Supreme Court dismisses appeal, ruling directors' liability for company debts does not require proof of specific loss.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the cassation appeal filed by company directors against a lower court judgment ordering them to pay debts. The directors argued that their liability under the Limited Liability Companies Act required proof of actual loss and that the statute of limitations had expired. The court rejected these claims, holding that directors are liable for company debts without the creditor needing to prove specific damage or that the statute of limitations began only upon the company's liquidation. Consequently, the appeal was rejected, and the directors were ordered to pay the plaintiff's costs.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 299 k.s.h.; Art. 5 k.c.: Directors of a limited liability company are liable for the company's debts without the creditor needing to prove specific loss or that the statute of limitations has begun.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt IV CSK 660/12
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 23 maja 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Iwona Koper (przewodniczący)
SSN Grzegorz Misiurek
SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa E. P.
przeciwko J. H. i Z. W.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 23 maja 2013 r.,
skargi kasacyjnej pozwanych
od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]
z dnia 3 kwietnia 2012 r.,
1. oddala skargę kasacyjną;
2. zasądza od pozwanych solidarnie na rzecz powoda 2700
(dwa tysiące siedemset) złotych tytułem kosztów
postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Powód E. P. wniósł pozew przeciwko J. H. oraz Z. W. o zapłatę 156 491,24
zł z ustawowymi odsetkami od dnia 11 kwietnia 1998 r. do dnia zapłaty i kosztami
postępowania.
Sąd Okręgowy w G. nakazem zapłaty z dnia 4 lutego 2010 r. uwzględnił
powództwo w całości. Od tego nakazu pozwani wnieśli sprzeciw. Sąd Okręgowy w
G. wyrokiem z dnia 22 września 2011 r. zasądził od pozwanych solidarnie na rzecz
powoda kwotę 156 491,24 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 11 kwietnia 1998 r.
do dnia zapłaty oraz obciążył pozwanych solidarnie kosztami sądowymi w kwocie
7 825 zł i kosztami zastępstwa procesowego w kwocie 3 617 zł. Ustalił, że pozwani
od dnia 11 grudnia 1991 r. do dnia 28 stycznia 2009 r. byli członkami zarządu „B.” Budownictwo Morskie W. i H. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Powód
zawarł z tą spółką umowę o wykonanie robót elektrycznych w budynku. Rozliczenie
za roboty miało następować etapami. Powód wystawił faktury za wykonane roboty.
W dniu 27 marca 1998 r. zarząd spółki złożył wniosek o ogłoszenie jej upadłości,
która została ogłoszona postanowieniem Sądu z dnia 10 kwietnia 1998 r. Powód
zgłosił do masy upadłości wierzytelność w kwocie 156 491,24 zł, która została ujęta
na liście wierzytelności, lecz nie objęto jej ostatecznym planem podziału funduszy
masy. Postanowieniem z dnia 4 marca 2008 r. Sąd stwierdził ukończenie
postępowania upadłościowego. Postanowieniem z dnia 2 czerwca 2009 r. nadano
klauzulę wykonalności wyciągowi z listy wierzytelności. Pozwani odmówili zapłaty
twierdząc, że roszczenie uległo przedawnieniu.
Zdaniem
Sądu
Okręgowego,
roszczenie
powoda
ma
charakter
odszkodowawczy i ulega przedawnieniu w terminie określonym w art. 442 1 § 1 k.c.
Termin ten rozpoczyna bieg od chwili powzięcia wiadomości przez wierzyciela
o wydaniu postanowienia o umorzeniu postępowania upadłościowego, o ile z treści
tego postanowienia wynika oczywisty brak majątku spółki do zaspokojenie kosztów
postępowania upadłościowego. Według Sądu Okręgowego, w niniejszej sprawie
powód dowiedział się o bezskuteczności egzekucji z chwilą powzięcia informacji
o postanowieniu o umorzeniu postępowania upadłościowego. W tej chwili
bezskuteczność stała się okolicznością obiektywną i dopiero wówczas powstał stan
niemożności zaspokojenia wierzyciela, a tym samym rozpoczął bieg terminu
przedawnienia roszczenia.
