Legislator Giurisprudenza & Legislazione
IV CSK 362/12 Generato dall'IA

Supreme Court quashes cassation decision regarding inheritance estate division and perpetual use rights extension.

Numero d'incarto IV CSK 362/12
Autorità giudiziaria
Giurisdizione Polonia (PL)
Esito del giudizio Respinto (Dismissed)

Sintesi Legislator

Generato dall'IA

The Supreme Court quashed the Regional Court's cassation decision and remanded the case for retrial. The applicant argued that the Regional Court erred in applying nominalism to non-monetary claims for compensation of expenses and in dismissing evidence. The court held that the Regional Court correctly applied the law regarding the extension of perpetual use rights and clarified that compensation for expenses is not subject to nominalism or automatic valuation adjustments.

Regesto Legislator

Generato dall'IA

Art. 3581 § 1 k.c.; Art. 3581 § 3 k.c.: Compensation for expenses incurred on an estate is a non-monetary obligation where the monetary value represents the surrogate for restoring the good, thus excluding the principle of nominalism and preventing automatic valuation adjustments.

Parole chiave

Generato dall'IA
inheritance estate division perpetual use rights extension nominalism principle compensation for expenses valuation adjustments cassation procedure non-monetary obligations

Disposizioni normative citate

Generato dall'IA
Art. 33 ust. 1 u.g.n.
(art. 33 ust. 1 u.g.n.). Wraz z wygaśnięciem tego prawa wygasa także związana
Art. 236 § 2 i 3 k.c.
27 u.g.n., art. 236 § 2 i 3 k.c., art.
Art. 316 § 1 k.p.c.
236 § 2 i 3 k.c., art. 316 § 1 k.p.c. w zw.
Art. 13 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c.
z art. 13 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c.,
Art. 3581 § 1 k.c.
naruszenia art. 3581 § 1 k.c. przez nierozważnie dalszych, obok czynnika
Art. 3581 § 3 k.c.
w jego uzasadnieniu art. 3581 § 3 k.c., które w sprawie nie znajdują zastosowania.
Art. 217 § 2 k.p.c.
naruszenia art. 217 § 2 k.p.c., którego jednakże skarżący nie podnosi.
Art. 381 k.p.c.
zarzutu naruszenia art. 684 w zw. z art. 382 i art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 381 k.p.c.,
Art. 39815 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c.
Z tych względów orzeczono jak w sentencji postanowienia (art. 39815 § 1
Art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1, art. 39821 i art. 13 § 2 k.p.c.
i art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1, art. 39821 i art. 13 § 2

Giurisprudenza citata

Generato dall'IA

Ti chiedi come si applica questa sentenza alla tua fattispecie?

Analizza questa decisione insieme alla legislazione federale e cantonale, ai commentari e alla giurisprudenza successiva in Legislator AI.

Apri in Legislator →

Testo completo

Sygn. akt IV CSK 362/12

POSTANOWIENIE

Dnia 10 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku T. G.

przy uczestnictwie T. P. i innych, o dział spadku,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 10 stycznia 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 16 lutego 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 27 kwietnia 2010 r. Sąd Rejonowy ustalił, że w skład

spadku po J. G., X. G. i H. G. wchodzi nieruchomość składająca się z działek nr

99, 100, 101 położona w S. pozostająca w użytkowaniu wieczystym do dnia 24

czerwca 2011 r., zabudowana budynkiem mieszkalnym i warsztatem stolarskim

oraz dokonał działu spadku w ten sposób, że przyznał wnioskodawcy T.G. na

wyłączne użytkowanie wieczyste działki nr 100 i 101 oraz prawo własności

budynków stanowiących odrębną nieruchomość o wartości 308 850 zł, przyznał

uczestnikom T. P., J. B., K.

G. na współużytkowanie wieczyste po 1/3 części

działkę nr 99 o wartości 75 000 zł, nakazując wnioskodawcy wydanie działki nr 99

zgodnie z postanowieniem.

Sąd Rejonowy ustalił wartość spadku oraz wartość

udziałów spadkowych, w tym udziału wnioskodawcy wynoszącego 248/896 części

na kwotę 106 405,83 zł i zasądził od wnioskodawcy spłaty na rzecz uczestników K.

