Supreme Court allows municipality's claim for notice of right of first refusal exercised via registered mail.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court overturned the appellate court's dismissal of the municipality's claim, ruling that the right of first refusal was validly exercised. Although the plaintiff sent two registered letters with a notarial deed instead of a single document, the court found the delivery method sufficient to inform the defendant. The decision emphasizes that effective notification via registered mail with an 'avis de réception' satisfies the legal requirements for exercising a unilateral declaration of will.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 61 § 1 k.c.; Art. 593 § 1 zd. 1 i 2 k.c.: A unilateral declaration of will is effectively made if sent by registered mail to the recipient's business address, even if the recipient does not physically read it, provided the recipient could have learned of its contents.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt IV CSK 53/09
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 17 czerwca 2009 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)
SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)
SSN Hubert Wrzeszcz
w sprawie z powództwa Gminy B.
przeciwko C. spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w S.
o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 17 czerwca 2009 r.,
skargi kasacyjnej strony powodowej
od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 6 listopada 2008 r.,
1)
2)
uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację oraz zasądza
od pozwanego na rzecz strony powodowej kwotę 2.700,(dwa tysiące siedemset) złotych tytułem kosztów
postępowania apelacyjnego,
zasądza od pozwanego na rzecz strony powodowej
kwotę 8.216,- (osiem tysięcy dwieście szesnaście)
złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
W pozwie z dnia 21 kwietnia 2008 r. Gmina B. wniosła o nakazanie
pozwanej „C.” Spółce z o.o. złożenia oświadczenia woli o przeniesienie własności
nieruchomości gruntowej. Miało to nastąpić wskutek wykonania prawa odkupu,
zastrzeżonego we wcześniejszej umowie przeniesienia własności tej nieruchomości
na pozwaną, jeżeli w zakreślonym terminie pozwana nie dokona zabudowy nabytej
nieruchomości. Pozwana wnosiła o oddalenie powództwa, broniąc się głównie
niedopuszczalnością zastrzeżenia prawa odkupu, jako warunku, w umowie
przenoszącej własność nieruchomości.
Sąd Okręgowy tego zarzutu nie podzielił, uwzględniając powództwo
w wyroku z dnia 18 lipca 2008 r. W apelacji, wśród wielu zarzutów naruszenia
przepisów prawa materialnego i procesowego, znalazło się powtórne podważenie
możliwości zastrzeżenia prawa odkupu w umowie przeniesienia własności
nieruchomości,
podważenie
prawidłowości
niektórych
elementów
przetargu
publicznego, będącego podstawą nabycia własności przez pozwanego oraz
naruszenie art. 61 § 1 k.c. w zw. z art. 593 § 2 k.c. w odniesieniu do uznania za
skuteczne złożenie przez powoda oświadczenia o wykonaniu prawa odkupu.
Tylko ta ostatnia kwestia zdobyła uznanie Sądu Apelacyjnego i z powodu
naruszenia wymienionych przepisów kodeksu cywilnego Sąd ten uchylił wyrok
Sądu I instancji - wyrokiem z dnia 6 listopada 2008 r. oddalając powództwo.
W uzasadnieniu przyznał rację pozwanemu, że wysłanie w dniu 29 stycznia 2008 r.
dwóch
listów
poleconych
z
odpisami
aktu
notarialnego,
zawierającego
oświadczenie powódki o wykonaniu prawa pierwokupu, które to listy były
awizowane w siedzibie pozwanego i w miejscu zamieszkania prezesa zarządu
pozwanej Spółki dnia 30 stycznia 2008 r., a zostały odebrane – odpowiednio - dnia
4 i 12 lutego 2008 r. nie stanowiło złożenia tego oświadczenia w terminie, który
stosownie do umowy upłynął 31 stycznia 2008 r. Uznał ponadto, że nie było
wystarczające, dokonane przez pracownicę powódki w dniu złożenia notarialnego
oświadczenia, powiadomienie telefoniczne prezesa zarządu pozwanej Spółki
o wykonaniu prawa odkupu nieruchomości. Z powołaniem się na wcześniejsze
stanowisko orzecznictwa Sąd II instancji uznał, że zawiadomienie o wykonaniu
prawa odkupu powinno być dokonane przynajmniej w formie pisemnej. Skoro więc
dużo wcześniej znane było powódce niewykonanie umowy z pozwaną, to powinna
była ona dołożyć należytej staranności i złożyć oświadczenie w takim czasie, aby
dochować terminu. Czyniąc to na koniec stycznia 2008 r. powinna była liczyć się
z ryzykiem naruszenia zasad określonych w art. 61 § 1 k.c., co też się stało
i dlatego nie powstał skutek przewidziany w art. 594 § 1 k.c. w postaci obowiązku
kupującego,
dotyczącego
przeniesienia
nabytego
prawa
z
powrotem
na
sprzedawcę.
