Legislator Giurisprudenza & Legislazione
IV CSK 129/09 Generato dall'IA

Supreme Court quashes appeal decision for failing to verify all inheritance conditions under Civil Code Art. 1059.

Numero d'incarto IV CSK 129/09
Autorità giudiziaria
Giurisdizione Polonia (PL)
Esito del giudizio Parzialmente accolto (Partially Allowed)

Sintesi Legislator

Generato dall'IA

The Supreme Court partially allowed the cassation appeal against a lower court's decision regarding agricultural land inheritance. The lower court incorrectly dismissed the appellant's claim by relying solely on her disability classification, ignoring other valid inheritance conditions under the Civil Code. The court ruled that the appellate judge violated procedural law by failing to verify whether the appellant met any of the alternative statutory requirements for inheriting agricultural land.

Regesto Legislator

Generato dall'IA

Art. 1059 k.c.; Art. 670 § 2 k.p.c.: The appellate court must verify whether the heir satisfies any of the independent conditions for agricultural land inheritance; failure to check alternative grounds constitutes a violation of procedural law.

Parole chiave

Generato dall'IA
agricultural land inheritance Civil Code Art. 1059 Civil Procedure Code Art. 670 disability classification independent inheritance conditions appellate court duty procedural violation

Disposizioni normative citate

Generato dall'IA
Art. 1059 k.c.
otworzył się pod rządem art. 1059 k.c. w brzmieniu
Art. 670 § 2 k.p.c.
postępowania - art. 670 § 2 k.p.c. przez niezbadanie z urzędu, czy skarżąca należy
§ 3 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1990 r. w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych
ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny
art. 1059 pkt 4 k.c
stwierdził, że trwała niezdolność do pracy, stanowiąca określoną w art. 1059 pkt 4
art. 1059 pkt 2 k.c
przez niewłaściwe zastosowanie art. 1059 pkt 2 k.c.
art. 1064 k.c
przez niewłaściwe zastosowanie art. 1059 pkt 2 k.c. w zw. art. 1064 k.c. i § 1
art. 670 § 2 k.p.c
postępowania - art. 670 § 2 k.p.c.
art. 1059 k.c
otworzył się pod rządem art. 1059 k.c.
art. 670 k.p.c
Sądy obu instancji rozpoznawały sprawę pod rządem art. 670 k.p.c., który

Giurisprudenza citata

Generato dall'IA

Ti chiedi come si applica questa sentenza alla tua fattispecie?

Analizza questa decisione insieme alla legislazione federale e cantonale, ai commentari e alla giurisprudenza successiva in Legislator AI.

Apri in Legislator →

Testo completo

Sygn. akt IV CSK 129/09

POSTANOWIENIE

Dnia 24 września 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku G.D.

przy uczestnictwie J.R., [...],

o stwierdzenie nabycia spadku po J.M. i K.M.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 września 2009 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania J.R.

od postanowienia Sądu Okręgowego w T.

z dnia 9 kwietnia 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla

zaskarżone

postanowienie

w

części

dotyczącej

dziedziczenia wchodzącego w skład spadku po K.M. udziału w

gospodarstwie rolnym (punkt 2) i w tym zakresie przekazuje

sprawę Sądowi Okręgowemu w T. do ponownego rozpoznania

oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 12 grudnia 2007 r. Sąd Rejonowy w T. stwierdził, że

spadek po J.M. zmarłym w dniu 15 października 1976 r. nabyli na podstawie

ustawy żona K.M. oraz dzieci J.M., W.M., J.M. i E.M., przy czym wchodzący w

skład spadku udział w gospodarstwie rolnym dziedziczą żona i syn E.M. oraz

stwierdził, że spadek po K.M., zmarłej w dniu 29 listopada 1992 r., nabyły na

podstawie ustawy dzieci J.R., T.D. (syn A. i K.), J.M., W.M. i J.M., a wchodzący w

skład spadku udział w gospodarstwie rolnym nabyli na podstawie ustawy J.R.,

W.M., A.D. i T.D. (syn A. i K.).

W zakresie orzeczenia o dziedziczeniu udziału w gospodarstwie rolnym po

K.M. Sąd Rejonowy oparł rozstrzygnięcie w stosunku do W.M. na tym, że prowadził

on spadkowe gospodarstwo, a w stosunku do trojga pozostałych spadkobierców

na przesłance trwałej niezdolności do pracy.

Uwzględniwszy częściowo apelację uczestniczki M.M., żony zmarłego w

2005 r. W.M., Sąd Okręgowy w T. postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2008 r.

zmienił orzeczenie Sądu pierwszej instancji w części dotyczącej dziedziczenia

udziałów gospodarstwie rolnym. Jako spadkobierców udziału w gospodarstwie po

J.M. Sąd Okręgowy wskazał K.M., E.M. i W.M., a po K.M. – W.M., J.M. i A.D.,

odpowiednio do tych zmian określając ich udziały.