G. i M. G. w kwocie po 46 338,02 zł, na rzecz E. G., J. G., M. G., J. G. w kwocie

po 11 584,50 zł oraz tytułem dopłaty do wartości udziałów na rzecz uczestników

T.P., J. B. i K. G. zasądził kwoty po 21 143, 36 zł, płatne w ciągu trzech lat od

prawomocności postanowienia. Nadto Sąd Rejonowy ustalił na kwotę 24 124

starych złotych nakład z majątku osobistego wnioskodawcy na majątek spadkowy

w

postaci

spłaty

części

ceny

nabycia

prawa

użytkowania

wieczystego

nieruchomości, który zwaloryzował do kwoty 1 183,48 zł po denominacji i w jego

rozliczeniu zasądził od uczestników T. P., K. G., K. G., J. B. na rzecz

wnioskodawcy kwoty po 142,65 zł, a od E. G., J. G., M. G.i J. G. kwoty po 35,64 zł

oraz oddalił wniosek o rozliczenie nakładów wnioskodawcy w dalszym zakresie.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 16 lutego 2012 r. oddalił apelację

wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego.

W jego uzasadnieniu odniósł się w pierwszej kolejności do kwestii

wygaśnięcia, po wydaniu postanowienia przez Sąd Rejonowy, wchodzącego

w skład spadku prawa użytkowania wieczystego, w następstwie upływu okresu na

jaki zostało ustanowione. Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca złożył przed

upływem tego okresu, tj. w dniu 6 czerwca 2011 r. wniosek o przedłużenie okresu

użytkowania wieczystego odnośnie do gruntu stanowiącego działki nr 100 i 101,

a uczestnicy zainteresowani przydzieleniem im prawa użytkowania wieczystego

działki nr 99 złożyli w dniu 19 maja 2011 r., zachowując termin określony w art. 236

§ 2 k.c., wniosek o jego przedłużenie w odniesieniu do tej działki. Powołał się na

uzyskaną od Naczelnika Wydziału Gospodarki Przestrzennej i Ochrony Środowiska

Urzędu Miejskiego w S. informację, że „prawo to zostanie przedłużone po ustaleniu

prawnych następców nieruchomości”. W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy uznał, że

możliwość przedłużenia czasu trwania użytkowania wieczystego nie pozwala na

stwierdzenie, że prawo to wygasło; może być

ono zatem przedmiotem działu

spadku. Oddalił zarzut zawyżenia wartości nieruchomości spadkowych, która - jak

przyjął - została prawidłowo ustalona na podstawie właściwie ocenionej przez Sąd

Rejonowy opinii biegłego; do opinii tej wnioskodawca nie zgłaszał zastrzeżeń, ani

skierowanych przeciwko jej wnioskom dowodów. Zaakceptował ocenę Sądu

Rejonowego odnośnie do niewykazania przez skarżącego twierdzeń o uzyskaniu

przez uczestników darowizn podlegających zaliczeniu na schedę spadkową

i oddalił związane z tym zarzuty. Wskazał, że nakłady poczynione przez

wnioskodawcę na majątek spadkowy po otwarciu spadków nie mają wpływu na

wartość nieruchomości podlegającej oszacowaniu według stanu z daty otwarcia

spadku. Nakłady te, które czynił wnioskodawca jako współwłaściciel, niezbędne dla

zachowania substancji rzeczy, po części obciążałyby pozostałych współwłaścicieli,

gdyby nie fakt, że tylko wnioskodawca korzystał z nieruchomości i to w zakresie

przewyższającym jego udział. Z tego względu Sąd Okręgowy nie uwzględnił

wniosków dowodowych zawartych w apelacji, dotyczących wydatków poniesionych

przez wnioskodawcę po otwarciu spadków, które nie pozwalają na ustalenie,

że były to wydatki konieczne, przewyższające wzbogacenie wnioskodawcy

wynikające z zajmowania nieruchomości w stopniu przekraczającym jego udział

w spadku. Wskazał nadto, że skarżący, będąc pouczony o czynnościach

postępowania dowodowego, nie wykazał, że dowodów tych nie mógł przedstawić

w Sądzie Rejonowym. Oddalił zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art.

