Supreme Court quashes appeal dismissal due to erroneous fact-finding on testament validity under Civil Code.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court partially allowed the cassation appeal by quashing the lower court's dismissal of the appeal regarding inheritance rights. The key facts involved a dispute over whether a will created a legacy or changed the statutory order of succession, with the lower court incorrectly establishing that the testator disposed of a specific apartment to a third party. The court ruled that this erroneous fact-finding violated procedural rules and undermined the basis for declaring the will invalid, necessitating a retrial.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 961 k.c.; Art. 233 § 1 k.p.c.: If a court incorrectly establishes a material fact regarding the content of a will that is essential to its validity, the cassation appeal based on this error is admissible and the lower decision must be quashed.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt IV CK 662/04
POSTANOWIENIE
Dnia 13 maja 2005 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)
SSN Mirosław Bączyk
SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)
w sprawie z wniosku E. P.
przy uczestnictwie M. P. i T. S.
o stwierdzenie nabycia spadku po W. P., po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej
w dniu 13 maja 2005 r., kasacji uczestniczki postępowania T. S. od postanowienia Sądu
Okręgowego w B. z dnia 22 kwietnia 2004 r., sygn. akt II Ca (…),
uchyla zaskarżone postanowienie w części oddalającej apelację uczestniczki
postępowania oraz orzekającej o kosztach postępowania odwoławczego i w tym
zakresie
przekazuje
sprawę
Sądowi
Okręgowemu
w
B. do
ponownego
rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wnioskodawczyni – E. P., wskazując jako uczestników postępowania M. P. i T.
P., domagała się stwierdzenia, że nabyła w całości spadek po W. P. na podstawie
testamentu z dnia 2 lutego 1998 r.
M. P. wniósł natomiast o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie ustawy,
ponieważ – jego zdaniem – wspomniany testament zawiera jedynie rozporządzenia
majątkowe (zapisy).
Uczestniczką postępowania – na skutek wezwania Sądu – została także T. S..
Również
ona
opowiedziała
się
za
dziedziczeniem
spadkobierców wskazała siebie, wnioskodawczynię i T. P.
testamentowym,
ale
jako
Sąd Rejonowy w B. postanowieniem z dnia 1 września 2003 r. stwierdził, że
spadek po W. P. na podstawie ustawy nabyli: żona – T. P. oraz dzieci – E. P. i M. P. po
1/3 części.
Sąd ustalił, że spadkodawca zmarł dnia 2 października 1998 r. w B.. W chwili
śmierci pozostawał w związku małżeńskim z T. P. Pozostawił dwoje dzieci: E. P. i M. P.
Własnoręczny testament spadkodawcy z dnia 2 lutego 1998 r. zawiera wyłącznie zapisy.
Sąd Rejonowy uznał, że testament sporządzony przez W. P. jest ważny.
Jednakże nie zmienia on porządku dziedziczenia, ponieważ spadkodawca ograniczył
testament jedynie do rozrządzeń o charakterze majątkowym w postaci ustanowienia
zapisów.
Postanowienie zaskarżyły wnioskodawczyni i uczestniczka postępowania – T. S..
Wnioskodawczyni, zarzucając w apelacji naruszenie art. 961 k.c., domagała się
stwierdzenia, że nabyła spadek w całości na podstawie testamentu. T. S. zaś
zakwestionowała
wykładnię
testamentu,
zarzucając,
że z literalnego
brzmienia
testamentu („Spadkobiercami mojego majątku ustanawiam:”...) wynika jednoznacznie, iż
spadkodawca wyraził wolę zmiany porządku dziedziczenia, a nie ustanowienia zapisów.
Sąd Okręgowy w B. postanowieniem z dnia 22 kwietnia 2004 r. oddalił obie
apelacje.