Uzasadniając zmianę orzeczenia w części dotyczącej dziedziczenia udziału

w gospodarstwie rolnym, wchodzącym w skład spadku po K.M., Sąd Okręgowy

stwierdził, że trwała niezdolność do pracy, stanowiąca określoną w art. 1059 pkt 4

k.c. przesłankę dziedziczenia gospodarstwa rolnego, która została przyjęta przez

Sąd Rejonowy za podstawę uznania uprawnień do dziedziczenia uczestników J.R.,

A.D. i T.D., zachodzi tylko w odniesieniu do A.D. Stosownie do § 3 Rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1990 r. w sprawie warunków dziedziczenia

ustawowego gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 89, poz. 519 ze zm.), spadkobierców

gospodarstwa rolnego uważa się za niezdolnych do pracy w wypadku zaliczenia

do I lub II grupy inwalidów. Takiemu kryterium odpowiadał jedynie A.D., natomiast

J.R. i T.D. byli zaliczeni do III grupy inwalidów, co „wyklucza ich z grona

spadkobierców

gospodarstwa

rolnego”.

Uprawnionym

do

dziedziczenia

gospodarstwa był natomiast W.M., jako stale pracujący przy produkcji rolnej.

Postanowienie Sądu Okręgowego zostało zaskarżone przez J.R. w części

zmieniającej postanowienie Sądu Rejonowego co do dziedziczenia udziału w

gospodarstwie rolnym, należącego do spadku po K.M.

Skarga kasacyjna opiera się na podstawie naruszenia prawa materialnego

przez niewłaściwe zastosowanie art. 1059 pkt 2 k.c. w zw. art. 1064 k.c. i § 1

rozporządzenia z dnia 12 grudnia 1990 r. oraz na podstawie naruszenia przepisu

postępowania - art. 670 § 2 k.p.c. przez niezbadanie z urzędu, czy skarżąca należy

do innej (niż trwale niezdolne do pracy) kategorii osób wymienionych w art. 1059

k.c. Według skarżącej, posiadając przygotowanie zawodowe do prowadzenia

produkcji rolnej, spełniała inną, niż zakwestionowana przez Sąd Okręgowy,

przesłankę dziedziczenia gospodarstwa rolnego.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Sądy obu instancji rozpoznawały sprawę pod rządem art. 670 k.p.c., który

został zmieniony dopiero z dniem 1 października 2008 r., czyli po wejściu w życie

ustawy z dnia 24 sierpnia 2007 r. o zmianie ustawy – Prawo o notariacie oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 181, poz. 1287), przy czym - stosownie do art. 6

ust. 2 w zw. z art. 3 pkt 8 ustawy – przepis ten stosuje się w dotychczasowym

brzmieniu nawet po jej wejściu w życie, jeżeli spadek został otwarty przed dniem

14 lutego 2001 r.

Art. 670 § 2 k.p.c. stanowił, że sąd bada z urzędu, czy w skład spadku

wchodzi gospodarstwo rolne oraz którzy ze spadkobierców powołanych z ustawy

do spadku odpowiadają warunkom przewidzianym do dziedziczenia gospodarstwa

rolnego.

W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku rola sądu jest determinowana

ustawowym nakazem działania z urzędu, a rozstrzygnięcie zapada niezależnie od

wniosków i stanowiska stron, lecz stosownie do wyników postępowania

dowodowego oraz norm prawa materialnego, mających zastosowanie w danym

stanie faktycznym.

Obowiązek działania sądu z urzędu powoduje, że w każdej takiej sprawie sąd musi

ocenić, czy to, co zostało zaoferowane przez strony jest wystarczające do

prawidłowego stwierdzenia, kto nabył spadek, a także kto dziedziczy gospodarstwo

rolne. Jak konsekwentnie przyjmuje się w orzecznictwie Sądu Najwyższego

(por. uchwałę z dnia 24 października 2001 r., III CZP 64/01, OSNC 2002, nr 5, poz.

61 i powołane w jej uzasadnieniu orzeczenia), ten obowiązek sądu nie oznacza,

że ma on zastąpić uczestników w wykazywaniu okoliczności istotnych dla

stwierdzenia ich praw. Jeżeli jednak sąd uzna, że zgłoszone dowody nie są

wystarczające dla wypełnienia wynikającego z art. 670 k.p.c. obowiązku sądu

spadkowego, może nałożyć na uczestnika określone obowiązki dowodowe,

egzekwować ich wykonanie i ewentualnie zastosować konsekwencje procesowe

ich niewykonania. Jednakże przede wszystkim sąd obowiązany jest określić

konieczny zakres okoliczności podlegających badaniu w stanie faktycznym sprawy.