3581 § 3 k.c., uznając za dopuszczalną i prawidłową przyjętą na jego podstawie

metodę waloryzacji

nakładów

wnioskodawcy na majątek spadkowy w oparciu

o miernik średniej miesięcznej płacy.

Postanowienie

Sądu

Okręgowego

wnioskodawca

zaskarżył

skargą

kasacyjną, w której zakwestionował istnienie przedmiotu działu w postaci prawa

użytkowania wieczystego. Podniósł, że

prawo to wygasło, skutkiem czego

postępowanie w sprawie powinno być umorzone. W tym zakresie skarżący

sformułował zarzuty naruszenia art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r., Nr 46, poz. 543 ze

zm. - dalej jako u.g.n.), art. 27 u.g.n., art. 236 § 2 i 3 k.c., art. 316 § 1 k.p.c. w zw.

z art.13 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c., art. 386 § 3 w zw. z art. 355 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c.,

a w następstwie tego także naruszenia art. 1035 k.c. w zw. z art. 212 § 1 k.c. przez

przyznanie uczestnikom spłat w zamian za nieistniejące w dacie orzekania przez

Sąd Okręgowy prawo oraz „z ostrożności procesowej” - na wypadek uznania,

że prawo to istniało - zarzucił rażące zawyżenie tych spłat. Nadto podniósł zarzut

naruszenia art. 3581 § 1 k.c. przez nierozważnie dalszych, obok czynnika

ekonomicznego, przesłanek waloryzacji nakładów wnioskodawcy na przedmiot

spadku, w postaci interesów stron oraz zasad współżycia społecznego. W ramach

zarzutu naruszenia art. 684 w zw. z art. 382 i art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 381 k.p.c.,

zakwestionował

oddalenie

przez

Sąd

Okręgowy

wniosków

dowodowych

zgłoszonych przez wnioskodawcę w postepowaniu apelacyjnym, w sytuacji gdy

dowody te Sąd zobligowany był przeprowadzić z urzędu.

Wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Użytkowanie wieczyste jest prawem terminowym (art. 236 § 1 k.c.), które

wygasa z upływem okresu ustalonego w umowie, albo przez rozwiązanie umowy

(art. 33 ust. 1 u.g.n.). Wraz z wygaśnięciem tego prawa wygasa także związana

z nim (art. 235 § 2 k.c.) własność budynków na użytkowanym gruncie.

Przedłużenie użytkowania wieczystego może nastąpić wyłącznie przez zawarcie

umowy w formie aktu notarialnego (art. 236 § 3 k.c.). Użytkownik wieczysty może

wystąpić z żądaniem jego przedłużenia na dalszy okres w terminie określonym

w art. 236 § 2 k.c. Prawu użytkownika wieczystego w tym zakresie, które ma

normatywną postać roszczenia, odpowiada leżący po stronie właściciela gruntu

obowiązek. Wniosek o przedłużenie prawa użytkowania wieczystego może być

złożony aż do ostatniego dnia pięcioletniego terminu przed końcem okresu, na jaki

użytkowanie wieczyste zostało ustanowione. Wystąpienie z wnioskiem w terminie

przewidzianym w art. 236 § 2 k.c. wyłącza zastosowanie art. 33 ust. 1 u.g.n,

co pozwala zawrzeć umowę o przedłużenie użytkowania wieczystego lub

doprowadzić do jej zawarcia na drodze sądowej w sposób przewidziany w art. 64

k.c., po upływie okresu, na jaki zostało ono ustanowione (uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 16 lutego 2012 r., III CZP 94/11, OSNC 2012, nr 11, poz. 124).

Późniejsze zawarcie w takiej sytuacji umowy o przedłużenie użytkowania

wieczystego sprawia, że użytkowanie wieczyste trwa nieprzerwanie w określonych

ramach czasowych. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanej

uchwały, przyjęcie, że prawo użytkowania wieczystego, zgodnie z art. 33 ust. 1

u.g.n. wygasa w chwili upływu okresu na jaki zostało ustanowione, mimo złożonego

przed upływem tego okresu wniosku o jego przedłużenie, pozbawiałoby ochrony

roszczenie użytkownika wieczystego o złożenie przez właściciela oświadczenia woli

niezbędnego do zawarcia umowy o przedłużenie umowy użytkowania wieczystego.

