Inadmissible: Inheritance rights violation claim dismissed due to failure to assess building conditions impact.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court declared the cassation inadmissible because lower courts failed to evaluate whether the subdivision worsened building conditions. The applicant argued that dividing the inherited property violated his rights under Article 1036 of the Civil Code, while the court noted the lower courts relied solely on a geodetic expert's opinion. The decision held that assessing building conditions requires a specific architectural expert to determine if the new layout significantly degrades living standards.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 1036 k.c.; Art. 211, 212 § 2 k.c.: A violation of an heir's rights may occur if the subdivision of inherited property significantly worsens the building conditions, requiring an expert assessment of functional living standards rather than mere geometric division.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Postanowienie z dnia 16 lutego 2001 r., IV CKN 1212/00
Naruszenie uprawnień spadkobiercy, o którym mowa w art. 1036 k.c.,
może polegać również na istotnym pogorszeniu warunków zabudowy
nieruchomości powstałej po wydzieleniu jej części w celu przyznania
nabywcy udziału w rzeczy należącej do spadku.
Przewodniczący: Sędzia SN Gerard Bieniek
Sędziowie SN: Iwona Koper, Zbigniew Strus (sprawozdawca)
Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 16 lutego 2001 r. na rozprawie sprawy
z wniosku Pawła F. z udziałem Jarosława F. oraz Zenobii i Mariana małżonków P. o
dział spadku i zniesienie współwłasności, na skutek kasacji wnioskodawcy od
postanowienia Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 1 września 1999 r.,
postanowił uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać Sądowi
Okręgowemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach
postępowania w instancji kasacyjnej.
Uzasadnienie
Sąd Okręgowy w Gdańsku po rozpoznaniu sprawy z wniosku Pawła F. o dział
spadku i zniesienie współwłasności, na skutek apelacji wnioskodawcy zmienił
zaskarżone orzeczenie tylko w ten sposób, że zgodnie z art. 684 k.p.c. ustalił i
zamieścił w sentencji postanowienia wartość spadku po Annie F. oraz wartość
nieruchomości przyznanych w naturze wnioskodawcy i uczestnikom Zenobii i
Marianowi małżonkom P. Poza tym oddalił apelację wnioskodawcy.
Z przytoczonych w uzasadnieniu okoliczności wynika, że nieruchomość
położona w G., dla której prowadzona jest księga wieczysta Kw (...) oznaczona jako
działka nr (...) o pow. 913 m2, jest zabudowana budynkami nadającymi się do
rozbiórki. Udział w niej wynoszący 1/4 część stanowi spadek po Annie F. i przypada
po połowie Jarosławowi F. i Pawłowi F. Natomiast pozostała część (3/4) stanowiła
własność Pawła F. Jarosław F. zbył uczestnikom postępowania małżonkom Zenobii
i Marianowi P. swój udział w nieruchomości spadkowej.
Uczestnicy domagali się podziału nieruchomości w naturze i otrzymali z mocy
postanowienia Sądu Rejonowego własność działki oznaczonej numerem (...) o pow.
114 m2, stanowiącej pas gruntu o szerokości 4 m, przylegający na całej długości do
nieruchomości małżonków P., którzy zostali zobowiązani do rozebrania całego
budynku gospodarczego posadowionego częściowo na działce (...). Wnioskodawca
otrzymał własność drugiej powstającej w wyniku podziału nieruchomości,
oznaczonej jako działka (...). Części, które otrzymali uczestnicy w wyniku podziału
odpowiadają niemal dokładnie ich udziałom wyrażonym zarówno kwotowo jak i
obszarowo.
Kasację od tego postanowienia wniósł wnioskodawca i powołując się na
obydwie podstawy (art. 3931 pkt 1 i 2 k.p.c.) zarzucił naruszenie art. 1036 w
związku z art. 211 i 212 § 2 k.c., polegające na uznaniu, że zbycie udziału w
przedmiocie wchodzącym w skład spadku nie było bezskuteczne względem
wnioskodawcy i przez uznanie, że podział nieruchomości nie był sprzeczny ze
społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa i nie pociągnął za sobą istotnej
zmiany rzeczy oraz zmniejszenia jej wartości, a także naruszenie art. 5 k.c. przez
odmowę jego zastosowania, mimo sprzeczności żądania uczestników
postępowania z zasadami współżycia społecznego, polegającej na legalizacji w ten
sposób samowoli budowlanej. Wśród naruszonych przepisów postępowania
skarżący wskazał art. 378 § 2 in fine k.c. przez nieuchylenie zaskarżonego
postanowienia Sądu pierwszej instancji, mimo nierozpoznania przez ten Sąd istoty
sprawy w zakresie bezskuteczności zbycia udziału w przedmiocie należącym do
spadku, i art. 386 § 4, w związku z art. 227 i 382 k.p.c. przez nieuchylenie
zaskarżonego postanowienia, mimo że Sąd pierwszej instancji nie wyjaśnił
możliwości wybudowania na przedmiotowej nieruchomości dwóch wolnostojących
domów, a Sądy obydwu instancji oddaliły wnioski o przeprowadzenie dowodu z
opinii biegłego architekta na wskazaną okoliczność.
