Supreme Court dismisses appeal rejecting claim of outrageous ingratitude for gift revocation.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the cassation appeal filed by the plaintiff against the appellate court's decision to revoke a gift of an apartment. The plaintiff argued the gift was invalid due to the recipient's outrageous ingratitude and procedural errors, while the recipient claimed the donor's conduct did not meet the legal threshold for such revocation. The court ruled that the recipient's prior criminal suspension for minor offenses and the donor's partial financial contribution to the property's purchase value negated the claim of outrageous ingratitude.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 898 § 1 k.c.; Art. 398 § 14 k.p.c. - A conditional suspension of criminal proceedings for the donee due to minor fault and low social harm constitutes a significant argument against finding outrageous ingratitude, which must be severe and morally reprehensible.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt IV CSK 172/12
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 6 grudnia 2012 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)
SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)
SSN Anna Owczarek
w sprawie z powództwa R. T.
przeciwko E. H.
o nakazanie,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 6 grudnia 2012 r.,
skargi kasacyjnej powoda
od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 12 października 2011 r.,
oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz
pozwanej kwotę 1800,- (jeden tysiąc osiemset) złotych tytułem
kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Uwzględniając powództwo R. T. przeciwko E. H., Sąd Okręgowy wyrokiem z
dnia 2 marca 2011 r. nakazał pozwanej złożenie oświadczenia woli o przeniesieniu
na powoda własności mieszkania, położonego w budynku w G. Było to wynikiem
uznania za skuteczne odwołania darowizny przedmiotowego mieszkania uczynionej
pozwanej przez powoda, które to mieszkanie zostało w styczniu 1997 r. wykupione
po preferencyjnej cenie od Gminy Miasta G. przez powoda, ale cenę zapłaciła
pozwana. Kilka dni później aktem notarialnym i mając stosowne pełnomocnictwo
pozwana, będąca siostrą powoda i działając za obie strony umowy darowizny,
uzyskała własność wykupionego mieszkania. W mieszkaniu tym nadal mieszkał
powód, który od kilkunastu lat pobierał zasiłek socjalny, za mieszkanie opłaty
ponosiła matka powoda i jego druga siostra S. Z powodu wieloletniego alkoholizmu
powód został częściowo ubezwłasnowolniony, a jego kuratorem była córka, u której
okresowo mieszkał. Ubezwłasnowolnienie powoda nastąpiło na wniosek jego matki,
a powód uważał, że niekorzystne dla niego zeznania w tej sprawie złożyła
pozwana. Około 2005 r. pozwana zameldowała się w przedmiotowym mieszkaniu,
w którym powód, jak to określono pomieszkiwał do 27 stycznia 2010 r. Dwa dni
później pozwana zwróciła się do kuratorki o wymeldowanie powoda z mieszkania,
spakowała jego rzeczy i umieściła w piwnicy, część z nich (meble) została
zniszczona. W czasie pobytu powoda u córki w lutym 2010 r. pozwana wymieniła
zamki w mieszkaniu, z której to przyczyny powód wniósł powództwo o ochronę
posiadania i uzyskał korzystny dla siebie wyrok z sierpnia 2010 r. Dnia 22 lutego
2010 r. powód skierował do pozwanej pismo w przedmiocie odwołania darowizny, a
następnie wniósł sprawę do Sądu Okręgowego, który uwzględnił jego powództwo.
Rozpoznając apelację pozwanej Sąd drugiej instancji uznał naruszenie art.