Sąd Okręgowy zauważył, że przyjęcie koncepcji prezentowanej przez
pozwanych prowadziłoby do sytuacji, w której powód zostałby pozbawiony
możliwości dochodzenia swoich praw względem członków zarządu na podstawie
art. 299 k.s.h. w sytuacji, gdyby postępowanie upadłościowe spółki trwało dłużej niż
10 lat. Nie podzielił poglądu, że wierzyciel był obowiązany wytoczyć powództwo
przeciwko członkom zarządu w czasie trwania postępowania upadłościowego.
Gdyby bowiem postępowanie upadłościowe doprowadziło do zaspokojenia
wierzytelności z masy upadłości, wierzyciel zostałby narażony na negatywne
rozstrzygnięcie postępowania przeciwko członkom zarządu i ponoszenie kosztów
tego postępowania.
W ocenie Sądu Okręgowego, pozwani nie wykazali żadnej z przesłanek
zwalniających ich od odpowiedzialności, określonych w art. 299 § 2 k.s.h.
Pozwani wnieśli apelację od wyroku Sądu Okręgowego.
Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 3 kwietnia 2012 r. oddalił apelację i zasądził
od pozwanych na rzecz powoda 2 700 zł tytułem kosztów postępowania
apelacyjnego. Uznał, że prawidłowe są ustalenia dokonane przez Sąd Okręgowy.
Nie podzielił zarzutu naruszenia art. 328 § 2 i art. 318 § 1 k.p.c., a także art. 479 § 1
k.p.c. przez uwzględnienie spóźnionego zarzutu sprzeczności podniesionego przez
pozwanych zarzutu przedawnienia z zasadami współżycia społecznego. Podkreślił,
że konstrukcja nadużycia prawa jest instytucją prawa materialnego, Sąd orzekający
jest zatem uprawniony do zastosowania przepisu art. 5 k.c. z urzędu, jeżeli uzna,
że w okolicznościach danej sprawy zachodzą szczególne okoliczności dostatecznie
uzasadniające jego zastosowanie. W postępowaniu odrębnym w sprawach
gospodarczych sąd ograniczony jest przy tym materiałem dowodowym, zebranym z
zachowaniem zasad prekluzji określonych przez art. 479 12 § 1 i art. 47914 § 2 k.p.c.,
które w niniejszej sprawie nie zostały naruszone. Sąd Apelacyjny wskazał, że
zarzut naruszenia art. 5 k.c. jest również o tyle nieuzasadniony, że Sąd Okręgowy
w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia w ogóle nie odniósł się do instytucji
nadużycia prawa. Sąd ten nie odwołał się do przepisu art. 5 k.c. jako podstawy
rozstrzygnięcia i nie stwierdził wprost, że podniesienie zarzutu przedawnienia przez
pozwanych było czynnością godzącą w zasady współżycia społecznego lub było
sprzeczne ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 4421 § 1 zd. 2 k.c., Sąd Apelacyjny
stwierdził, że wprawdzie charakter odpowiedzialności członków zarządu spółki
z ograniczoną odpowiedzialnością jest sporny, jednakże próbą uporządkowania
w tej mierze orzecznictwa jest uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
z dnia 7 listopada 2008 r., III CZP 72/08 (OSNC 2009, nr 2, poz. 20), według
której do roszczeń wierzycieli spółki z ograniczoną odpowiedzialnością przeciwko
członkom
jej
zarządu
o przedawnieniu
-
art.
k.s.h.
roszczeń
o
naprawienie
-
mają
zastosowanie
przepisy
szkody
wyrządzonej
czynem
niedozwolonym. W okolicznościach niniejszej sprawy 10-letni termin przedawnienia
roszczenia dochodzonego przez powoda należy liczyć od chwili zaniechania przez
pozwanych zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki, które doprowadziło
w konsekwencji do bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce. Ta chwila nie była
sporna między stronami. Przesłanki do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości
nastąpiły z końcem 1996 r., zatem termin 10-letni upłynął z końcem 2006 r.,
przy pozwie wniesionym w niniejszej sprawie w styczniu 2010 r. Sąd Apelacyjny,
odnosząc się do upływu 3-letniego terminu przedawnienia biegnącego od
powzięcia przez powoda wiedzy o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej
naprawienia, stwierdził, że wbrew zarzutowi pozwanych został on zachowany.