Powódka w skardze kasacyjnej opartej na podstawie art. 398 3 § 1 pkt 1 k.p.c.
zarzuciła wyrokowi Sądu Apelacyjnego naruszenie art. 61 § 1 k.c. poprzez jego
błędną wykładnię oraz wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie
sprawy do ponownego rozpoznania lub oddalenie apelacji pozwanej Spółki. W
odpowiedzi na tę skargę pozwana wniosła o oddalenie skargi i przytoczyła
odpowiednie argumenty prawne.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna jest uzasadniona. Istota jej zarzutów sprowadza się do
wykładni art. 61 § 1 k.c. w dwóch aspektach. Po pierwsze, kiedy i w jakich
okolicznościach można uważać za spełnione - w świetle powołanego przepisu złożenie jednostronnego oświadczenia woli, skierowanego do adresata. Po drugie,
w jakiej formie prawnej adresat takiego oświadczenia woli powinien zostać o nim
powiadomiony, jeśli dla ważności samego oświadczenia jest wymagana forma aktu
notarialnego, której niezachowanie ma skutek ad solemnitatem.
Najpierw należy stwierdzić, że Sąd II instancji podzielił w uzasadnieniu
niewadliwe - jego zdaniem - ustalenia faktyczne Sądu I instancji i dokonaną
prawidłowo ich ocenę prawną, poza kwestią dotyczącą art. 61 § 1 k.c. Aprobując je
uznał za zgodne z prawem zastrzeżenie prawa odkupu w umowie przeniesienia
własności nieruchomości należących do gminy (mienie komunalne), jeżeli kupujący
nie wypełni zobowiązań, które przyjął na siebie, przystępując do przetargu na
zakup nieruchomości. Jak wynika z ustaleń w sprawie, ze względu na początkowe
niepowodzenie zbycia przedmiotowych nieruchomości gminnych, obniżona została
cena wywoławcza w przetargu i poczynione wzajemne ustalenia między powodową
gminą a pozwanym, co do sposobu i terminu zagospodarowania nieruchomości.
Pozwana spółka przedłużała ten termin, wreszcie jej zabiegi o kolejne przedłużenie
terminu nie zyskały aprobaty i powodowa gmina najpierw zapowiedziała wykonanie
prawa odkupu, następnie na spotkaniu stron w dniu 21 stycznia 2008 r. prezesowi
pozwanej spółki przedstawiono do akceptacji warunki i termin 28 stycznia 2008 r.
co do przeniesienia własności nieruchomości, już w wykonaniu prawa odkupu.
Następnego dnia, 22 stycznia 2008 r. prezes pozwanej spółki zaakceptował
telefonicznie wobec pracownika powódki te warunki, toteż dnia 25 stycznia 2008 r.