233 k.p.c. przez pobieżne przeprowadzenie oceny dowodów i w szczególności
nieskonfrontowanie ich z przesłankami odwołania darowizny, odnoszącymi się
do rażącej niewdzięczności obdarowanego, która ma być świadoma i celowo
kierowana na wyrządzenie darczyńcy poważnej krzywdy; w niniejszej sprawie nie
można abstrahować od zachowania samego darczyńcy i przyczyn konfliktu między
stronami. Z powołaniem się na orzecznictwo Sądu Najwyższego (zwłaszcza wyroki
z dnia 30 września 1997 r., III CKN 170/97 oraz z dnia 15 czerwca 2010 r., II CSK
68/10), Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę na okoliczności nabycia mieszkania przez
pozwaną, zapłacenie przez nią ceny mieszkania, na które nie stać było powoda,
a nabycie mieszkania przez powódkę na imię powoda było jedyną możliwością
prawną nabycia i uniknięcia jego utracenia w sytuacji, gdy było to wówczas jedyne
miejsce zamieszkiwania powoda. Z uzasadnienia wyroku Sądu Apelacyjnego
wynika ponadto ustalenie, że działanie pozwanej polegające na wymeldowaniu
powoda i wymianie zamków w drzwiach wynikało z nagannego zachowania
powoda, który zalegał z opłatami, dewastował mieszkanie i zorganizował w nim
melinę, zakłócając spokój i powodując częste interwencje policji. Pozwana miała
także podstawę do przypuszczenia, że powód na stałe wyprowadził się do swojej
córki, na co zostały wskazane dowody przeprowadzone w sprawie. Porównując
zatem zachowania stron niniejszej sprawy, Sąd drugiej instancji doszedł do
wniosku, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 898 § 1 k.c. i zmienił
wyrok Sądu Okręgowego przez oddalenie powództwa.
W skardze kasacyjnej powód zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie
prawa materialnego, tj. art. 898 § 1 k.c. przez jego błędną wykładnię
i nieuznanie zachowania pozwanej jako rażącej niewdzięczności; art. 897 k.c.
poprzez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że choroba alkoholowa
spowodowała
popadnięcie powoda w niedostatek jeszcze przed dokonaniem
darowizny; art. 83 § 1 k.c. poprzez nieuznanie oświadczenia stron umowy
darowizny jako złożonych dla pozoru, skutkując nieważnością tej umowy.
Naruszenie przepisów postępowania dotyczy art. 382 w związku z art. 217 § 1 i art.
k.p.c.
poprzez
pominięcie
dowodu
o
przesłaniu
aktu
oskarżenia
przeciwko pozwanej na szkodę powoda i z podobnym uzasadnieniem naruszenie
art. 177 § 1 pkt 4 k.p.c., przez niezawieszenie postępowania w niniejszej sprawie.
Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania, ewentualnie uwzględnienie powództwa, z zasądzeniem
kosztów postępowania w sprawie. W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwana
wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zasadniczym
zagadnieniem
prawnym
w
sprawie
jest
ocena,
czy
w ustalonym stanie faktycznym można zachowanie pozwanej poczytać za rażącą
niewdzięczność, o której mowa w art. 898 § 1 k.c. Niewątpliwie, w skardze jest
trafnie podniesione, że na obdarowanym ciąży wobec darczyńcy, poza stosunkiem
kontraktowym i wymagającymi zastosowania przepisami dotyczącymi stosunków
rodzinnych (w tej sprawie są to relacje między siostrą i bratem) moralny obowiązek
pieczy, jeśli darczyńca wymaga opieki, jest chory, częściowo ubezwłasnowolniony,
nie ma innego mieszkania niż to, które zostało darowane i w którym z chwilą
obdarowania nim siostry miał nadal mieszkać. Trafne jest także powołanie w tym
względzie przez powoda kilku orzeczeń Sądu Najwyższego z różnych lat,
przywiązujących wagę do moralnego zachowania się obdarowanego względem
darczyńcy przy ocenie przesłanki rażącej niewdzięczności. Jednakże Sąd drugiej
instancji odniósł się do tej kwestii w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku i słusznie
wskazał, że również po stronie darczyńcy należy oczekiwać zachowania, które
będzie prawnie i moralnie akceptowalne. W niniejszej sprawie ustalono, że powód
przez wiele lat mieszkał w darowanym siostrze mieszkaniu, która nabyła je w tym
celu na jego imię, jak też że mogła przypuszczać, iż przeniósł się na stałe do swej
córki, a dotychczasowe mieszkanie przestało mu być potrzebne i je wręcz
zdewastował, nie chcąc usunąć swoich rzeczy, włamując się doń w końcu po
zmianie zamków. Tłumaczenie nagannego zachowania powoda tylko jego chorobą
alkoholową, którą sam wywołał i ubezwłasnowolnieniem częściowym nie może
wystarczyć dla przypisania rażącej niewdzięczności siostrze, będącej właścicielką
mieszkania i chcącej uporządkować stan mieszkania.
