Supreme Court dismisses appeal in marital property division case due to severe domestic conflict preventing physical division.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the cassation appeal regarding the division of marital property between a wife and her abusive husband. The lower courts determined that physical division of the family home was impossible due to the husband's history of domestic violence and ongoing alimentary arrears. The court upheld the decision to sell the property via public auction to avoid further conflict and ensure safe cohabitation.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 623 k.p.c.; Art. 567 § 3 k.p.c.; Art. 688 k.p.c.: In cases of marital property division, if a severe conflict between spouses makes physical division impossible or unsafe, the court may order the sale of the property rather than dividing it in kind.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt IV CSK 5/13
POSTANOWIENIE
Dnia 12 września 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Irena Gromska-Szuster
SSN Marian Kocon
w sprawie z wniosku B. K.
przy uczestnictwie A. Ś.
o podział majątku,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 12 września 2013 r.,
skargi kasacyjnej uczestnika postępowania
od postanowienia Sądu Okręgowego w E.
z dnia 11 lipca 2012 r.,
1) oddala skargę kasacyjną;
2) zasądza
od
uczestnika
postępowania
na
rzecz
wnioskodawczyni kwotę 3600 (trzy tysiące sześćset) zł
tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
W sprawie o podział majątku wspólnego małżeńskiego wnioskodawczyni B.
K. (poprzednio Ś.) i uczestnika postępowania A. Ś. Sąd Rejonowy w E.,
postanowieniem z dnia 6 kwietnia 2009 r., oddalił wniosek uczestnika postępowania
o ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym; ustalił, że w skład majątku
wspólnego
wchodzi prawo
własności nieruchomości zabudowanej domem
jednorodzinnym przy ul. C. 30, dla której Sąd Rejonowy w E. prowadzi księgę
wieczystą nr […] (obecnie nr […]), betoniarka i 25 sztuk płytek stropowych; dokonał
podziału tego majątku w ten sposób, że nieruchomość i betoniarkę przyznał na
własność wnioskodawczyni, a płytki stropowe na rzecz uczestnika postępowania;
ustalił, że wnioskodawczyni dokonała nakładu na majątek wspólny w wysokości
10.000 zł oraz zasądził od wnioskodawczyni na rzecz uczestnika postępowania
kwotę 139.775 zł płatną w terminie roku od uprawomocnienia się orzeczenia,
nakazując uczestnikowi, aby w terminie roku od chwili uprawomocnienia się
orzeczenia opuścił i opróżnił dom jednorodzinny i wydał go wnioskodawczyni.
Na skutek apelacji uczestnika postępowania, który kwestionował sposób
podziału majątku wspólnego w części obejmującej nieruchomość przez pominięcie
jej podziału fizycznego przez wyodrębnienie nieruchomości lokalowych, Sąd
Okręgowy w E. uchylił zaskarżone orzeczenie i przekazał sprawę Sądowi pierwszej
instancji do ponownego rozpoznania.
Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd
Rejonowy w E. wydał postanowienie z dnia 10 stycznia 2012 r., w którym zarządził
sprzedaż przedmiotowej nieruchomości na publicznej licytacji stosownie do
przepisów k.p.c., odkładając rozstrzygnięcie co do wzajemnych
roszczeń
współwłaścicieli oraz podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości.
W uzasadnieniu tego orzeczenia wskazał, że ze względu na głęboki konflikt
między wnioskodawczynią a uczestnikiem, fizyczny podział nieruchomości,
wymagający potem pewnej formy współdziałania byłych współwłaścicieli, nie jest
możliwy. Dlatego nieruchomość wchodzącą w skład majątku wspólnego należało
uznać za rzecz nie nadającą się do podziału fizycznego. Tym samym Sąd uznał za
zasadne
żądanie
wnioskodawczyni
dokonania
zniesienia
współwłasności
nieruchomości przez jej sprzedaż w drodze publicznej licytacji i podział uzyskanej
kwoty pieniężnej. Postanowieniem z dnia 11 lipca 2012 r., Sąd Okręgowy w E.
oddalił apelację od orzeczenia Sądu Rejonowego wniesioną przez uczestnika
postępowania.