burmistrz B. wydał zarządzenie o wykonaniu prawa odkupu nieruchomości objętych
umową z dnia 23 stycznia 2006 r., a dnia 28 stycznia 2008 r. to uprawnienie
wykonał, składając notarialne oświadczenie. Tego samego dnia prezes pozwanej
spółki poinformowany został telefonicznie przez pracownika powódki o wykonaniu
przez nią prawa odkupu, następnego dnia wskazanymi we wcześniejszych
wywodach listami przekazano pozwanej spółce zawiadomienie o tej czynności
prawnej, co zostało awizowane dnia 30 stycznia 2008 r. Te niekwestionowane
ustalenia prowadzą do pytania, czy awizowanie przesłanych listów, zawierających
odpisy aktu notarialnego o wykonaniu prawa odkupu spełnia - w podanych
okolicznościach - warunki prawne oświadczenia woli złożonego adresatowi,
zgodnie z art. 61 § 1 k.c. Sądy obu instancji oceniły to rozbieżnie, w szczególności
Sąd II instancji, powołując się, między innymi na niepublikowany wyrok SN z dnia
15 stycznia 1990 r. w sprawie I CR 1410/89. Próbuje przez to przekonać, że do
chwili złożenia oświadczenia woli według art. 61 § 1 k.c., stosuje się reguły
doręczenia pisma procesowego według art. 139 k.p.c. Dlatego też awizowanie listu
nie wiąże się z tą chwilą, a dopiero rzeczywiste odebranie go z poczty, aż do
upływu terminu jego przechowywania na poczcie, wynikającego z odpowiednich
przepisów szczególnych.
Toku rozumowania Sądu II instancji nie można podzielić. Wprawdzie nie
musi się aż twierdzić, że pozwany celowo zwlekał z odebraniem awizowanej
przesyłki, ale w okolicznościach sprawy nie jest to potrzebne. Dowiedzione jest
przecież, że w zwykłym toku czynności pocztowych przesłane listy zawierające
przedmiotowe zawiadomienie nadeszły w środę, dnia 30 stycznia 2008 r.
Pierwszym, ale i wystarczającym dniem do zachowania terminu do dowiedzenia się
o niewątpliwym złożeniu oświadczenia woli o skorzystaniu z prawa odkupu
nieruchomości był czwartek, dnia 31 stycznia 2008 r. Tego dnia zarząd pozwanej
spółki mógł w swojej siedzibie zapoznać się z treścią korespondencji, po jej
odebraniu z poczty na podstawie „awizo”. Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem
doktryny popartym bogatym orzecznictwem, art. 61 § 1 zd. 1 k.c. przyjmuje teorię
doręczenia oświadczenia woli z możliwością zapoznania się. Wynika to wprost
z brzmienia przepisu: „Oświadczenie woli, które ma być złożone innej osobie, jest
złożone z chwilą, gdy doszło do niej w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego
treścią”. Wbrew zatem twierdzeniom uzasadnienia wyroku II instancji, nie jest to
żadna data łącząca się z przepisami o postępowaniu cywilnym, w których chodzi
o uznanie doręczenia pisma procesowego w sytuacjach, gdy w zwykły sposób tego
uczynić nie można. Takim celom służy powoływany art. 139 k.p.c., nazywany nawet
przepisem „o niemożności doręczenia lub odmowie przyjęcia pisma sądowego”,
inaczej określanego mianem „doręczenia zastępczego”. W przedmiotowej sprawie
w ogóle nie chodzi o takie pismo i powoływanie się na cyt. orzeczenie SN z 1990 r.
jest nieuprawnione. Wyjaśniał to już Sąd Najwyższy w wyrokach: z dnia 28 lutego
2002 r. III CKN 1316/00 (niepubl.) i z dnia 20 stycznia 2004 r. II CK 358/02
(Wokanda 2004, nr 9, s. 6).
W sprawie niniejszej ma się do czynienia z zawiadomieniem o oświadczeniu
woli strony umowy, co w uzasadnieniu Sądu II instancji się nawet przyznaje, ale nie
ma powodu, aby art. 139 k.p.c. w ogóle brać pod uwagę. Gdyby pozwana spółka
wytłumaczyła jakimiś racjonalnymi okolicznościami niemożliwość odebrania poczty
w dniu 30 stycznia 2008 r. oraz niemożność odbierania poczty po otrzymaniu
„awizo” w kolejnych roboczych dniach w siedzibie przedsiębiorcy, który w zwykłych
okolicznościach funkcjonuje codziennie, to można by te okoliczności rozważać.
Nic takiego nie nastąpiło. Z akt sprawy wynika, że w innych przypadkach
korespondencja wskutek pozostawianego „awizo” była odbierana przez pozwanego
następnego dnia, tym zaś razem dopiero piątego dnia (list na adres spółki) oraz po
dwóch tygodniach (na adres prezesa zarządu). W doktrynie jednoznacznie się
stwierdza, że poza szczególnymi przypadkami, np. przebywania adresata
w szpitalu, doręczenie listu w miejscu zamieszkania lub w innym miejscu normalnej,
stałej aktywności adresata traktuje się jako spełnienie przesłanek z art. 61 k.c.
