Supreme Court quashes appeal judgment for failure to assess evidence of shareholder resolution exempting manager from conflict of interest rules.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court quashed the appellate court's dismissal of the plaintiff's claim due to a failure to properly evaluate evidence regarding the plaintiff's legal standing. The plaintiff, acting as the sole manager of a German GmbH, argued that a shareholder resolution exempted him from the prohibition on self-dealing under German law, allowing him to validly transfer a debt owed to the company. The appellate court incorrectly found no evidence of such an exemption and failed to consider the shareholder register, leading the Supreme Court to remand the case for a correct assessment of the transfer's validity.
Regesto Legislator
Generato dall'IA§ 181 BGB; § 35 ust. 4 UG; A sole manager of a GmbH is exempted from the prohibition on self-dealing if authorized by a shareholder resolution, and the appellate court must evaluate all evidence, including the commercial register, to determine this exemption.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt IV CK 567/03
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 19 marca 2004 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Barbara Myszka (przewodniczący)
SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)
SSN Marek Sychowicz
Protokolant Bogumiła Gruszka
w sprawie z powództwa L. Z.
przeciwko "S." SA w likwidacji w O.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej
w dniu 19 marca 2004 r.,
kasacji powoda
od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]
z dnia 26 czerwca 2003 r.,
uchyla
zaskarżony
wyrok
i
przekazuje
sprawę
Sądowi
Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o
kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda L. Z. od
wyroku Sądu Okręgowego w O. z dnia 25 czerwca 2002 r. i orzekł o kosztach
postępowania. Sąd Okręgowy, we wspomnianym wyroku, rozpoznając sprawę
ponownie oddalił powództwo L. Z. o zasądzenie od pozwanej „S.” S.A. w O., po
ostatecznym sprecyzowaniu powództwa, kwoty 681 911,60 zł z odsetkami
ustawowymi o dnia 19 października 1996 r. Swoje rozstrzygniecie Sąd Okręgowy
oparł na następujących ustaleniach.
L. Z. był zarządcą spółki „I.”, która została założona i działała jako spółka
GmBH na podstawie prawa niemieckiego. Spółka ta została formalnie zlikwidowana
w dniu 2 lipca 1998 r. W dniu 21 sierpnia 1996 r. wspomniana spółka zawarła
umowę z inną firmą niemiecką, w której zobowiązała się do przeprowadzenia
wymiany okien na aluminiowe w budynku położonym w K. przy ul J. nr 16. W dniu
29 sierpnia 1996 r. spółka „I.” zawarła z pozwanym S.” S.A. w Ol. kontrakt nr
10/96, na mocy którego pozwany zobowiązał się wykonać dla wspomnianego wyżej
budynku stolarkę typu R. 74 A, zgodnie z dokumentacją dostarczoną przez „I.”,
stanowiącą integralną cześć kontraktu.
Faksem z dnia 2 września 1996 r. pozwany powiadomił spółkę „I.”, że po
rozpoznaniu możliwości technicznych i konsultacji z firmą „R.” nie ma możliwości
wykonania okien szerszych niż 1700 mm, co dotyczyło 118 sztuk okien objętych
kontraktem nr 10/96. W związku z tym prosił o uzgodnienie z projektantem
możliwości zmniejszenia szerokości tych okien lub ich podziału. Jednocześnie
pozwany zwrócił się o ustalenie kierunku otwierania drzwi, gdyż z rysunku wynikało,
że są to drzwi wahadłowe. Spółka „I.” nie wyraziła zgody na te propozycje, gdyż nie
zaakceptowała ich projektant. Zaproponowała pozwanemu wykonanie okien
w systemie
„Rs”, na
co pozwany przystał, pod
warunkiem
zwiększenia
wynagrodzenia. Na podwyższenie wynagrodzenia spółka ‘I.” nie wyraziła zgody
wobec czego pozwany w dniu 12 września 1996 r. odstąpił od umowy informując na
piśmie o tym spółkę „I.”. W tej sytuacji spółka „I.”, aby wywiązać się z zobowiązań
wobec swojego kontrahenta, zamówiła wykonanie stolarki w firmie „I. M.” z siedzibą
w S. Cena uzgodniona z tą firmą była jednak znacznie wyższa niż ta, którą
zobowiązana była zapłacić pozwanej. Spółka „I.” twierdzi, że na skutek odstąpienia
od kontraktu nr 10/96 przez pozwaną, poniosła w sumie szkodę w wysokości 314
244,96 marek niemieckich.