Jeżeli przedmiotem dziedziczenia jest gospodarstwo rolne, dla ustalenia

kręgu uprawnionych spadkobierców konieczne jest określenie przesłanek, które

właściwa

norma

gospodarstwa.

Te

prawa

materialnego

przesłanki

uznaje

wyznaczają

z

za

kolei

warunki

dziedziczenia

okoliczności

faktyczne

wymagające ustalenia ze względu na to, że będą stanowić podstawę zastosowania

przepisu. Przesłanki te determinują zatem zakres obowiązkowych dociekań sądu

oraz obowiązków dowodowych zainteresowanych.

Spadek po K.M. otworzył się pod rządem art. 1059 k.c. w brzmieniu

ustalonym przez ustawę z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny

(Dz.U. Nr 55, poz. 321). Przepis ten przewidywał cztery warunki ustawowego

dziedziczenia

gospodarstwa

rolnego,

z

których

każdy

samodzielnie

był

wystarczający do stwierdzenia dziedziczenia gospodarstwa. Rozumienie tych

warunków

zostało

szczegółowo

zdefiniowane

w

powołanym

przez

Sąd

rozporządzeniu z dnia 12 grudnia 1990 r. Gospodarstwo rolne dziedziczyli z ustawy

spadkobiercy, którzy w chwili otwarcia spadku stale pracowali bezpośrednio przy

produkcji rolnej, albo mieli przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji

rolnej, albo byli małoletni, bądź pobierali naukę zawodu lub uczęszczali do szkół,

albo byli trwale niezdolni do pracy.

Jak wskazano, przesłanki te miały charakter samodzielny i równorzędny.

Wykluczenie zatem spadkobiercy z kręgu uprawnionych do dziedziczenia

gospodarstwa rolnego następowało wtedy, gdy nie spełniał on żadnego

z warunków określonych w art. 1059 k.c. Dlatego błędne jest stwierdzenie przez

Sąd Okręgowy, że fakt, iż skarżąca nie spełnia przesłanki określonej w 1059 pkt 4

k.c., wyklucza ją z grona uprawnionych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.

Taka konkluzja nie mogła nastąpić bez wyjaśnienia, czy nie spełniała ona żadnego

innego warunku przewidzianego w tym przepisie.

Okoliczności

sprawy

przekonują

o

zasadności

kasacyjnego

zarzutu

naruszenia przez Sąd art. 670 § 2 k.p.c., obligującego do zbadania warunków

przewidzianych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Sąd pierwszej instancji

przyjął za wykazaną przez uczestniczkę przesłankę określoną w art. 1059 ust. 4

k.c. i uznał ją za wystarczającą do stwierdzenia nabycia przez nią udziału

w gospodarstwie. Skarżąca, która uzyskała korzystne rozstrzygnięcie, nie była w tej

sytuacji procesowej postawiona wobec potrzeby wykazywania innej przesłanki.

Obowiązkiem Sądu odwoławczego kwestionującego podstawę tego rozstrzygnięcia

było

wyjaśnienie,

czy

uczestniczka

nie

spełnia

innego

z

warunków.

Minimum w zakresie tego obowiązku stanowiło uzyskanie w tej kwestii stanowiska

(twierdzenia) zainteresowanej, koniecznego do podjęcia właściwych decyzji

procesowych.

Raz jeszcze trzeba podkreślić, że obowiązek Sądu wynikający z art. 670 § 2 k.p.c.

to obowiązek zbadania, czy aspirujący do dziedziczenia gospodarstwa rolnego

odpowiada

któremukolwiek

Sąd apelacyjny

ma

z

warunków

określonych

w

art.

1059

zawsze

obowiązek

właściwego

zastosowania

k.c.

prawa

materialnego i w pełnym zakresie (jedynie w granicach zaskarżenia) ocenia sprawę

pod względem prawnym.

Wobec tego, że normą prawa materialnego stanowiącą podstawę orzekania był art.

1059 k.c., odmowa jego zastosowania mogła nastąpić po stwierdzeniu braku

(niewykazania) żadnej z przesłanek. Takiej oceny prawnej Sąd nie dokonał,

naruszywszy tym samym art. 670 § 2 k.p.c. w sposób mogący mieć istotny wpływ

na wynik sprawy.

Skutkiem tego zaniechania jest brak ustaleń faktycznych, który uniemożliwia

w obecnym stanie sprawy ocenę przez Sąd Najwyższy zarzutu naruszenia prawa

materialnego przez nie zastosowanie art. 1059 pkt 2 k.c.

Z omówionych względów Sąd Najwyższy uwzględnił skargę kasacyjną

i zaskarżone postanowienie uchylił, stosownie do art. 39815 § 1 k.p.c.