Supreme Court allows man to challenge paternity recognition despite knowing he is not biological father.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court of Poland overturned the lower court's dismissal of a man's lawsuit to declare paternity recognition ineffective. The lower courts had ruled that a man lacks standing to challenge such recognition if he knew before signing that he was not the biological father. The Supreme Court held that the statute does not condition standing on genetic ties but rather on the six-month filing deadline starting from the date of discovery of non-paternity. Consequently, the case was remanded for a new trial on the merits.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 78 § 1 k.r.o.; Art. 78 § 1 in fine k.r.o.: The right to file a lawsuit to declare paternity recognition ineffective is not contingent upon the existence of a genetic bond between the man and the child, but is instead governed by the six-month filing period commencing from the date the man learned he was not the biological father.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Wyrok z dnia 19 kwietnia 2012 r., IV CSK 459/11
Legitymacja do wytoczenia powództwa o ustalenie bezskuteczności
uznania ojcostwa (art. 78 § 1 k.r.o.) przysługuje także mężczyźnie, który uznał
ojcostwo, wiedząc, że nie jest biologicznym ojcem dziecka.
Sędzia SN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)
Sędzia SN Anna Kozłowska
Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Krzysztofa B. przeciwko Mariannie B. i
małoletniej Idze B. reprezentowanej przez kuratora Grażynę K., przy udziale
Prokuratora Prokuratury Okręgowej w S., o ustalenie bezskuteczności uznania
ojcostwa, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 19
kwietnia 2012 r. skargi kasacyjnej Prokuratora Prokuratury Okręgowej w Siedlcach
od wyroku Sądu Okręgowego w Siedlcach z dnia 24 maja 2011 r.
uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w
Siedlcach do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania
kasacyjnego.
Uzasadnienie
Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo wytoczone w dniu 17 czerwca 2010
r. o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa małoletniej Igi B., urodzonej w dniu
29 grudnia 2009 r. Ustalił, że powód poznał pozwaną Mariannę B. na przełomie
września i października 2009 r., akceptując już wówczas fakt, że pozwana jest w
zaawansowanej ciąży. Ponadto Sąd Rejonowy ustalił, że dnia 7 stycznia 2010 r.
powód uznał ojcostwo dziecka przed kierownikiem Urzędu Stanu Cywilnego w W., a
w dniu 15 stycznia 2010 r. strony zawarły związek małżeński. W ocenie Sądu
pierwszej instancji, powodowi nie przysługuje legitymacja czynna w sprawie
wytoczonej na podstawie art. 78 § 1 k.r.o., ponieważ w chwili uznawania ojcostwa
nie miał żadnych wątpliwości, że nie jest biologicznym ojcem małoletniej.
Apelację powoda Sąd Okręgowy oddalił wyrokiem z dnia 24 maja 2011 r.,
podzielając ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i uznając za bezsporne
okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Podzielił pogląd, że powodowi nie
przysługuje legitymacja do wytoczenia powództwa o ustalenie bezskuteczności
uznania ojcostwa w sytuacji, w której złożył oświadczenie o uznaniu ojcostwa,
wiedząc, że nie jest biologicznym ojcem dziecka. W ocenie Sądu drugiej instancji,
uznanie ojcostwa powinno być dokonane tylko przez ojca, ponieważ istotą uznania
jest zgodność z prawdą genetyczną. Dowiedzenie się przez powoda, jeszcze przed
uznaniem ojcostwa, że dziecko od niego nie pochodzi, powoduje, że mężczyzna nie
ma legitymacji do wytoczenia powództwa określonego w art. 78 § 1 k.r.o. (...)
Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżył skargą kasacyjną Prokurator Okręgowy,
zarzucając błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 78 § 1 k.r.o.,
polegające na przyjęciu, że wiedza mężczyzny przed uznaniem ojcostwa, iż dziecko
od niego nie pochodzi, pozbawia go legitymacji do wytoczenia powództwa o
ustalenie bezskuteczności uznania. Skarżący zakwestionował również wykładnię
art. 78 § 1 k.r.o., że bieg sześciomiesięcznego terminu do wytoczenia powództwa
może rozpocząć się przed dniem uznania ojcostwa oraz przed dniem urodzenia się
dziecka. (...)
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)
Nowelizacja kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dokonana ustawą z dnia 9
listopada 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych
innych ustaw (Dz.U. Nr 220, poz. 1431) w sposób zasadniczy zmodyfikowała
dotychczasową regulację dotyczącą ojcostwa, m.in. w zakresie charakteru
prawnego oraz trybu uznania przez mężczyznę istnienia więzi rodzicielskiej z
dzieckiem, a także środka i przesłanek negowania przez niego skuteczności
złożonego oświadczeniu o uznaniu. Zmiany te – jak podkreślono w uzasadnieniu do
projektu ustawy nowelizującej (Sejm VI kadencji, druk nr 888) – wynikają ze zmiany
koncepcji ujęcia przez ustawodawcę problematyki ustalenia istnienia stosunku
rodzicielskiego pomiędzy ojcem a dzieckiem, polegającej na odejściu od konstrukcji
uznania dziecka opartej na elemencie wolitywnym (art. 72 i nast. k.r.o. w brzmieniu
sprzed nowelizacji z dnia 6 listopada 2006 r.), na rzecz konstrukcji ustalenia
ojcostwa, w której uznanie przez mężczyznę istnienia więzi rodzicielskiej stanowi w
istocie akt wiedzy o biologicznym pochodzeniu dziecka od niego (art. 72–86 k.r.o. w
obecnym brzmieniu). W ocenie ustawodawcy, przeobrażenia społeczne, zmiana
kontekstu prawnego, a także postęp technologiczny w zakresie możliwości
ustalenia istnienia więzi biologicznej pomiędzy dzieckiem a matką i ojcem, jakie
nastąpiły od chwili wejścia w życie kodeksu rodzinnego i opiekuńczego
przemawiają za rezygnacją z koncepcji kształtowania stosunków prawnorodzinnych
opartych na konstrukcji oświadczenia woli i przyznaniem prymatu zasadzie
rzeczywistego związku biologicznego pomiędzy rodzicami a dzieckiem.
Rozwiązania wprowadzone do kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ustawą z
dnia 6 listopada 2008 r., akcentujące znaczenie więzi biologicznej na płaszczyźnie
stosunków rodzicielskich, stanowią również wyraz dostosowania regulacji krajowej
do standardów prawa międzynarodowego, w tym zwłaszcza wynikających z
ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską europejskiej konwencji o statusie
dziecka pozamałżeńskiego, sporządzonej w Strasburgu w dniu 15 października
1975 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr 79, poz. 888). Konwencja ta, statuująca jednolity
standard regulacyjny zmierzający do zrównania pozycji prawnej dzieci małżeńskich
i pozamałżeńskich, w zakresie ustalenia ojcostwa akcentuje zgodność uznania
dziecka z rzeczywistym ojcostwem uznającego mężczyzny. Wyrazem takiego ujęcia
jest m.in. przyjęcie, że dobrowolne uznanie dziecka nie może być przedmiotem
sprzeciwu ani zaskarżenia, chyba że prawo krajowe przewiduje taką możliwość, w
przypadku gdy mężczyzna uznający dziecko nie jest biologicznym ojcem (art. 4), a
także wprowadzenie obowiązku oparcia postępowania dowodowego w ramach
postępowania o ustalenia ojcostwa na dowodach naukowych mających pomóc w
ustaleniu lub wykluczeniu ojcostwa (art. 5).