Termin ten rozpoczął bieg od dnia postanowienia Sądu o stwierdzeniu zakończenia
postępowania upadłościowego, tj. od dnia 4 marca 2008 r.
W ocenie Sądu Apelacyjnego, w okolicznościach tej sprawy podniesienie
przez pozwanych zarzutu przedawnienia w zakresie upływu 10-letniego terminu
podlega ocenie według art. 5 k.c. Stosowanie tego przepisu jest dopuszczalne
również w sprawach dotyczących roszczeń określonych w art. 299 k.s.h.
Przeszkodą do zastosowania tego przepisu nie jest też status przedsiębiorcy
przysługujący wierzycielowi. Zastosowanie art. 5 k.c. do zarzutu przedawnienia
może być uznane za zasadne także wtedy, gdy opóźnienie w dochodzeniu
roszczenia spowodowane jest przyczynami niezależnymi od obu stron stosunku
zobowiązaniowego (tak: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2007 r., III CSK
208/06, niepubl., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2009 r., I CSK 386/08,
OSNC-ZD 2009 D, poz. 109, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 lipca 2009 r.,
IV CSK 163/09, niepubl., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2010 r.,
III CSK 16/10, OSP 2011, nr 11, poz. 111).
Sąd Apelacyjny wskazał też, że charakter prawny roszczeń wierzycieli
przewidzianych w art. 299 k.s.h. jest nadal sporny, a uchwała składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego zapadła w dniu 7 listopada 2008 r., a więc już po
upływie 10-letniego terminu przedawnienia roszczenia powoda liczonego zgodnie
ze stanowiskiem pozwanych. Do tego czasu w orzecznictwie wyrażano również
zapatrywanie, że art. 299 k.s.h. dotyczy odpowiedzialności za cudzy dług.
Przy takiej konstrukcji wskazywano zaś na 10-letni termin przedawnienia
roszczenia biegnący od dnia wezwania członków zarządu spółki do zapłaty
w najwcześniej możliwym terminie, czyli w zasadzie dopiero po stwierdzeniu
bezskuteczności egzekucji wobec spółki. W tej sytuacji trudno skutecznie zarzucać
powodowi, że nie podejmował równocześnie ze zgłoszeniem swojego udziału
w postępowaniu upadłościowym spółki zarządzanej przez pozwanych innych
czynności
bezpośrednio
wobec
nich,
powodujących
przerwanie
biegu
przedawnienia dochodzonego obecnie roszczenia. Wskazać też należy, iż skoro
odpowiedzialność członków zarządu spółki z o.o. ma charakter subsydiarny,
bowiem aktualizuje się dopiero z chwilą stwierdzenia bezskuteczności egzekucji
prowadzonej wobec spółki, to w okolicznościach niniejszej sprawy nastąpiło to już
po upływie 10-letniego terminu przedawnienia roszczenia powoda. Do tego czasu
powód miał bowiem podstawy liczyć, iż zostanie zaspokojony z majątku spółki.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, w państwie prawnym nie może być
aprobowana
taka
sytuacja,
gdy
wierzyciel
nie
uzyskuje
zaspokojenia
słusznego roszczenia wpadając w „pułapkę” przedawnienia, przy czym nie jest
to spowodowane zwykłą bezczynnością wierzyciela, lecz wiąże się z jego
działaniami podejmowanymi zgodnie z obowiązującymi procedurami regulującymi
zasady dochodzenia określonych roszczeń. W takiej szczególnej sytuacji, która
wystąpiła w okolicznościach niniejszej sprawy, zastosowanie powinien znaleźć
przepis art. 5 k.c., przy czym jego zastosowanie nie musi być uzasadnione
jakimkolwiek zawinionym zachowaniem się osób zobowiązanych do zaspokojenia
roszczenia.
