Supreme Court dismisses cassation appeal upholding bank's claim against guarantor for mortgage debt.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the defendant's cassation appeal, upholding the lower courts' judgment ordering the payment of 205,000 PLN. The court found that the defendant, acting as president of the company, validly established a security mortgage linked to the subsequent credit agreement despite the defendant's argument regarding the lack of a direct obligation to create the mortgage. The court rejected claims of invalidity based on missing notarial form and unilateral interest rate changes, ruling that the defendant's intent was clear and the interest clause was objectively justified.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 156, 158, 73 § 2 k.c.; Art. 245 § 1, § 2 k.c.; Art. 3531 k.c.; The court established that a security mortgage established by a guarantor is validly linked to a subsequent credit agreement if the intent is clear, even without a direct obligation clause, and that interest rate adjustments based on objective factors do not violate freedom of contract.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt IV CSK 565/09
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 13 maja 2010 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Teresa Bielska-Sobkowicz
SSN Jan Górowski
w sprawie z powództwa Banku S.(...) w Z.
przeciwko C. C.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 maja 2010 r.,
skargi kasacyjnej pozwanego
od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 22 lipca 2009 r., sygn. akt I ACa (…),
oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanego na rzecz strony powodowej
kwotę 3600 zł (trzy tysiące sześćset) tytułem zwrotu kosztów postępowania
kasacyjnego
Uzasadnienie
Sąd Okręgowy w B. nakazem zapłaty z dnia 22 lipca 2008 r., wydanym w
postępowaniu nakazowym, zasądził od pozwanego C. C. na rzecz Banku S.(...) w Z.
kwotę 205 000 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 2008 r., z ograniczeniem jego
odpowiedzialności do prawa zaspokojenia się wierzyciela z nieruchomości położonej w
B. przy ul. S., dla której Sąd Rejonowy w P. prowadzi księgę wieczystą nr (...). Po
wniesieniu przez pozwanego zarzutów nakaz ten został w całości utrzymany w mocy w
wyroku Sądu Okręgowego w B. z dnia 30 grudnia 2008 r.
Sąd ten ustalił, że strona powodowa w dniu 11 grudnia 2003 r. zawarła z „C.(...)”
sp. z o.o. umowę o świadczenie usług w zakresie kredytowania i prowadzenia innych
operacji obciążonych ryzykiem. W celu zabezpieczenia należności banku mogących
powstać w wyniku realizacji tej umowy przewidziano, że C. C. ustanowi hipotekę
kaucyjną do wysokości 900 000 zł na nieruchomości położonej w B. przy ul. S.
Oświadczenie o stanowieniu hipoteki kaucyjnej pozwany złożył w formie aktu
notarialnego w dniu 12 grudnia 2003 r. W dniu 16 listopada 2003 r. walne zgromadzenie
wspólników sp. z o.o. „C.(...)” podjęło uchwałę upoważniającą C. C. do zaciągnięcia w
jej imieniu zobowiązań do wysokości 1 200 000 zł mających na celu uzyskanie kredytów
bankowych przeznaczonych na finansowanie przez spółkę inwestycji i działalności
bieżącej. Strona powodowa udzieliła spółce kredytu średnioterminowego w wysokości
350 000 zł na okres od 12 grudnia 2003 r. do 9 grudnia 2008 r. Umowa kredytowa
została zawarta 12 grudnia 2003 r. Jej zabezpieczenie stanowiła hipoteka na
nieruchomości pozwanego. Bank w dniu 21 listopada 2006 r. wypowiedział umowę
kredytową wobec niewywiązywania się przez kredytobiorcę z zobowiązań umownych. W
czerwcu 2008 r. wezwał pozwanego jako dłużnika rzeczowego do wykonania
zobowiązania.
Sąd Okręgowy uznał, że pozwany ponosił odpowiedzialność jako dłużnik
rzeczowy wobec ustanowienia na rzecz strony powodowej hipoteki kaucyjnej, a strona
powodowa wykazała istnienie wierzytelności w dochodzonej wysokości. Wynikała ona z
tytułu kredytu udzielonego sp. z o.o. „C.(...)”. Sąd pierwszej instancji nie podzielił
jednocześnie zarzutów pozwanego dotyczących nieważności tej umowy, ustanowienia
hipoteki i przedawnienia roszczeń powoda.