Orzeczenie Sądu Okręgowego zostało zaskarżone w całości skargą
kasacyjną wniesioną przez uczestnika postępowania. W ramach pierwszej
podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie art. 211 w zw. z art. 212 § 2 k.c.
znajdujących zastosowanie w sprawie na podstawie art. 46 k.r.o. w zw. z art. 1035
k.c. W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie przepisów: art. 623
w zw. z art. 567 § 3 w zw. z art. 688 k.p.c., art. 227 w zw. z art. 232 w zw. z art. 278
§ 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 385 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 386 § 4 w zw.
z art. 13 § 2 k.p.c. Uczestnik postępowania wniósł o uchylenie zaskarżonego
postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej
instancji, ewentualnie o uchylenie go oraz uchylenie poprzedzającego go
postanowienia Sądu Rejonowego w E. z dnia 10 stycznia 2012 r. i przekazanie
sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 211 k.c., każdy ze współwłaścicieli może żądać, ażeby
zniesienie współwłasności nastąpiło przez podział rzeczy wspólnej, chyba że
byłoby to sprzeczne z ustawą, społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy,
pociągałoby za sobą istotną zmianę rzeczy czy znacznie zmniejszało jej wartość.
Jedynie przepis ustawy stanowi bezwzględną przeszkodę w dokonaniu podziału
rzeczy wspólnej. Pozostałe przesłanki negatywne wchodzą w rachubę tylko wtedy,
gdy współwłaściciele nie dochodzą do porozumienia w sprawie fizycznego podziału
rzeczy. Zdaniem skarżącego, Sąd drugiej instancji naruszył powołane przepisy
odmawiając podziału nieruchomości przez wyodrębnienie w niej samodzielnych
lokali z powołaniem się na konflikt między współwłaścicielami. Wskazane przepisy
nie zawierają bowiem takiej negatywnej przesłanki. W judykaturze Sądu
Najwyższego przyjęto w części orzeczeń, że konflikt między współwłaścicielami
rzeczy nie stanowi negatywnej przesłanki podziału fizycznego rzeczy wspólnej
(por. postanowienia: z dnia 21 czerwca 1979 r., III CRN 68/79, OSNC 1980, nr 1,
poz. 11, z dnia 4 października 2002 r., III CKN 1283/00, OSNC 2003, nr 12,
poz. 170, z dnia 13 stycznia 2012 r., I CSK 358/11, nie publ.). Przeważa jednak
zdecydowanie stanowisko, w myśl którego konflikt między współwłaścicielami,
jeśli nie jest samodzielną przesłanką negatywną podziału (por. wyrok z dnia
3 października 1980 r., III CRN 126/80, nie publ. oraz postanowienia: z dnia
24 kwietnia 1997 r., II CKN 124/97, nie publ., z dnia 17 grudnia 1998 r., I CKN
940/97, nie publ., z dnia 10 grudnia 1999 r., II CKN 635/98, nie publ., z dnia
7 kwietnia 2000 r., IV CKN 8/00, nie publ.), to może stanowić decydującą
przeszkodę w podziale fizycznym rzeczy wspólnej, po rozważeniu całokształtu
okoliczności sprawy (por. postanowienia: z dnia 15 stycznia 1999 r., II CKN 147/98,
nie publ., z dnia 4 sierpnia 1999 r., II CKN 549/98, nie publ., z dnia 12 października
2000 r., IV CKN 1525/00, nie publ., z dnia 7 lutego 2001 r., V CKN 1699/00, nie
publ., z dnia 17 kwietnia 2002 r., IV CKN 975/00, nie publ., z dnia 9 stycznia
2004 r., IV CK 339/02, nie publ., z dnia 21 kwietnia 2004 r., III CK 448/02, nie publ.,
z dnia 29 czerwca 2011 r., IV CSK 519/10, nie publ., z dnia 19 października 2011 r.,
II CSK 50/11, nie publ.). Sąd Najwyższy, w składzie rozpoznającym skargę
kasacyjną, podziela to stanowisko.