Z uzupełnionej przez Sąd odwoławczy podstawy faktycznej rozstrzygnięcia
wynika, że W. P. żenił się dwa razy. Z pierwszego małżeństwa pochodzi
wnioskodawczyni – E. P. Drugi raz spadkodawca ożenił się z T. P. i z tego związku
pochodzi uczestnik postępowania – M. P.
T. P. była dotknięta nieuleczalną, postępującą choroba i z tego powodu w 1996 r.
została oddana do domu opieki, gdzie przebywała aż do śmierci. M. P. jest
niedorozwinięty umysłowo i przebywa w domu opieki społecznej od 1990 r.
W. P. troszczył się o żonę i syna; odwiedzał ich i łożył na utrzymanie. Utrzymywał
też stałe kontakty z wnioskodawczynią i jej rodziną. Liczył, że córka – po jego śmierci –
przejmie opiekę na przyrodnim bratem. W rozmowach z wnioskodawczynią dawał jej to
wielokrotnie do zrozumienia. Spadkodawca gromadził majątek w przekonaniu, że ułatwi
on życie dzieciom.
W 1993 r. W. P. poznał T. S.. Związał się z nią na stałe i traktował jako partnerkę
życiową. Pozostawał w bliskich stosunkach z jej rodziną, zwłaszcza z matką.
Spadkodawca – po sprzedaży domu w B. – kupił mieszkanie w B. przy ul. G. i
zamieszkał tam z T. S. W rozmowach z bliskimi mu osobami, jak również ze znajomymi
zapewniał, że na wypadek śmierci zamierza zabezpieczyć T. S., żonę, dzieci i wnuczki.
W rozmowie z notariuszem, dotyczącej sporządzenia testamentu W. P. stwierdził, że
chce, aby mieszkanie w B. odziedziczyła T. S. pod warunkiem, iż po jej śmierci otrzyma
je wnioskodawczyni. Stwierdził też, że pozostały majątek powinna otrzymać córka,
zobowiązana do utrzymania przyrodniego brata. Rozmowa z notariuszem nie
zakończyła się sporządzeniem testamentu, ponieważ spadkodawca chciał się jeszcze
zastanowić nad treścią testamentu.
Sąd Okręgowy nie podzielił stanowiska Sądu pierwszej instancji, że testament
spadkodawcy zawiera jedynie zapisy. Użycie w nim słowa „zapisuje” nie może
przesądzać o takiej interpretacji testamentu, ponieważ spadkodawca użył w nim także
słów „przekazuję” i „ustanawiam”. Sąd uznał, odwołując się do art. 961 k.c., że
spadkodawca rozrządził w testamencie majątkiem na rzecz kilku osób, wyczerpując przy
tym prawie cały spadek, a zatem powołał te osoby do całego spadku w częściach
ułamkowych odpowiadających stosunkowi wartości przeznaczonych im przedmiotów.
Jednakże powołanie wnioskodawczyni jako spadkobiercy – zdaniem Sądu – jest
nieważne ze względu na zastrzeżenie terminu i warunku w sytuacji, gdy z treści
testamentu i z okoliczności wynika, że bez tych zastrzeżeń nie doszłoby do powołania
spadkobiercy (art. 962 k.c.). Zastrzeżenia terminu Sąd dopatrzył się w pkt 1 testamentu
dotyczącym rozrządzenia mieszkaniem w B., a warunku – w pkt 4 odnoszącym się do
oszczędności zgromadzonych w dolarach amerykańskich.
Sąd Okręgowy uznał, że nieważność testamentu w zasadniczej części (pkt 1 i 4 )
pociąga za sobą, ze względu na konstrukcję testamentu, stanowiącego w istocie całość,
oraz okoliczności związane z sytuacją życiową i osobistą spadkodawcy, nieważność
całego testamentu.
Postanowienie zaskarżyła tylko uczestniczka postępowania – T. S.. W kasacji,
opartej na obu postawach z art. 3931 k.p.c., jej pełnomocnik zarzucił naruszenie przez
niewłaściwe zastosowanie art. 961 i art. 948 k.c. oraz obrazę art. 233 i art. 217 k.p.c.