Apelacja pozwanego została oddalona przez Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 22
lipca 2009 r. Sąd Apelacyjny podzielił ocenę Sądu pierwszej instancji o należytym
wykazaniu przez stronę powodową istnienia dochodzonej przez nią wierzytelności.
Podkreślił dodatkowo, że za taką oceną przemawia także postanowienie o nadaniu
klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu, korzystające z mocy
dokumentu urzędowego. Sąd Apelacyjny uznał, że brak jest podstaw do stwierdzenia
nieważności umowy kredytowej z uwagi na postanowienia dotyczące oprocentowania
kredytu, którego wysokość mogła ulegać zmianie. Określone w niej warunki zmiany
stopy procentowej kredytu zostały powiązane z czynnikami obiektywnymi, niezależnymi
od kredytodawcy i nie były sprzeczne z zasadą swobody kontraktowej. Sąd Apelacyjny
uznał także, że prawidłowa była ocena, że uchwała zgromadzenia wspólników z 16
listopada 2003 r. była wystarczająca dla skutecznego zaciągnięcia kredytu. Zwrócił
także uwagę, że w zarzutach od nakazu zapłaty nie podniesiono, że nieważność umowy
kredytowej jest wynikiem braku uchwały wspólników zezwalającej na zaciągnięcie
zobowiązania, co należało uwzględnić wobec treści art. 495 § 3 k.p.c.
Sąd Apelacyjny nie podzielił także zarzutów dotyczących nieważności umowy o
ustanowieniu hipoteki kaucyjnej przez pozwanego. Stwierdził, że umowa z dnia 11
grudnia 2003 r. zawarta pomiędzy stroną powodową i sp. z o.o. „C.(...)” nie stanowiła
umowy zobowiązującej pozwanego do ustanowienia hipoteki kaucyjnej. Określono w
niej jedynie sposób zabezpieczenia należności banku, a zaciągnięcie zobowiązania w
celu ustanowienia hipoteki nie było potrzebne do ustanowienia hipoteki. Sąd drugiej
instancji nie podzielił jednocześnie stanowiska skarżącego, że hipoteka została
ustanowiona w celu zabezpieczenia wierzytelności przyszłych z nieokreślonego
stosunku prawnego, gdyż odnosiła się do stosunku wynikającego z „umowy ramowej”.
Wskazał, że pozwany ustanowił hipotekę w dzień po zawarciu umowy o świadczeniu
usług w zakresie kredytowania i prowadzenia innych operacji obciążonych ryzykiem, w
której precyzyjnie określono zakres zabezpieczenia hipoteką oraz w dniu zawarcia
umowy kredytowej, gdzie przewidziano, że hipoteka będzie stanowiła zabezpieczenie
udzielonego kredytu. Nastąpiło więc skonkretyzowanie wierzytelności zabezpieczonej
hipoteką kaucyjną.
Skarga kasacyjna pozwanego została oparta o obie podstawy określone w art.
3983 § 1 k.p.c. Zarzucono w niej naruszenie art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 65 ust 1 i art.
102 ustawy o księgach wieczystych i hipotece (ukwch), art. 245 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art.
156 i 158 oraz art. 73 § 2 k.c., art. 535 1 k.c. w zw. z art. 76 pkt 1 Prawa bankowego i art.
58 § 1 k.c., art. 230 k.s.h. w zw. z art. 17 § 1 k.s.h., art. 6 k.c., a także naruszenie art.