Konsekwencją traktowania de lege lata uznania ojcostwa jako aktu wiedzy o
pochodzeniu dziecka od określonych osób współuczestniczących w czynnościach
koniecznych do uznania istnienia więzi rodzicielskiej pomiędzy mężczyzną a
dzieckiem jest również zmiana w zakresie środków prawnych służących do
kwestionowaniu skuteczności złożonego przez mężczyznę oświadczenia wiedzy w
tym przedmiocie. Należy zwrócić uwagę, że na gruncie kodeksu rodzinnego i
opiekuńczego w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 6 listopada
2008 r., w ramach powództwa o unieważnienie oświadczenia o uznaniu dziecka
(art. 80 § 1) dopuszczalne było m.in. powoływanie się przez mężczyznę na wady
oświadczenia woli przy składaniu oświadczenia w przedmiocie uznania dziecka
(por. np. uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 października 1969
r., III CZP 25/69, OSNCP 1970, nr 5, poz. 75; wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28
czerwca 1967 r., II CR 87/67, OSPiKA 1968, nr 4, poz. 81, z dnia 23 grudnia 1982
r., IV CR 514/82, nie publ., z dnia 25 sierpnia 1981 r., I CR 204/81, nie publ., z dnia
6 grudnia 1973 r., II CR 560/73, OSPiKA 1974, nr 7-8, poz. 160 i z dnia 12 kwietnia
1972 r., II CR 51/72, OSNCP 1972, nr 10, poz. 182). Równocześnie, co stanowiło
wyraz preferowania na tle ówcześnie obowiązującej regulacji elementu
wolitywnego, przyjmowano, że mężczyzna nie może żądać unieważnienia uznania
dziecka tylko z tej przyczyny, iż nie jest on ojcem dziecka (por. uchwała siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 października 1969 r., III CZP 25/69 oraz
wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 1976 r., I CR 47/76, nie publ. i z dnia 2
marca 1970 r., II CR 646/69, "Biuletyn SN" 1970, nr 7-8, s. 149). Na gruncie
obecnie obowiązującego stanu prawnego podstawą żądania ustalenia
bezskuteczności uznania ojcostwa może być natomiast wyłącznie fakt, że dziecko
nie pochodzi od mężczyzny, który uznał swoje ojcostwo.
Artykuł 78 § 1 k.r.o. w obecnym brzmieniu przewiduje, że mężczyzna, który
uznał dziecko może wytoczyć powództwo o ustalenie bezskuteczności uznania
ojcostwa w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym dowiedział się, iż dziecko
od niego nie pochodzi. Regulacja dopuszczająca możliwość kwestionowania
złożonego przez mężczyznę, który nie jest biologicznym ojcem dziecka,
skuteczności oświadczenia o uznaniu ojcostwa i jednocześnie ograniczająca pod
względem czasowym możliwość wystąpienia ze stosowanym powództwem do sądu
stanowi – co należy podkreślić – wyraz kompromisu pomiędzy eksponowaną na
gruncie kodeksowym zasadą ustalenia ojcostwa zgodnie z prawdą genetyczną a
zasadą ochrony dziecka przez stabilizację jego stanu cywilnego.