Stosunki
panujące
pomiędzy
współwłaścicielami
w
konkretnych
okolicznościach powinny mieć znaczenie przy wyborze sposobu zniesienia
współwłasności. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy przedmiotem podziału
jest
nieruchomość
służąca
do
zaspokajania
potrzeb
mieszkaniowych
współwłaścicieli, a podział ma polegać na wyodrębnieniu własności lokali na rzecz
poszczególnych współwłaścicieli. Zniesienie współwłasności nieruchomości przez
wyodrębnienie w niej nieruchomości lokalowych, jest podziałem specyficznym.
Przymus pozostawania w stosunku współwłasności nieruchomości wspólnej (art. 3
ust. 2 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. – o własności lokali, jedn. tekst: Dz.U.
z 2000 r., nr 80, poz. 903, ze zm.) wraz z konsekwencjami co do obowiązku
współdziałania w zarządzie sprawia, że rezultat prawny tego sposobu zniesienia
współwłasności sytuuje się między podziałem zupełnym, a pozostawaniem
we współwłasności. Silny konflikt nie tylko wpływa negatywnie na prognozę woli
i umiejętności
współdziałania
współwłaścicieli
w
zarządzie
nieruchomością
w przyszłości, ale także uzasadnia przewidywanie występowania w przyszłości
sytuacji konfliktowych pomiędzy współwłaścicielami, co może niekiedy znacznie
utrudniać bądź niekiedy nawet uniemożliwiać korzystanie z wydzielonej części
nieruchomości. W takich sytuacjach istotne jest także zbadanie przyczyn konfliktu
współwłaścicieli i ocena możliwości jego zażegnania w przyszłości. Konkludując,
przy rozstrzyganiu o sposobie zniesienia współwłasności nieruchomości przez
wyodrębnienie własności lokali, większą wagę niż przy innym sposobie podziału
nieruchomości,
należy
przywiązywać
do
stosunków
osobistych
między
współwłaścicielami. Negatywne prognozy co do woli i umiejętności współdziałania
byłych współwłaścicieli w wyjątkowych wypadkach pozwalają uznać, że jest to stan
odpowiadający hipotezie art. 212 § 2 k.c. Sposób zniesienia współwłasności
nieruchomości poprzez wydzielenie odrębnej własności lokali tylko wówczas
świadczyć będzie o zastosowaniu właściwego sposobu podziału, jeśli pozwoli on na
stworzenie warunków do normalnego, niezakłóconego korzystania w przyszłości
przez współwłaścicieli z wydzielonych w ramach budynku lokali i do zapewnienia na
przyszłość
zgodnego
współdziałania
wszystkich
współwłaścicieli
do
pozostawionych nadal we współwłasności wspólnych części w ramach całej
nieruchomości będącej przedmiotem zniesienia współwłasności. Trzeba również
podkreślić to, że art. 211 oraz 212 k.c. w ramach postępowania o podział majątku
wspólnego małżeńskiego stosowane są nie wprost, lecz odpowiednio, i to przez
podwójne odesłanie (art. 46 k.r.o. i art. 1035 k.c.). Ustawodawca nakazuje zatem
brać pod uwagę specyfikę instytucji, do której zastosowanie mają mieć przepisy
docelowe.
Podział
majątku
wspólnego
małżeńskiego
następuje
z
reguły
w okolicznościach konfliktu między współwłaścicielami, dlatego sposób podziału
majątku wspólnego powinien sprzyjać likwidacji tego konfliktu.
Powyższe uwagi uzasadniają wniosek, że Sąd Okręgowy nie naruszył art.