Powołując się na te podstawy kasacyjne, wniósł o uchylenie zaskarżonego
postanowienia (bądź orzeczeń Sądów obu instancji) i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. – jak wynika z uzasadnienia podstawy kasacyjnej i
jej rozwinięcia w motywach kasacji – polega w istocie na tym, że Sąd błędnie ustalił, iż
spadkodawca rozporządził mieszkaniem w Ł. przy ul. P. na rzecz T. S., co w
przekonaniu skarżącej mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Punkt drugi testamentu, który dotyczy wspomnianego mieszkania, zawiera
następujące rozrządzenie spadkodawcy: „Mieszkanie moje wraz z wyposażeniem
zlokalizowane w Ł., ul P., akt notarialny wydany przez Kancelarię w Ł. dn. 19 kwietnia
1997 r., Księga wieczysta kw nr (…) zapisuję mojej córce E. P. zamieszkałej w (…)”.
Przytoczony punkt testamentu wskazuje jednoznacznie, że ustalenie Sądu drugiej
instancji, iż spadkodawca rozrządził mieszkaniem w Ł. na rzecz uczestniczki
postępowania – T. S. jest, oczywiście, sprzeczne z treścią testamentu. Stwierdzona
sprzeczność mogła mieć – co trafnie podniosła skarżąca – wpływ na wynik sprawy.
Wadliwe ustalenie stanowiło bowiem element podstawy, z której Sąd wywiódł argumenty
prowadzące do uznania, że testament jest nieważny. Zarzut naruszenia art. 233 § 1
k.p.c. należało więc uznać za uzasadniony.
Sąd, ustalając treść testamentu, sięgnął do reguł przewidzianych w art. 961 k.c.
Konieczną przesłanką zastosowania tego przepisu jest istnienie wątpliwości, czy chodzi
o powołanie do spadku, czy też o ustanowienie zapisu. Tymczasem w sprawie brak
wyraźnego ustalenia, czy testament spadkodawcy rodzi taką wątpliwość. Uzasadnienie
zaskarżonego postanowienia może przemawiać przeciwko istnieniu wspomnianej
wątpliwości. Sąd stwierdził w nim bowiem, że podziela argumentację uczestniczki
postępowania – T. S., zawartą w apelacji, że testament zmienił porządek dziedziczenia.
T. S., wskazując na stosowne sformułowania testamentu, twierdziła zaś, że
spadkodawca niewątpliwie powołał do spadku oznaczone osoby. W tej sytuacji nie
można odeprzeć zarzutu naruszenia art. 961 k.c., które – zdaniem skarżącej – polega
na jego niewłaściwym zastosowaniu w sytuacji, gdy nie wiadomo, czy testament
spadkodawcy rodzi wątpliwości, o której mowa w hipotezie tego przepisu.
Wobec skutecznego zakwestionowania ustalenia Sądu co do treści rozrządzenia
zawartego w pkt 2 testamentu, w zasadzie zdezaktualizował się zarzut naruszenia art. 948
k.c., ponieważ oparta na nim krytyka dokonanej przez Sąd wykładni testamentu i jej
konsekwencji jest związana ze wspomnianym wadliwym ustaleniem. W związku z tym
zarzutem należy jednak dodać – co trafnie podniosła skarżąca – że argument Sądu iż
„bez skutecznego pozostawienia córce oszczędności w dolarach, nie byłoby powołania
T. S. do dziedziczenia oszczędności na koncie w banku”, użyty na rzecz uznania
testamentu za nieważny, nie poddaje się weryfikacji z powodu braku jakiegokolwiek
uzasadnienia.
Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy – na podstawie art. 39313 § 1 k.p.c.
w zw. z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. (Dz. U. Nr 13, poz. 98) – orzekł, jak w
sentencji postanowienia.