Mając na względzie te uwagi należy stwierdzić, że wykładnia art. 78 § 1 in
principio k.r.o. wskazuje, iż legitymacja do wytoczenia powództwa o ustalenie
bezskuteczności uznania ojcostwa przysługuje mężczyźnie niebędącemu ojcem
biologicznym dziecka, który uznał ojcostwo bez względu na to, czy w chwili
składania stosownego oświadczenia wiedział o braku istnienia więzi biologicznej
pomiędzy nim a dzieckiem, którego ojcostwo uznał. Taka wykładnia uwzględnia
również preferencję opierania stosunków prawnorodzinnych pomiędzy rodzicami a
dzieckiem na rzeczywistej, tj. zgodnej z prawdą genetyczną więzi z dzieckiem. Nie
ma zatem oparcia stanowisko przyjęte przez Sąd Okręgowy uzależniające
przysługiwanie mężczyźnie, który nie jest ojcem dziecka, legitymacji do wytoczenia
powództwa o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa od stanu jego wiedzy co
do istnienia biologicznej więzi z dzieckiem w chwili składania stosownego
oświadczenia o uznaniu. Taka wykładnia art. 78 § 1 k.r.o., akcentująca w głównej
mierze zasadę ochrony stabilności stanu cywilnego dziecka przez uznanie, że
mężczyzna, który wie, że nie jest ojcem dziecka w chwili składania oświadczenia o
uznaniu dziecka pozbawiony jest możliwości późniejszego powoływania się na
bezskuteczność złożonego oświadczenia, pozostaje w sprzeczności z wynikami
wykładni językowej, celowościowej i historycznej. Omawiany przepis poza brakiem
przesłanki istnienia więzi genetycznej ojca z dzieckiem i wymogiem wytoczenia
powództwa we właściwym terminie, w żaden inny sposób nie ogranicza mężczyźnie
uprawnienia do wytoczenia powództwa o ustalenie bezskuteczności uznania
ojcostwa. Należy przy tym zwrócić uwagę, że funkcja ochrony dziecka, ujmowana w
ramy zasady stabilności jego stanu cywilnego, wbrew stanowisku Sądu
Okręgowego, na tle art. 78 § 1 k.r.o. nie jest realizowana na płaszczyźnie
przesłanek warunkujących istnienie legitymacji do wytoczenia przez mężczyznę,
który nie jest ojcem dziecka, powództwa o ustalenie bezskuteczności uznania
ojcostwa, lecz w drodze temporalnego ograniczenia możliwości wystąpienia z
przedmiotowym powództwem przez wprowadzenie relatywnie krótkiego,
sześciomiesięcznego terminu do jego wytoczenia, którego bieg rozpoczyna się w
dniu, w którym mężczyzna dowiedział się, że nie jest ojcem dziecka.
Sąd drugiej instancji, odwołując się do wykładni językowej art. 78 § 1 k.r.o.,
przyjął również – co także trafnie zakwestionował skarżący – że nawet w razie
uznania istnienia legitymacji czynnej Krzysztofa B. do wytoczenia powództwa o
ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa Igi B. nie było dopuszczalne
uwzględnienie tego powództwa ze względu na upływ wskazanego terminu.
W następstwie ustalenia, że powód jeszcze przed uznaniem dziecka wiedział o
nieistnieniu biologicznej więzi z dzieckiem, Sąd uznał, powołując się na art. 78 § 1
in fine k.r.o., iż bieg terminu do wytoczenia powództwa o ustalenie bezskuteczności
uznania ojcostwa rozpoczął się jeszcze przed złożeniem przez powoda
oświadczenia o uznaniu ojcostwa. Taka wykładnia art. 78 § 1 k.r.o., uwzględniając
stan faktyczny tej sprawy, prowadzi do efektów interpretacyjnych trudnych do
zaakceptowania ze względu na założenie racjonalności ustawodawcy, zakłada ona
bowiem, że dopuszczalny jest upływ terminu do wytoczenia powództwa o ustalenie
bezskuteczności uznania ojcostwa jeszcze przed złożeniem przez mężczyznę
stosownego oświadczenia w tym przedmiocie. Przepis art. 78 § 1 k.r.o. co prawda
wskazuje, że bieg terminu do wytoczenia powództwa o ustalenie bezskuteczności
uznania ojcostwa rozpoczyna się z dniem, w którym dowiedział się, iż nie jest ojcem
uznanego dziecka, to jednak założenie racjonalności ustawodawcy wymaga
przyjęcia, że nie może on rozpocząć się wcześniej niż w dniu złożenia
oświadczenia w tym przedmiocie.
Z tych względów Sąd Najwyższy uznał skargę kasacyjną za uzasadnioną i
orzekł, jak w sentencji (art. 39815 § 1 k.p.c.)