Sąd Okręgowy ustalił także, że w dniu 7 stycznia 1998 r. odbyło się
zebranie wspólników firmy „I.”. W posiedzeniu brali udział L. Z. i D.G.r wspólnicy
oraz B. Z. jako protokolant. Wspólnicy jednogłośnie postanowili, że „I.” ceduje
wierzytelność w wysokości 314 244,96 DM wobec firmy „S.” S.A. na rzecz L.Z. W
zamian L. Z. wsparł spółkę z własnych funduszy poprzez umożliwienie korzystania
przez spółkę z pojazdu, bezpłatnego korzystania z pomieszczeń magazynowych
oraz parkingu, a także zrezygnował z pobierania wynagrodzenia ze spółki.
Oświadczenie o dokonaniu cesji przez spółkę „I.” na powoda, zostało sporządzone
w dniu 12 stycznia 1998 r.; opatrzono je pieczęcią spółki i podpisem powoda jako
jej zarządcy.
Sąd Okręgowy uznał, że przedstawione przez powoda dokumenty
dotyczące cesji uzasadniają, w świetle mających tu zastosowanie przepisów § 181
i 398 niemieckiego kodeksu cywilnego stwierdzenie, iż był to skuteczny przelew
wierzytelności. W konsekwencji uznał, że powód miał legitymację czynna do
wystąpienia z powództwem. Natomiast, zdaniem Sądu Okręgowego, podane przez
pozwanego przyczyny niemożliwości wykonania umowy, a w konsekwencji
odstąpienia od niej, co potwierdza opinia biegłego, były prawdziwe. Żądanie spółki
„I.” wykonania stolarki w systemie Rs, za wynagrodzeniem umówionym dla systemu
R., nie znajdowało uzasadnienia ani w umowie, ani w przepisach kodeksu
cywilnego. W umowie zlecono bowiem nie wykonanie stolarki aluminiowej lecz
wykonanie takiej stolarki w określonym systemie. Brak współdziałania ze strony
spółki „I.” spowodował wiec, że wykonanie w umówionym systemie stolarki
aluminiowej stało się niemożliwe. Z niemożliwością świadczenia na równi należy
traktować sytuację, w której spełnienie świadczenia jest technicznie możliwe, ale
połączone z nadmiernymi trudnościami, kosztami lub szkodą dłużnika. Skoro
pozwany, zdaniem Sądu Okręgowego, podjął wszystkie środki, aby wywiązać się z
zobowiązania, to zgodnie z art. 475 § 1 k.c. doszło do wygaśnięcia zobowiązania i
dochodzona wierzytelność nie istniej.
Rozpatrując apelację powoda, Sąd Apelacyjny podkreślając, że na
podstawie art. 382 k.p.c., może dokonać samodzielnej oceny prawnej w zakresie
wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia, uznał iż stanowisko Sąd
Okręgowy w sprawie skuteczności cesji wierzytelności był nietrafne.
Bezspornym w sprawie jest, że powód był zarówno wspólnikiem spółki „I.”
jak i jej jedynym zarządcą oraz iż spółka ta i dokonywane przez nią z powodem
czynności,
podlegają
prawu
niemieckiemu.
Zdaniem
Sądu
Apelacyjnego
problematyczne jest czy powód mógł skutecznie dokonać czynności prawnej z
samym sobą tj. występować w umowie cesji z jednej strony jako cesjonariusz z
drugiej zaś jako reprezentant cedenta (spółki). Zgodnie z § 181 BGB przedstawiciel
nie może, o ile nie postanowiono inaczej, w imieniu reprezentowanego z sobą we
własnym imieniu lub jako przedstawiciel osoby trzeciej podejmować aktów
prawnych, chyba że akt prawny polega wyłącznie na spełnieniu zobowiązania.