Skarżący wnosił o wydanie orzeczenia przewidzianego w art. 39313 § 1 k.p.c.,
a w razie stwierdzenia tylko naruszenia prawa materialnego o wydanie orzeczenia
reformatoryjnego (art. 39315 k.p.c.).
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Podstawa naruszenia art. 1036 k.c. w związku z art. 211 k.c. jest uzasadniona.
Zaskarżone postanowienie oparte zostało na wykładni art. 1036 k.c., odmawiającej
doniosłości prawnej argumentom wnioskodawcy twierdzącego, że podział
nieruchomości naruszył jego uprawnienia do otrzymania w okolicznościach
rozpoznawanej sprawy całej nieruchomości. Sąd drugiej instancji uznał bowiem, że
"rozporządzenie udziałem spadkowym w tej nieruchomości spowodowało jedynie,
że inne osoby zamiast J.F. wystąpiły we wszczętym przez wnioskodawcę
postępowaniu", pominął natomiast skutek materialnoprawny tego uczestnictwa,
wyrażony w orzeczeniu sądu przekształcającym jedną nieruchomość w dwie, oraz
przyznaniu wstępującym nabywcom jednej z nieruchomości.
Konieczność zastosowania w rozpoznawanej sprawie art. 1036 k.c. wymaga
wyjaśnienia wątpliwości towarzyszących mu jeszcze pod rządem art. 58 dekretu z
dnia 8 października 1946 r. – Prawo spadkowe (Dz.U. Nr 60, poz. 328), odnośnie
do zakresu pojęcia "naruszenia uprawnień przysługujących temu spadkobiercy na
podstawie przepisów o dziale spadku". Głosy wyrażane w piśmiennictwie
wskazywały np. na utratę uprawnień do wyrównania przysporzeń w wyniku działu
dokonywanego między spadkobiercą a nabywcą udziału w przedmiocie należącym
do spadku, jednak treść przepisu nie ogranicza w inny sposób zakresu naruszonych
uprawnień, jak tylko przez odesłanie do przepisów o dziale spadku. Kodeks cywilny
nie reguluje wyczerpująco działu spadku w przepisach księgi czwartej, lecz w art.
1035 nakazuje stosować przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych, z
zachowaniem jednak m.in. art. 1036 k.c.
Według art. 211 k.c., regułą zniesienia współwłasności jest podział rzeczy
wspólnej zgodny z przepisami prawa, chyba że sprzeciwiają się temu społecznogospodarcze jej przeznaczenie albo skutek w postaci istotnej zmiany rzeczy lub
znacznego zmniejszenia jej wartości. Rodzi się zatem pytanie, czy uprawnienia, o
których mowa w art. 1036 k.c., rozciągają się także na sposób podziału przedmiotu
należącego do spadku. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym kasację
opowiada się za odpowiedzią twierdzącą, już choćby z tej przyczyny, że sposób
podziału rozstrzyga o podstawowym uprawnieniu spadkobiercy do otrzymania w
naturze przysługującej mu schedy. Odmienna (negatywna) odpowiedź
ograniczałaby treść przepisu do zagadnień drugorzędnych w dziale spadku, na co
brak uzasadnienia.