244 § 1 i 252 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. oraz art. 365 § 1 k.p.c. i naruszenie art. 328 §
2 w zw. z art. 321 § 1 k.p.c. W oparciu o te zarzuty skarżący wniósł o uchylenie
zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego
rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 39813 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w
granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw. Skarżący zarzucił, że Sąd Apelacyjny
naruszył art. 244 § 1 i 252 k.p.c. w zw. z art. 227 i art. 365 § 1 k.p.c. w wyniku przyjęcia,
że sądy są związane treścią bankowego tytułu egzekucyjnego w przypadku
zaopatrzenia go w klauzulę wykonalności przez sąd powszechny. Tak sformułowany
zarzut nie mógł być uznany za usprawiedliwiony bowiem w rzeczywistości Sąd
Apelacyjny nie wyraził takiej oceny. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stwierdził on
wyraźnie, że to postanowienie Sądu Rejonowego w B. o nadaniu klauzuli wykonalności
bankowemu tytułowi egzekucyjnemu korzystało z mocy dokumentu urzędowego
przewidzianego w art. 244 § 1 k.p.c. i za pomocą tego postanowienia powód wykazał
istnienie wierzytelności. Nie ulega zaś wątpliwości, że orzeczenie sądu jest dokumentem
urzędowym w rozumieniu art. 244 § 1 k.p.c., a do postanowienia o nadaniu klauzuli
wykonalności odnosi się regulacja z art. 365 § 1 k.p.c. Ze stanowiska wyrażonego przez
Sąd Apelacyjny nie wynika przy tym, że wyłącznie w oparciu o postanowienie o nadaniu
klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu uznał on, że strona
powodowa wykazała istnienie dochodzonej wierzytelności. Dowód w tym zakresie
stanowiła również powoływana przez Sąd pierwszej instancji umowa o kredyt oraz
dokumenty pochodzące od banku wskazujące na brak spłat rat kredytu.
Bezzasadny był także zarzut naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. w wyniku orzekania
ponad żądanie. Skoro zasądzona została kwota niewątpliwie objęta żądaniem pozwu
(205 000 zł z odsetkami od 28 czerwca 2008 r.), to nie można mówić, że sąd wyszedł
ponad żądanie i z tego powodu naruszył art. 321 § 1 k.p.c. Nie można też przyznać racji
skarżącemu, kiedy zarzuca, że Sąd Apelacyjny naruszył art. 328 § 2 k.p.c. przez brak
wskazania sposobu wyliczenia skapitalizowanych odsetek. Strona powodowa wskazała
w sposób nie budzący wątpliwości wysokość należności odsetkowej. Do pozwu
dołączyła też odpisy wyciągu z ksiąg banku, wezwania do zapłaty, wypowiedzenie
umowy kredytowej i bankowego tytułu egzekucyjnego, z których wynika sposób
naliczenia odsetek za okres do 7 lipca 2008 r. oraz wskazała, że kwota 110 592 zł
stanowi część należnych jej odsetek. Roszczenie w tym zakresie zostało uznane za
uzasadnione. Nie można zatem przyjąć, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie
określa dostatecznie przedmiotu zasądzenia.
Sąd Apelacyjny odwołując się do art. 495 § 3 wskazał, że pozwany w zarzutach
od nakazu zapłaty nie podnosił aby nieważność umowy kredytowej była wynikiem braku
uchwały wspólników zezwalającej na zaciągnięcie takiego zobowiązania, podjętej
stosownie do art. 230 k.s.h. W skardze kasacyjnej stanowisko to nie zostało podważone.
Z brzmienia art. 495 § 3 wynika zaś, że zarzuty, okoliczności faktyczne i dowody
niezgłoszone w odpowiednim terminie podlegają prekluzji i nie mogą być później
rozpoznawane. Dotyczy to także opartych o nie zarzutów zawartych w skardze
kasacyjnej. W konsekwencji nie mogły stanowić podstawy uwzględnienia skargi
kasacyjnej zarzuty zawarte w pkt 4 i 5 (zarzuty naruszenia art. 230 k.s.h. i powiązany z
nim zarzut naruszenia art. 6 k.c.).
