w
ramach
drugiej
podstawy kasacyjnej, oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego należało
dokonać
z
uwzględnieniem
stanu
faktycznego
przyjętego
za
podstawę
rozstrzygnięcia przez Sąd drugiej instancji.
Rację ma skarżący o tyle, że Sąd odwoławczy przytaczając hipotezę
i dyspozycję normy art. 395 § 1 k.c. (s. 16 uzasadnienia) przedwcześnie uznał, że
w ustalonym stanie faktycznym sprawy istnieją podstawy do zastosowania tego
przepisu.
Sąd Apelacyjny, przyjmując, że strony umowy skutecznie zastrzegły w niej
prawo odstąpienia od tej umowy, stwierdził zarazem stanowczo, że nie podziela
oceny Sądu I instancji, iż złożone przez powoda oświadczenie o odstąpieniu od
umowy powinno być traktowane jako odstąpienie od umowy w trybie ustawowym
(s. 14 uzasadnienia). Jednakże zastosowanie art. 395 § 1 k.c. wymaga
uprzedniego przesądzenia, że strony oznaczyły w umowie termin, w ciągu którego
będzie im przysługiwać prawo odstąpienia od umowy. O skutecznym zastrzeżeniu
i wykonaniu tego prawa nie może przesądzać jedynie stwierdzenie Sądu
Apelacyjnego, że oświadczenia o odstąpieniu od umowy przybrały formę pisemną.
W orzecznictwie utrwalone jest już stanowisko, że przesłanką umownego
zastrzeżenia odstąpienia od umowy jest określenie terminu, w którym może to
nastąpić, co stosuje się do każdego wypadku takiego zastrzeżenia (v. wyrok SN
z dnia 6 maja 2004 r., II CK 261/03, niepubl.). Brak stosownej wzmianki w umowie
wyklucza możliwość przyjęcia, że strony zastrzegły umowne prawo odstąpienia, co
oczywiście nie sprzeciwia się uznaniu, że strony przewidziały w tej umowie
obowiązek zapłaty kary umownej jedynie na wypadek skorzystania przez jedną
z nich z ustawowego prawa odstąpienia od umowy z przyczyn leżących po drugiej
stronie umowy (wyrok SN z dni 8 grudnia 2010 r., V CSK 177/10, niepubl.).
Zasadność zarzutu pozwanego naruszenia art. 395 § 1 k.c. przez jego
niewłaściwe zastosowanie przez Sąd Apelacyjny w ustalonym stanie faktycznym
nie może być jednak automatycznie utożsamiana z bezzasadnością roszczenia
strony powodowej o zapłatę kar umownych, jeśli ewentualnie ich zapłatę
zastrzeżono na wypadek skorzystania przez zamawiającego z ustawowego prawa
odstąpienia od umowy.
Nietrafny okazał się natomiast zarzut naruszenia art. 395 § 2 k.c.,
uzasadniony brakiem podstaw do dochodzenia kary umownej zastrzeżonej
w umowie na wypadek odstąpienia od tej umowy i skorzystania z tej możliwości
przez uprawnionego.
W uzasadnieniu uchwały SN z dnia 18 lipca 2012 r. (sygn. III CZP 39/12,
OSNC 2013 r., Nr 2, poz. 17) Sąd Najwyższy stwierdził, że ustawodawca w art. 494
k.c. jednoznacznie przesądził, iż wskutek odstąpienia od umowy – na podstawie
zarówno upoważnienia ustawowego jak również umownego (art. 492 k.c.) –
powstaje stan, który należy zakwalifikować jako niewykonanie zobowiązania, skoro
strona odstępująca od umowy może dochodzić naprawienia szkody wynikłej
z niewykonania zobowiązania. Powstanie stanu niewykonania zobowiązania
w następstwie odstąpienia od umowy, powoduje, że strona może dochodzić kary
umownej przewidzianej także na wypadek ustawowego odstąpienia od umowy, tj.
kary
przewidzianej
z wyłączeniem
na
wypadek
możliwości
niewykonania
równoczesnego
zobowiązania,
dochodzenia
kary
oczywiście
umownej
zastrzeżonej z tytułu zwłoki lub opóźnienia.
W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c.
jak w pkt I sentencji wyłącznie z uwagi na zasadność zarzutu niewłaściwego
zastosowania art. 395 § 1 k.c. w przyjętym za podstawę orzekania stanie
faktycznym sprawy.
db