Właściciel mógłby bowiem łatwo uchylić się od jego zrealizowania zwlekając

z zawarciem umowy. Prawo, które wygasło na skutek upływu okresu jego

ustanowienia, nie mogłoby być przedłużone.

Powyższa wykładnia art. 33 ust. 1 u.g.n. i art. 236 § 2 k.c. nie zmienia

czasowego charakteru tego prawa. Celem przyjętego w jej ramach wyłączenia

przewidzianego w art. 33 ust. 1 u.g.n. skutku upływu okresu, na jaki użytkowanie

wieczyste zostało ustanowione, jest umożliwienie jego przedłużenia już po upływie

tego okresu. Założenie, na którym jest ona oparta, zgodnie z którym przepis art.

236 § 2 k.c. wyłącza zastosowanie art. 33 ust. 1 u.g.n., dotyczy jedynie jego

wyłączenia na gruncie instytucji przedłużenia umowy i służy realizacji tego celu.

O zachowaniu w takiej sytuacji ciągłości użytkowania wieczystego w

ramach

czasowych wynikających z zawartych umów przesądza dopiero późniejsze

zawarcie umowy o jego przedłużenie.

W okolicznościach sprawy taka umowa nie została zawarta. Sama jedynie

możliwość zawarcia umowy o przedłużenie

użytkowania wieczystego, którego

okres ustalony w umowie upłynął po orzeczeniu Sądu pierwszej instancji, nie daje

podstaw do stwierdzenia że - jak przyjął Sąd Okręgowy - prawo to nadal wchodzi

w skład spadku i może być przedmiotem działu.

Wnioskodawca i uczestnicy wystąpili przed upływem okresu, na jaki

ustanowione zostało istniejące w dacie otwarcia spadku użytkowanie wieczyste,

z żądaniem przedłużenia jego terminu w odniesieniu do poszczególnych działek,

którymi są zainteresowani, uprzedzając tym samym w zakresie ewentualnego

podziału tego prawa wynik toczącego się postępowania o dział spadku. W tej

sytuacji właściciel gruntu zadeklarował wprawdzie wolę przedłużenia umowy, lecz

dopiero po jego zakończeniu.

Wskazać przy tym trzeba, że chociaż

z treści art. 236 § 2 k.c. wynika,

iż właściciel gruntu nie może w zasadzie odmówić przedłużenia użytkowania,

to jednak odmowa jest dopuszczalna ze względu na ważny interes społeczny,

związany z niezbędnością nieruchomości stanowiącej przedmiot użytkowania

wieczystego do realizacji celu publicznego (art. 6 u.g.n.) pozwalającego na

wywłaszczenie nieruchomości (art.112 ust. 3 u.g.n.) lub z jej niezbędnością do

realizacji innej wykonywanej w ramach ustawowych zadań inwestycji państwowej

lub samorządowej, służącej zaspokojeniu potrzeb społecznych.

Użytkownik wieczysty nabywa wobec właściciela gruntu, z chwilą zgłoszenia

żądania o przedłużenie wieczystego użytkowania z zachowaniem terminu

określonego w art. 236 § 2 k.c., roszczenie o złożenie oświadczenia woli

niezbędnego do zawarcia takiej umowy, a w razie odmowy może żądać zawarcia

umowy na drodze sądowej. Roszczenie staje się wymagalne z chwilą powstania.