Przepis ten, w ocenie Sądu Apelacyjnego, znajduje także zastosowanie do spółek
handlowych, a więc również do spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i jej
zarządcy jako organu spółki. Przepis § 35 ust. 4 niemieckiej ustawy z dnia 20
kwietnia 1892 r. o spółce z ograniczoną odpowiedzialnością potwierdza jedynie
stosowanie § 181 BGB w szczególnej sytuacji, gdy zarządca spółki jest jej
jednoosobowym wspólnikiem. Natomiast nie oznacza, to że § 181 BGB nie należy
stosować do wszystkich innych sytuacji gdy dochodzi do czynności pomiędzy
spółką a jej zarządcą. O tym, że zasady wyrażone w § 181 BGB stosować należało
do oceny czynności pomiędzy spółka a jej zarządcą świadczy także, co podkreślił
Sąd Apelacyjny, postanowienie umowy spółki „Impex”. Z § 5 ust. 3 i § 15 ust. 2 tej
umowy wynika zastosowanie § 181 BGB.
Sąd Apelacyjny ustalił, że nie zostały przedstawione żadne dowody
wskazujące na to, iż powód został zwolniony od ograniczeń przewidzianych w §
181 BGB. Jako zwolnienia w rozumieniu art. 181 BGB nie można, zdaniem Sądu
Apelacyjnego, traktować uchwały podjętej na zgromadzeniu wspólników w dniu
7 stycznia 1998 r. Za przyjęciem tej uchwały, wbrew zakazowi wynikającemu z § 47
ust. 4 ustawy z 1892 r., głosował także powód, co stoi na przeszkodzie w uznaniu
jej za ważną.
Czynność dokonana bez właściwego umocowania, zgodnie z § 177 BGB
jest czynnością względnie bezskuteczną. Taką czynnością była, zawarta przez
powoda ze spółką „I.”, umowa przelewu wierzytelności. Dowody zebrane w sprawie
nie pozwalają stwierdzić, że po dokonaniu tej umowy nastąpiło jej potwierdzenie
przez spółkę „I.”. W tej sytuacji uznać należy, że wspomniana umowa przelewu nie
wywiera skutków prawnych. Dodatkowa Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że powód
nie przedłożył wymaganego w świetle § 403 i § 410 BGB,
publicznie
uwierzytelnionego, dokumentu cesji.
Wszystkie podniesione wyżej argumenty dotyczące skuteczności umowy
cesji z dnia 12 stycznia 1998 r. prowadzą w konkluzji do wniosku, że powód nie
wykazał aby umowa ta była skuteczna. W tym stanie rzeczy bez znaczenia jest czy
spółce „I.” rzeczywiście przysługiwała wobec pozwanej spółki wierzytelność, gdyż
niezależnie od przesądzenia tej kwestii, powództwo i tak nie mogłoby zostać
uwzględnione. Sąd Apelacyjny uznał, że wobec tego bezprzedmiotowe było
szczegółowe odnoszenie się do zarzutów apelacji kwestionujących ustalenia Sądu
I instancji dotyczących przyczyn niewykonania kontraktu 10/96 z dnia 29 sierpnia
1996 r.
W kasacji powód zarzucił naruszenie prawa materialnego. Przede
wszystkim skarżący podniósł, że w zaskarżonym wyroku niewłaściwie zastosowano
§ 181 BGB w sytuacji gdy ze złożonych do akt wypisów z Rejestru Handlowego
Sądu Rejonowego w S. wynika jednoznacznie, iż powód jako jednoosobowy
zarządca był zwolniony z ograniczeń przewidzianych w § 181 BGB. Dodatkowo
powód zarzucił również naruszenie § 403 i 410 BGB przez ich niewłaściwą
wykładnię polegającą na przyjęciu, że powód był zobowiązany przedstawić
publicznie uwierzytelniony dokument cesji, a także naruszenie § 177 i 398 BGB
przez ich błędną wykładnię, która doprowadziła do uznania umowy cesji z dnia
12 stycznia 1998 r. za bezskuteczną. Wreszcie skarżący zarzucił również
naruszenie § 47 ustawy z 1892 r. GmbHG przez jego błędną wykładnię polegającą
na tym, iż uznano że udział powoda w głosowaniu na zgromadzeniu wspólników
spowodował nieważność podjętych uchwał. Skarżący oparł kasację także na
drugiej podstawie i zarzucił naruszenie przepisów postępowania: art. 233,316 oraz
382 k.p.c. polegające na tym, że Sąd Apelacyjny oparł orzeczenie na ustaleniach
z pominięciem istotnego dowodu w sprawie, którego uwzględnienie przesądzało
o tym, że powód zawierając umowę cesji z zarządzaną przez niego spółką był
zwolniony z ograniczeń przewidzianych w § 181 BGB.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Kasacja zasługuje na uwzględnienie. Przede wszystkim skuteczny jest
zarzut naruszenia przepisów postępowania. Jak wynika z wypisów z Rejestru
Handlowego Sądu Rejonowego w S., który znajdował się w materiale dowodowym
zebranym przez Sąd I instancji, powód jako jednoosobowy zarząd spółki „I.” GmbH
zwolniony był z ograniczeń wynikających z przepisu § 181 BGB. W tej sytuacji, gdy
Sąd Apelacyjny ustalił, że nie zostały przedstawione żadne dowody wskazujące na
to, iż powód został zwolniony od ograniczeń przewidzianych wspomnianym
przepisem, zaskarżony wyrok w sposób oczywisty narusza powołane w kasacji
przepisy k.p.c.: art. 233 § 1, 316 i 382 k.p.c. Sąd Apelacyjny mając obowiązek
orzekania w oparciu o materiał zebrany w postępowaniu w pierwszej instancji, i
wzięcia pod uwagę stanu rzeczy istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy, nie
rozważył bowiem wszechstronnie tego materiału i przeoczył istnienie dowodu o
podstawowym znaczeniu dla rozstrzygnięcia o tym, czy powodowi przysługuje
legitymacja czynna w sprawie.