Pozwani wnieśli skargę kasacyjną, w której zaskarżyli wyrok Sądu
Apelacyjnego
w
mianowicie art. 479
całości,
zarzucając
naruszenie
przepisów
postępowania,
§ 1 zd. 1 i zd. 2 w związku z art. 391 § 1 oraz w związku z art.
3 k.p.c. i art. 232 k.p.c. oraz prawa materialnego, mianowicie art. 299 k.s.h. i art. 5
k.c. przez jego zastosowanie z urzędu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 47912 § 1 w związku z art. 391 § 1 oraz
w związku z art. 3 k.p.c. i art. 232 k.p.c. przez uwzględnienie podniesionego przez
powoda w sposób spóźniony i niesprecyzowanego zarzutu nadużycia prawa przez
pozwanych wyrażającego się w podniesieniu ani związany z nim zarzut naruszenia
przez pozwanych zarzutu przedawnienia roszczenia powoda art. 5 k.c. przez jego
zastosowanie z urzędu, tj. – jak podkreślono w skardze kasacyjnej – „pomimo
braku skonkretyzowania i sprecyzowania przez powoda zasady współżycia
społecznego rzekomo naruszonej przez pozwanych na skutek podniesienia przez
nich zarzutu przedawnienia i pomimo tego, że zarzut nadużycia prawa został przez
powoda podniesiony w sposób spóźniony oraz pomimo niezachodzenia w sprawie
wyjątkowych,
szczególnych
okoliczności
-
rażących
i
nieakceptowalnych
ze względów aksjologicznych lub teleologicznych, z zaniechaniem dokonania
konkretyzacji
zasady
współżycia
społecznego
rzekomo
naruszonej
przez
pozwanych podniesieniem przez nich zarzutu przedawnienia, z zaniechaniem
wskazania, jakich ocen jednostkowych Sąd dokonał i jakie wartości (jakie i czyje
dobra) miał przy tym na względzie, jakie sformułował oceny preferencyjne
(dlaczego pewne dobra uznał za ważniejsze od innych)”. Po pierwsze,
z uzasadnienia zaskarżonego wyroku jednoznacznie wynika, że Sąd Apelacyjny
zastosował art. 5 k.c. nie dlatego, że taki zarzut jako spóźniony w postępowaniu
gospodarczym podnieśli powodowie, lecz z urzędu. Nie można tymczasem
wykluczać
dokonywania
z
urzędu
oceny
sposobu
wykonywania
prawa
podmiotowego. Po drugie, w niniejszej sprawie nie doszło do naruszenia art. 5 k.c.
Trafna jest konstatacja Sądu Apelacyjnego, że zachowanie wierzyciela było
prawidłowe – niezależnie od stanu majątkowego dłużnika (spółki) miał on prawo
oczekiwać,
że
uzyska
choć
w
części
zaspokojenie
swoich
roszczeń
w postępowaniu upadłościowym, co pozwoli mu wystąpić z roszczeniem o właściwą
kwotę do członków zarządu na podstawie art. 299 k.s.h. Wierzyciel zatem czekał na
zakończenie postępowania upadłościowego, a nie miał żadnego wpływu na długość
jego trwania. Dopiero wyciąg z listy wierzytelności stanowił też dla niego tytuł
egzekucyjny wydany wobec spółki, który otwierał możliwość szukania zaspokojenia
w postępowaniu określonym w art. 299 k.s.h. Niesprawiedliwe byłoby przy tym
przyjęcie, że gdy upłynął 10-letni termin od zdarzenia wyrządzającego szkodę,
to wyłączy to odpowiedzialność członków zarządu, ponieważ w rezultacie
odpowiedzialność
ta
zawsze
byłaby
wyłączona
przy
długo
trwających
postępowaniach upadłościowych, co byłoby sprzeczne z celem art. 299 k.s.h.