W skardze zostało wyeksponowane, że wystarczające dla uznania rażącej
niewdzięczności jest popełnienie przez pozwaną przestępstwa zniszczenia mienia
powoda (art. 288 § 1 k.k.), co zostało stwierdzone wyrokiem Sądu Rejonowego z
dnia 10 stycznia 2012 r, a więc już po wydaniu orzeczenia Sądu Apelacyjnego,
zaskarżonego niniejszą skargą kasacyjną. Wprawdzie wydając to orzeczenie Sąd
nie mógł uwzględnić wyroku Sądu w sprawie karnej, ale mógł na podstawie
zebranego w sprawie materiału dowodowego dokonać własnej oceny postępowania
pozwanej. Dotyczy to również tych przesłanek, które były oceniane w postępowaniu
karnym i które mogłyby z tej przyczyny wyczerpywać przesłanki rażącej
niewdzięczności. Popełnienie przestępstwa wobec darczyńcy nie stanowi jednak
wystarczającej przesłanki, o której mowa w art. 898 § 1 k.c. zwłaszcza w sytuacji,
gdy sąd karny orzekając o popełnieniu przez pozwaną przestępstwa stwierdził
nieznaczny stopień jej winy i społecznej szkodliwości czynu, w konsekwencji czego
postępowanie karne warunkowo umorzył. Działanie pozwanej polegało na
wyniesieniu z mieszkania, porąbaniu oraz spaleniu mebli (segmentu, kanapy
narożnej, dwóch foteli, dwóch puf i szafek kuchennych), stanowiących własność
powoda. Czyn ten stanowił działanie bezprawne, godzące w interes majątkowy
powoda, oceniony w postępowaniu karnym na kwotę 400 złotych.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego prezentowany jest pogląd, zasługujący
na aprobatę, że przesłanka rażącej niewdzięczności według art. 898 § 1 k.c.
obejmuje zachowania o szczególnie niewłaściwym charakterze, rażąco naruszające
obowiązek wdzięczności wobec darczyńcy, w tym wynikający z zasad słusznego
postępowania między ludźmi. Dlatego wysoki stopień naganności zachowania
obdarowanego
może
mieć
zwłaszcza
źródło
w
czynach
o
charakterze
przestępczym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2012 r., I CSK
278/11, Lex nr 1170209). Jednakże takiego stopnia naganności zachowania
pozwanej nie dopatrzył się sąd karny umarzając warunkowo postępowanie karne,
dotyczące popełnienia przestępstwa z art. 288 § 1 k.k., nie dopatruje się go również
Sąd Najwyższy, oceniając postępowanie pozwanej według przesłanek z art. 898
§ 1 k.c. Sam fakt zniszczenia mienia powoda nie przesądza o rażącym
i kwalifikowanym naruszeniu przez pozwaną norm moralnych, jakie winny
obowiązywać w relacjach nawet tak bliskich, jak siostry z bratem. Do czynu
pozwanej doszło na początku 2010 r., a więc wtedy, gdy nastąpiła eskalacja
konfliktu między stronami i pozwana usunęła rzeczy powoda z mieszkania,
wymieniła zamki a powód włamał się do tego mieszkania. Usunięcie mebli nastąpiło
ze względu na niedokonanie tego przez powoda, a pozwana jako właścicielka
mieszkania dążyła do jego uprzątnięcia, rzeczy powoda nadające się do schowania
w piwnicy tam lokując i nie niszcząc. Wartość mebli została oceniona nisko, więc
ich utrata nie mogła być dla powoda, który ich z mieszkania wynieść nie chciał szczególnie dotkliwa; świadczy o tym również ocena sądu karnego, przyjmującego
znikomy stopień winy i społecznej szkodliwości czynu pozwanej. Wprawdzie więc
treść orzeczenia w sprawie karnej nie przesądza z góry o braku po stronie
pozwanej rażącej niewdzięczności w rozumieniu art. 898 § 1 k.c., ale dla sądu
dokonującego własnej oceny spełnienia przesłanek z tego przepisu ma to ważne
znaczenie. Stwierdzić więc należy, że warunkowe umorzenie postępowania
karnego względem obdarowanego ze względu na znikomy stopień jego winy
i społecznej szkodliwości czynu w razie popełnienia przestępstwa przeciwko
darczyńcy, mając także na względzie charakter i okoliczności czynu przestępnego,
stanowi istotny argument do uznania braku niewdzięczności obdarowanego, która
w myśl art. 898 § 1 k.c. musi być rażąca, a więc mieć postać kwalifikowaną,
przejawiając
się
w
zachowaniach
obdarowanego
nie
tylko
niezgodnych
z przepisami prawa, ale również ocenianych obiektywnie jako naganne moralnie.