Bezzasadne były zarzuty dotyczące nieważności umowy o ustanowienie hipoteki
kaucyjnej. W kontekście treści tych zarzutów wymaga podkreślenia, że Sąd Apelacyjny
przyjął, że umowa z dnia 11 grudnia 2003 r. o świadczeniu usług w zakresie
kredytowania i prowadzenia innych operacji obciążonych ryzykiem nie zawierała
postanowień stanowiących zobowiązanie ze strony pozwanego do ustanowienia hipoteki
kaucyjnej, zobowiązanie takie nie było potrzebne, a pozwany ustanawiając hipotekę
dokonał czynności rozporządzającej. W skardze kasacyjnej brak jest zarzutu naruszenia
art. 65 § 1 k.c. odnoszącego się do wykładni oświadczeń woli złożonych podczas
dokonywania wskazanych wyżej czynności prawnych, co nie pozwala podważyć oceny
prezentowanej w tym zakresie przez Sąd Apelacyjny. W konsekwencji pozbawiony racji
był zarzut niewłaściwego zastosowania art. 245 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 156, 158 i 73 §
2 k.c. oparty o twierdzenie, że umowa o ustanowienie hipoteki była nieważna wobec
nieistnienia wymienionego w niej zobowiązania do ustanowienia hipoteki oraz
niezachowanie formy aktu notarialnego dla umowy zobowiązującej do ustanowienia
hipoteki.
Brak także podstaw do podzielenia stanowiska skarżącego odnośnie nieważności
umowy o ustanowienie hipoteki z uwagi na brak oznaczenia wierzytelności
zabezpieczonej
hipoteką. W
oświadczeniu
pozwanego
o ustanowieniu
hipoteki
kaucyjnej, złożonym w dniu 12 grudnia 2003 r., nawiązano wprost jedynie do zawartej
dzień wcześniej umowy o świadczeniu usług w zakresie kredytowania i prowadzenia
innych operacji obciążonych ryzykiem. Umowa ta miała wprawdzie charakter ramowy,
jednakże nie można pomijać jej wyraźnego związku z zawartą następnego dnia umową
kredytową, na co zasadnie zwrócił uwagę Sąd Apelacyjny. Czynności związanych
przygotowaniem i zawarciem tych umów dokonywał pozwany występujący w
charakterze prezesa zarządu sp. z o.o. „C.(...)”. Jest zatem zrozumiałe, że składając
oświadczenie o ustanowieniu hipoteki w dniu zawarcia umowy kredytowej miał
świadomość, że hipoteka ta będzie stanowiła zabezpieczenie udzielonego kredytu.
Wskazuje na to wyraźnie także treść umowy kredytowej, w której wprost stwierdzono, że
jej zabezpieczeniem będzie hipoteka kaucyjna, której przedmiot i zakres w pełni
odpowiada hipotece kaucyjnej ustanowionej przez pozwanego. Z tych względów nie
można podzielić stanowiska skarżącego o braku możliwości określenia zabezpieczonej
wierzytelności w oparciu o reguły interpretacyjne oświadczenia woli pozwanego.
Skarżący uznał, że istnieją podstawy do stwierdzenia nieważności umowy
kredytowej również z uwagi na warunki określające wysokość oprocentowania kredytu,
dopatrując się w nich prawa banku do jednostronnej zmiany wysokości oprocentowania,
przekraczającego granice swobody umów. W związku z treścią tego zarzutu wymaga
przypomnienia, że strony przewidziały wprawdzie oprocentowanie kredytu według
zmiennej stopy procentowej, jednakże zastrzegły, że możliwość jej zmiany jest z kolei
uzależniona od zmiany wysokości stóp procentowych NBP (redyskonta weksli i kredytu
lombardowego) ustalanych przez Radę Polityki Pieniężnej. Uzasadniona była w związku
z tym ocena Sądu Apelacyjnego, że warunkiem zmiany stopy procentowej kredytu było
wystąpienie czynników o charakterze obiektywnym, niezależnych od kredytodawcy, co
nie pozwala przyjąć, że mógł on jednostronnie decydować o wysokości zobowiązania
kredytobiorcy.
W
konsekwencji
usprawiedliwione
było
także
stanowisko,
że postanowienia umowy kredytowej nie pozostawały w sprzeczności z zasadą swobody
kontraktowej przewidzianą w art. 3531 k.c.
Z przyczyn wyżej wskazanych skarga kasacyjna była pozbawiona uzasadnionych
podstaw i podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 k.p.c
w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.