W okolicznościach sprawy, do których należy świadomość i wiedza
pozwanej,
poparta
uprzednią
akceptacją
terminu
zwrotnego
przeniesienia
własności nieruchomości na gminę przez prezesa pozwanej spółki, znała ona
stanowisko powódki i mogła się spodziewać otrzymania przez pocztę potwierdzenia
wykonania prawa odkupu nieruchomości. Dlatego uznać należy, że w świetle
tych wszystkich okoliczności dochowane zostały warunki prawne, zarówno samego
jednostronnego oświadczenia woli o wykonaniu prawa odkupu, złożonego
notarialnie, jak i poinformowania o tym kupującego, nieobecnego przy składaniu
samego oświadczenia (art. 61 § 1 i art. 593 § 1 zd. 1 i 2 k.c.). Orzecznictwo Sądu
Najwyższego jest pod tym względem jednoznacznie opowiadające się za takim,
racjonalnym rozumieniem art. 61 k.c., przyjmując nawet słusznie, że jeżeli
oświadczenie zostało doręczone stronie w sposób, który umożliwia powzięcie
wiadomości o treści oświadczenia, to było ono skutecznie złożone nawet wtedy,
gdy jest niewątpliwe, że faktycznie adresat z oświadczeniem się nie zapoznał
(orz. SN z dnia 16 marca 1995 r. I PRN 2/95, OSNP 1995, nr 10, poz. 229; orz. SN
z dnia 9 grudnia 1999 r. I PKN 430/99, OSNAP 2001, nr 9, poz. 309).
Należy więc uznać, że przesłanki określone w art. 61 § 1 zd. 1 k.c. są spełnione,
jeśli oświadczenie woli, skierowane do adresata, będącego przedsiębiorcą
zostanie mu przekazane pocztą na adres siedziby, przez co albo będzie się mógł
zapoznać z jego treścią najpóźniej w następnym dniu roboczym, albo, jeśli z jakiejś
przyczyny bezpośrednie doręczenie było niemożliwe, w pierwszym dniu roboczym,
w którym przesyłka mogła zostać odebrana na podstawie zawiadomienia
pocztowego
(tzw. awizo).
Z
powyższych
względów
stanowisko
Sądu
Apelacyjnego w niniejszej sprawie nie może zostać utrzymane. W tej sytuacji, nie
mają znaczenia w konkretnej sprawie zarzuty skargi, odnoszące się do sposobu
(ustnego, telefonicznego,
pisemnego
oświadczenia o wykonaniu
prawa
wykonujący prawo
odkupu przesłała
itd.)
odkupu.
zawiadomienia
Powódka,
listownie
odpisy
o
złożeniu
jako
sprzedawca
aktu
notarialnego
ze złożonym oświadczeniem. Spełnia to najsurowsze wymagania odnośnie
do
formy
przekazania
informacji
o jednostronnym
oświadczeniu
woli
skierowanym do pozwanej spółki, jako kupującym, zobowiązanym następnie do
zwrotnego
przeniesienia
własności
nieruchomości,
wykonania
którego
to
obowiązku dotyczy powództwo w niniejszej sprawie (zob. uchwała 7 sędziów SN
z dnia 20 lutego 1967 r. III CZP 88/66, OSN 1967, nr 12, poz. 224; wyrok SN
z dnia 30 maja 2000 r. IV CKN 898/00, OSN 2000, nr 12, poz. 224).
Mając na względzie powyższą analizę prawną, dokonaną w oparciu
o ustalony stan faktyczny oraz brak zarzutów skargi kasacyjnej odnoszących się do
naruszenia przepisów postępowania, Sąd Najwyższy rozstrzygnął sprawę na
podstawie art. 39816 k.p.c., orzekając także na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. z art.
39821 i art. 391 § 1 k.p.c. o kosztach postępowania przed
i o kosztach postępowania kasacyjnego.
jz
Sądem II instancji