To również sprawia, że pomimo trafnego zarzutu co do zasadności
zawieszenia
postępowania
w
niniejszej
sprawie
do
czasu
zakończenia
postępowania karnego (art. 177 § 1 pkt 4 k.p.c.), możliwe dopatrzenie
się uchybienia Sądu Apelacyjnego w tym zakresie traci na znaczeniu wobec treści
wyroku karnego i nie uzasadnia w żadnej mierze, aby mogła to być podstawa do
uchylenia zaskarżonego wyroku ze względu na wpływ na wynik rozpoznawanej
sprawy. Tym bardziej bez znaczenia jest na chwilę obecną rozważanie zasadności
zarzutu o pominięciu przez Sąd drugiej instancji dowodu w postaci zawiadomienia
o przesłaniu aktu oskarżenia przeciwko pozwanej na szkodę powoda (art. 382
w związku z art. 217 § 1 i art. 227 k.p.c.).
Mając więc na uwadze wszelkie okoliczności, jakie miały miejsce w sprawie
poprzez zachowania obu stron wobec siebie nie można przyjąć wystąpienia rażącej
niewdzięczności pozwanej, jakiej wymaga dla skutecznego odwołania darowizny
art. 898 § 1 k.c. Istotne w niniejszej sprawie dla dokonywania ocen było również to,
że stosunek prawny stron nie miał postaci „czystej" darowizny, która nią formalnie
była i wywołała skutki, o jakich mowa w art. 888 k.c., ale pozwana w sposób
zasadniczy przyczyniła się do tego, że powód stał się właścicielem mieszkania
i w ogóle miał co darować. Nabycie na własność tego mieszkania przez powoda
nastąpiło za pieniądze przekazane przez pozwaną, więc można twierdzić, że causa
donandi została tylko spełniona w tej części, w jakiej wartość rzeczywista tego
mieszkania była znacznie wyższa niż kwota, jaką należało za nie uiścić ze względu
na status tego mieszkania (zapłacone zostało 6000 złotych, a wartość oceniona na
chwilę zakupu blisko 28000 złotych). Nie ma to jednak żadnego znaczenia
w sprawie i pominięcie tej kwestii przez Sąd Apelacyjny nie wpływa na ocenę braku
rażącej niewdzięczności.
Odnosząc się do zarzutu pozorności (art. 83 § 1 k.c.) umowy darowizny
sformułowanego w skardze kasacyjnej należy stwierdzić, że jest on zupełnie
pozbawiony poprawnej argumentacji. Twierdzenie, jakoby umowa darowizny była
czyniona dla pozoru w celu ukrycia pożyczki udzielonej przez pozwaną powodowi
jest w treści uzasadnienia skargi mało racjonalne; z pewnością sąd z urzędu nie
miał żadnego powodu badać kwestię pozorności czynności prawnych w tej sprawie.
Z przytoczonych względów należało na podstawie art. 398 14 k.p.c. skargę
kasacyjną oddalić, rozstrzygając o kosztach na podstawie art. 98 w związku z art.
391 § 1 i art. 39821 k.p.c.
\