Sformułowaną wątpliwość można inaczej wyrazić w pytaniu, czy może dojść
do naruszenia interesów spadkobiercy (współwłaściciela), który otrzymuje schedę
odpowiadającą jego udziałowi wyrażanemu ułamkiem. Sąd Najwyższy, wyjaśniając
ten problem przyjmował, że nabywca udziału w gospodarstwie rolnym jako
przedmiocie należącym do spadku zbytym bez zgody pozostałych spadkobierców
(art. 1036 k.c.), powinien otrzymać w wyniku działu spadku – odnośnie do
gospodarstwa rolnego – to, co otrzymałby zbywca, gdyby nie dokonał
rozporządzenia (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 1990 r.,
III CRN 68/90, OSNCP 1991, nr 8-9, poz. 109). Przy dziale spadku, skuteczność
nabycia, o którą chodzi w art. 1036 k.c., powinna być zatem oceniana z
uwzględnieniem hipotetycznego wyniku postępowania, które toczyłoby się z
udziałem zbywcy, a zastosowanie przepisu wymaga porównania wyniku, którego
mógłby oczekiwać zbywca także co do sposobu podziału, z żądaniem nabywcy.
W tym miejscu pojawia się dalsze zagadnienie, czy nieuzyskanie w dziale
własności rzeczy może uzasadniać zarzut naruszenia uprawnień spadkobiercy
w rozumieniu art. 1036 k.c. Decydują o tym indywidualne okoliczności. Z jednej
bowiem strony istota podziału zakładająca spłaty lub dopłaty (art. 212 § 1 i 2 k.c.),
w wysokości opartej na rynkowej wartości przedmiotu działu, zdaje się wyłączać
naruszenie uprawnień spadkobiercy, ale nie można też pomijać funkcjonalnego
aspektu przedmiotu wchodzącego w skład spadku. Jeśli chodzi o nieruchomość,
sprawdzianem naruszenia uprawnień spadkodawcy jest także możliwość
zaspokojenia usprawiedliwionych istotnych oczekiwań spadkobiercy związanych z
jej zagospodarowaniem.
Ponieważ wnioskodawca ubiega się o przydział w naturze całej działki ze
względu na zamiar wybudowania domów dla dwóch rodzin, ocena, czy podział
narusza jego uprawnienia, prawidłowe zastosowanie art. 1036 k.c. wymagało
wyjaśnienia i porównania warunków zabudowy przed i po podziale nieruchomości.
Sądy obydwu instancji zagadnieniem tym zajmowały się ubocznie, poprzestając na
opinii biegłego geodety potwierdzającej dopuszczalność zabudowy bliźniaczej
działki okrojonej o pas szerokości 4 m. Ustalenie to nie wyjaśniło jednak istotnej
okoliczności, czy ze względu na wymagania w zakresie projektowania budynków
mieszkalnych zabudowa bliźniacza nie pogorszy mieszkańcom w istotny sposób
warunków korzystania z obydwu części takiej budowli. Nie można zatem odmówić
trafności zarzutom kasacji, że oddalenie apelacji nastąpiło przedwcześnie, bez
ustalenia (przy pomocy biegłego z zakresu projektowania budynków mieszkalnych)
przesłanek wymaganych do prawidłowego zastosowania wskazanych przepisów
prawa materialnego.
Nie można natomiast uznać trafności kasacji, jeżeli zarzuca naruszenie art.
378 § 2 k.p.c. Niedostateczne uzasadnienie odmowy uznania bezskuteczności
sprzedaży udziału w nieruchomości wchodzącej w skład spadku nie może być
utożsamiane z nierozpoznaniem istoty sprawy, którą był dział spadku i zniesienie
współwłasności.
Również zarzuty naruszenia przepisów art. 386 § 4 i art. 382 k.p.c. są
nieusprawiedliwione. Pierwszy wyraża obowiązek merytorycznego orzekania w
postępowaniu apelacyjnym i wskazuje na wyjątkowy charakter orzeczeń
uchylających (kasatoryjnych), a drugi nakazuje uwzględniać wyniki postępowania z
obydwu instancji, gdy w rozpoznawanej sprawie – jak wyżej stwierdzono –
stosowanie art. 1036 k.c. nie było poprzedzone ustaleniem wszystkich faktów
doniosłych ze względu na prawidłowo odczytaną treść normy prawnej.
Nie można zgodzić się z zarzutem naruszenia w zaskarżonym postanowieniu
art. 5 k.c., ponieważ art. 1036 k.c. wyczerpująco normuje skutki nabycia udziału w
przedmiocie należącym do spadku i nie ma potrzeby uzupełniania ich za pomocą
klauzuli generalnej, a poza tym dążenie uczestników w sposób zgodny z prawem
do "legalizacji samowoli budowlanej", jak ocenia ich działania budowlane
wnioskodawca, nie może być uznane za naruszenie zasad współżycia.