211 w zw. z art. 212 § 2 k.c. w zw. z art. 46 k.r.o. i art. 1035 k.c. przyjmując, że silny
konflikt
między
(współwłaścicielami
wnioskodawczynią
nieruchomości)
i
stanowi
uczestnikiem
postępowania
w okolicznościach
rozpoznanej
sprawy przesłankę uzasadniającą odmowę zniesienia współwłasności przez podział
rzeczy wspólnej. Takie stanowisko Sądu było bowiem konsekwencją nie tylko
stwierdzenia występowania tego rodzaju konfliktu między wnioskodawczynią i
uczestnikiem postępowania, lecz szerszą analizą okoliczności dotyczących
charakteru, intensywności i źródła konfliktu, jak również oceną prognozy możliwości
przyszłego zgodnego współdziałania wnioskodawczy i uczestnika postępowania w
zarządzie nieruchomością. W szczególności należy podkreślić, iż z dokonanych w
sprawie ustaleń wynika, że konflikt między wnioskodawczynią i uczestnikiem
postępowania był spowodowany przez uczestnika, który został skazany za
znęcanie się nad swoją żoną i córką B. Ś. w okresie od stycznia 2008 r. do 21
listopada 2007 r. oraz nad córką A. S. w okresie od stycznia 1998 r. do 1
października 2004 r. Czyn uczestnika polegał na tym, że pod wpływem alkoholu
wszczynał awantury domowe, podczas których używał wobec nich słów
wulgarnych, groził żonie pozbawieniem życia i uszkodzeniem ciała, rzucał w nie
różnymi przedmiotami, wykręcał ręce i dusił ją oraz bił otwartą dłonią po twarzy
swoją córkę B. Ś. Uczestnik postępowania ma znaczne zaległości alimentacyjne i
nadal nie wywiązuje się z obowiązku alimentacyjnego. Wnioskodawczyni i
uczestnik postępowania donoszą na siebie wzajemnie na policję, uczestnik
samowolnie
wznosi
obiekty
budowlane
na
nieruchomości,
pomawia
wnioskodawczynię m.in. o dokonanie przestępstw, wnioskodawczyni natomiast
składa wnioski o odwieszenie uczestnikowi postępowania zawieszonej kary
pozbawienia wolności. Podział nieruchomości przez wydzielenie odrębnych lokali
mieszkalnych z dużym prawdopodobieństwem sprzyjałby utrwaleniu negatywnych
stosunków między wnioskodawczynią i uczestnikiem postępowania i uniemożliwił
normalne korzystanie z przydzielonych im lokali mieszkalnych, jak również
bezkonfliktowy zarząd częściami wspólnymi nieruchomości.
Ze względu na przyjęcie za prawidłowego stanowiska Sądu drugiej instancji,
że
silny
konflikt
między
wnioskodawczynią
i
uczestnikiem
postępowania
w ustalonych okolicznościach sprzeciwiał się dokonaniu podziału nieruchomości
w naturze za nieuzasadniony należy uznać zarzut naruszenia art. 623 w zw. z art.
567 § 3 i art. 688 k.p.c., których zastosowanie aktualizuje się dopiero wówczas, gdy
nie ma przesłanek do zgodnego podziału, a jednocześnie występują, według
właściwych przepisów prawa materialnego, warunki do dokonania podziału
w naturze.
Bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 227 w zw. z art. 232, art. 278 § 1 i art. 13
§ 2 k.p.c. Kwestia niedopuszczenia opinii biegłego na okoliczność, czy istnieje
możliwość fizycznego podziału nieruchomości pozostaje bez jakiegokolwiek
związku
z
zasadniczym
zagadnieniem
w
sprawie
–
konfliktem
między
współwłaścicielami, którego stopień, zdaniem Sądu drugiej instancji, pozwalał
przyjąć, że ich koegzystencja i współdziałanie w zarządzie nieruchomością wspólną
są wykluczone. Z tej przyczyny przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego było
bezprzedmiotowe dla rozstrzygnięcia sprawy.
W konsekwencji za nieuzasadniony należy także uznać zarzut naruszenia
art. 385 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Przepis art. 385 k.p.c. nie może stanowić
samodzielnej podstawy uzasadniającej uwzględnienie skargi kasacyjnej, chyba że
sąd drugiej instancji oddalił apelację mimo uznania jej zasadności, co w sprawie nie
miało jednak miejsca. Z tych samych względów za bezzasadny należy uznać zarzut
naruszenia art. 386 § 4 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.
Uwzględniając powyższe na podstawie art. 39814 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.
oraz art. 520 § 3 w zw. z art. 98 § 1 i 3 i art. 13 § 2 k.p.c. orzeczono, jak w
sentencji.