W tej sprawie zachodziły zatem okoliczności uzasadniające zastosowanie art. 5
k.c., a - jak już wcześniej wskazano – Sąd mógł tego dokonać z urzędu.
Jedynie na marginesie należy przy tym zauważyć, że na zupełnym
nieporozumieniu
polega
podniesiony
w
skardze
kasacyjnej
zarzut
braku
skonkretyzowania i sprecyzowania przez powoda zasady współżycia społecznego
rzekomo naruszonej przez pozwanych. Postulat, aby sąd, rozstrzygając sprawę na
podstawie art. 5 k.c., sformułował konkretną zasadę współżycia, na którą się
powołuje, rzeczywiście był formułowany w czasach PRL-u (zob. np. wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 5 maja 1964 r., I PR 159/64, OSN 1965, nr 1, poz. 19)
i sporadycznie również w okresie III Rzeczypospolitej (wyroki Sądu Najwyższego
z dnia z 22 listopada 1994 r., II CRN 127/94, niepubl. i z dnia 14 października
1998 r., II CKN 928/97, OSNC 1999, nr 4, poz. 75). Odmienne jednak i w pełni
trafne stanowisko zajął później Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 6 stycznia
2009 r., I PK 18/08 (OSN 2010, nr 13–14, poz. 156) i z dnia 16 czerwca 2009 r.,
I CSK 522/08 (niepubl.). W wyroku z dnia 4 października 2001 r., I CKN 458/00
(niepubl.) Sąd Najwyższy trafnie przyjął, że w art. 5 następuje w istocie odesłanie
do zasad słuszności, dobrej wiary w znaczeniu obiektywnym czy też zasad
uczciwości obowiązujących w stosunkach cywilnoprawnych. W wyroku z dnia
28 listopada 2001 r., IV CKN 1756/00 (niepubl.) podkreślił zaś, że treść zasad
współżycia
społecznego
nie
jest
zdefiniowana.
Z
uwzględnieniem,
iż Rzeczpospolita
Polska
jest
demokratycznym
państwem
prawnym,
urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP),
należy przyjąć, że odwołanie się do zasad współżycia społecznego oznacza
odwołanie się do idei słuszności w prawie i do powszechnie uznawanych wartości
w kulturze naszego społeczeństwa. Ujmując rzecz ogólnie, można przyjąć, że przez
zasady współżycia społecznego należy rozumieć podstawowe zasady etycznego
i uczciwego postępowania.
Nie jest też trafny zarzut naruszenia art. 299 k.s.h. przez przyjęcie,
że koniecznymi przesłankami wystąpienia przez wierzyciela spółki z ograniczoną
odpowiedzialnością
z
powództwem
przeciwko
członkom
jej
zarządu
są
legitymowanie się (dysponowanie) przez wierzyciela tytułem egzekucyjnym
wydanym przeciwko spółce oraz wykazanie przez wierzyciela faktu poniesienia
szkody. Z utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika jednoznacznie,
że powód w postępowaniu określonym w art. 299 k.s.h. ma legitymować się tytułem
egzekucyjnym wydanym przeciwko spółce, a jedynie jako wyjątek przyjmuje się
sytuację, gdy uzyskanie takiego tytułu jest niemożliwe, bo spółka straciła byt
prawny wskutek wykreślenia jej z rejestru. Jest to oczywiste, jeśli się zważy, że
granicę odpowiedzialności członków zarządu stanowi wysokość zobowiązań spółki.
W postępowaniu związanym z zastosowaniem art. 299 k.s.h. wielkość tych
zobowiązań musi zatem być przesądzona.
Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c.
orzekł, jak w sentencji.
jw