Roszczenie to ma charakter majątkowy i podlega dziedziczeniu. W postępowaniu

sądowym o jego realizację, po stronie powodowej współużytkowników wieczystych

istnieje współuczestnictwo konieczne. Sąd uwzględnia powództwo, jeżeli

zaistnieją

nie

podyktowane ważnym interesem społecznym przesłanki do odmowy

przedłużenia użytkowania wieczystego na dalszy okres. W razie oddalenia

powództwa użytkowanie wieczyste wygasa z upływem okresu na jaki zostało

ustalone. Powstałe po otwarciu spadku roszczenie o przedłużenie użytkowania

wieczystego, wchodzi w skład spadku w miejsce przysługującego spadkodawcy

prawa użytkowania wieczystego, które nie zostało przedłużone na dalszy okres

mimo zgłoszenia przez spadkobiorców stosownego żądania z zachowaniem

terminu z art. 236 § 2 k.c. Rozstrzygnięcie przez sąd w sprawie o dział spadku

podziale

tego

roszczenia

między

poszczególnych

o przydzieleniu

lub

spadkobierców

spełni, w okolicznościach przedmiotowej sprawy, wymaganie

właściciela gruntu ustalenia prawnych następców dotychczasowego użytkownika

wieczystego, uprawnionych do zawarcia umowy o przedłużenie użytkowania

wieczystego.

Z tych przyczyn trafne okazały się zarzuty naruszenia art. 33 ust. 1 u.g.n.,

art. 236 § 2 i 3 k.c. oraz art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c.,

co niezależnie od błędnych wniosków, jakie wywodzi z tego skarżący uzasadnia,

zgodnie z jego wnioskiem uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Bezprzedmiotowe

jest

rozważanie

zarzutu

naruszenia,

z

przyczyn

podnoszonych przez skarżącego, art. 3581 § 1 k.c. w związku ze wskazanym

w jego uzasadnieniu art. 3581 § 3 k.c., które w sprawie nie znajdują zastosowania.

W świetle art. 3581 § 1 k.c. zasada nominalizmu odnosi się wyłącznie do

zobowiązań pieniężnych w ścisłym znaczeniu, bez względu na źródła ich

powstania.

Są

to

zobowiązania,

w

których

świadczenie

pieniężne

jest

świadczeniem głównym od początku. Od takich zobowiązań odróżnić należy

zobowiązania z natury niepieniężne, w których występują świadczenia pieniężne.

Należą

do

nich

odszkodowania

pieniężne,

wyrównanie

wzbogacenia, zwrot wartości poczynionych nakładów.

bezpodstawnego

Celem tych stosunków

zobowiązaniowych jest przywrócenie oznaczonego dobra, a niemożliwość jego

przywrócenia w naturze powoduje, że zostaje ono zastąpione świadczeniem

pieniężnym będącym jego surogatem.

Przedmiotem roszczenia o zwrot nakładu poczynionego na spadek

jest

wartość tego nakładu w chwili jego zwrotu. Jeżeli nakład był poczyniony w postaci

wpłaty pieniężnej, roszczenie o jego zwrot nie obejmuje wpłaconej sumy pieniędzy,

ale tę wartość - wyrażoną w określonej sumie pieniędzy - która na skutek tego

nakładu powstała (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2011 r.,

II CSK 329/10 nie publ.). Ustalenie wielkości tego rodzaju świadczeń następuje na

zasadach właściwych dla danego rodzaju stosunku zobowiązaniowego, bez

odnoszenia się do zasady nominalizmu. Nie podlegają one – jak błędnie przyjęły

Sądy orzekające w sprawie - waloryzacji na podstawie art. 3581 § 3 k.p.c..

Sąd Okręgowy oddalił zgłoszone przez wnioskodawcę w postępowaniu

apelacyjnym wnioski dowodowe jako nieprzydatne do wykazania

objętych tezą

dowodową twierdzeń, a przez to nieistotne dla rozstrzygnięcia, a nadto spóźnione

wobec niewykazania przyczyn usprawiedliwiających ich niezgłoszenie przed

Sądem pierwszej instancji.

Pominięcie przez sąd określonego dowodu w wyniku wadliwej oceny, że nie

jest on z jakiejkolwiek przyczyny istotny dla rozstrzygnięcia mieści się w zarzucie

naruszenia art. 217 § 2 k.p.c., którego jednakże skarżący nie podnosi. W tej

sytuacji nie może odnieść skutku polemika ze stanowiskiem Sądu Okręgowego

odnośnie do nie uwzględnienia wniosków dowodowych skarżącego, kwestionująca

je jedynie na płaszczyźnie braku przesłanek do zastosowania art. 381 k.p.c..

Z tych względów orzeczono jak w sentencji postanowienia (art. 39815 § 1

i art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1, art. 39821 i art. 13 § 2

k.p.c.).