Uzasadnione są także zarzuty dotyczące naruszenia przepisów prawa
materialnego. Do oceny przelewu wierzytelności, przysługującej spółce „I.” wobec
pozwanego, na powoda znajduje zastosowanie prawo niemieckie, skoro zbywająca
tę wierzytelność spółka, w chwili zawarcia, umowy miała swoja siedzibę w
Republice Federalnej Niemiec. Sąd Apelacyjny wadliwie zastosował § 181 BGB. Z
przepisu § 35 ust. 4 niemieckiej ustawy z dnia 20 kwietnia 1982 r. o spółce
z ograniczoną odpowiedzialnością (RGBL. S. 477 ze zm.) wynika, że przepis § 181
BGB ma również zastosowanie do czynności jednoosobowego zarządcy spółki
z o.o. w razie gdy czynność dokonywana jest pomiędzy spółką, a tym zarządcą,
czyli do sytuacji przelewu dokonanego przez spółkę „I.” na rzecz powoda.
Powołany § 181 wskazuje zaś jednoznacznie, że przedstawiciel nie może
dokonywać czynności samemu z sobą, o ile nic innego nie jest mu dozwolone.
Z materiału dowodowego zebranego w sprawie, wynika jednoznacznie, że powód
został zwolniony z tego zakazu na mocy uchwały wspólników, co zostało ujawnione
w Rejestrze Handlowym. W tej sytuacji w świetle § 181 BGB, wbrew odmiennemu
ustaleniu Sądu Apelacyjnego, powód mógł ważnie i skutecznie dokonać w imieniu
spółki „I.” przelewu przysługującej jej wierzytelności na swoją rzecz.
Trafnie również skarżący zarzucił naruszenie § 177 i 398 BGB. W świetle
dokonanych wyżej ustaleń nie ulega bowiem wątpliwości, że powód wbrew
odmiennej opinii Sądu Apelacyjnego, mógł skutecznie zawrzeć umowę przelewu.
Zaskarżony wyrok narusza także § 403 i 410 BGB. Wymagania dotyczące
wystawienia urzędowo poświadczonego dokumentu przelewu określone § 403 BGB
dotyczą tylko relacji spółki „I.” i powoda. Nie mają one żadnego wpływu na ważność
umowy przelewu. Natomiast § 410 BGB dotyczy spełnienia świadczenia przez
dłużnika przelanej wierzytelności nie zaś ważności samej umowy przelewu, co było
przedmiotem ustaleń i rozważań Sądu Apelacyjnego. Ponadto rację ma skarżący
zarzucając naruszenie § 47 ustawy o spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. To,
że powód brał udział w podejmowaniu uchwały wspólników w spółce „I.”, w sposób
niezgodny ze wspomnianym przepisem, nie prowadzi do nieważności takiej
uchwały, jak to przyjął Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku, ale może być tylko
przyczyną jej zaskarżenia.
Mając na względzie, że zarzuty podniesione w kasacji okazały się
usprawiedliwione, Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 13 § 1 k.p.c., orzekł jak
w sentencji.
db