Supreme Court dismissed appeal on mortgage security scope and bankruptcy plan title validity.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the appellant's cassation appeal against a lower court's rejection of a claim to invalidate an enforceable bank title. The appellant argued that a bankruptcy plan extinguished the debt, while the Bank contended that the plan only covered specific creditors and that a separate security mortgage covered the remaining interest penalties. The court ruled that the security mortgage secured the interest penalties up to its registered amount and that the bankruptcy plan title did not automatically extinguish the original debt for the appellant's benefit.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 69 ust. 1 u.k.w.h.; Art. 104 u.k.w.h.; Art. 194 § 1 pr. up. A security mortgage secures interest penalties up to the registered amount; a bankruptcy plan title does not extinguish the original debt for the appellant.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt IV CK 451/04
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 13 stycznia 2005 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Maria Grzelka
SSN Tadeusz Żyznowski
w sprawie z powództwa (…)Korporacji Budowlanej Spółki z o. o. w O.
przeciwko (...) Bank Spółce Akcyjnej w W. I Oddziałowi w O.
o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 stycznia 2005 r.,
kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 29 kwietnia 2004 r.,
sygn. akt I ACa (…),
oddala kasację i zasądza od powódki na rzecz pozwanego kwotę 3600 (trzy
tysiące sześćset) zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Powódka (..) Korporacja Budowlana Spółka z o.o. w O. wystąpiła przeciwko (...)
Bank S.A. w W. I Oddział w O. z powództwem o pozbawienie wykonalności bankowego
tytułu egzekucyjnego z dnia 15 listopada 2000 r. nr (...) zaopatrzonego w klauzulę
wykonalności postanowieniem Sądu Rejonowego w O. z dnia 15 listopada 2000 r I Co
(...) opiewającego na kwotę 2 764 378,78 zł, z ustawowymi odsetkami od dnia 15
listopada 2000 r do dnia zapłaty.
Pozwany Bank wniósł o oddalenie powództwa i podniósł, że w postępowaniu
upadłościowym syndyk sprzedał nieruchomości powodowej spółki położone w O. przy ul
M. i S. obciążone hipotecznie na jego rzecz z tytułu przedmiotowych kredytów . W dniu
31 października 2002 r upadły zawarł układ z wierzycielami nieuprzywilejowanymi i po
uprawomocnieniu się postanowienia zatwierdzającego układ, środki pochodzące ze
sprzedaży tych nieruchomości w kwocie 2 816 692 zł zostały mu przekazane. Kwota ta
wyczerpywała w całości wierzytelności Banku umieszczone na zatwierdzonej przez
sędziego komisarza postanowieniem z dnia 14 września 2002 r. liście wierzytelności, na
której jako suma zgłoszona przez Bank figurowała kwota 2 809 724,17 zł (suma główna
2 712 439,37 zł i odsetki 97 284,80 zł) i która w całości została uznana. Według
stanowiska Banku przekazana kwota zaspokoiła należności główne i część odsetek.
Pozostały do ściągnięcia odsetki ustawowe od daty ogłoszenia upadłości do chwili
spłaty tj. kwota 503 928,12 zł od kredytu obrotowego i kwota 713 330,97 zł od kredytu w
rachunku bieżącym. Odsetki te, których powódka odmówiła uiszczenia, są przedmiotem
postępowania
egzekucyjnego
wszczętego
na
podstawie
bankowego
tytułu
egzekucyjnego z dnia 15 listopada 2000 r., w którym egzekucja została ograniczona
przez wierzyciela do kwoty 400 000 zł.
Wyrokiem z dnia 10 grudnia 2003 r. Sąd Okręgowy w O. powództwo oddalił.
Według ustaleń tego Sądu strony w dniu 14 grudnia 1999 r. zawarły umowę o kredyt
obrotowy w wysokości 1 500 000 do końca listopada 2002 r., którego zabezpieczeniem
a także należności z nim związanych, były hipoteki umowne ustanowione na należących
do kredytobiorcy prawach użytkowania wieczystego nieruchomości położonych w O.
przy ul. T., M. i S. Hipoteki te zabezpieczały wierzytelność Banku na łączną kwotę 1 500
000 zł. Na prawie użytkowania wieczystego powódki nieruchomości położonej w O. przy
ul. T. objętym księgą wieczystą nr (...) była to hipoteka umowna w kwocie 500 000 zł z
odsetkami według zmiennej stopy procentowej, która na dzień zawarcia umowy
stanowiła 19,90% w stosunku rocznym.
W dniu 6 stycznia 2000 r. strony zawarły umowę kredytu w rachunku bieżącym w
maksymalnej wysokości do 1 500 000 zł, do dnia 15 grudnia 2000 r., którego spłatę
zabezpieczyły trzy hipoteki kaucyjne do kwoty 1 000 000 zł ustanowione na prawach
użytkowania wieczystego tych samych nieruchomości powódki. Na prawie użytkowania
wieczystego nieruchomości położonej w O. przy ul. T. objętej Księgą wieczystą nr (...)
była to hipoteka umowna kaucyjna w kwocie do 1 000 000 zł na zabezpieczenie kredytu
w rachunku bieżącym, podlegającego spłacie do dnia 15 grudnia 2000 r.
Wobec nie dotrzymania warunków spłaty kredytów Bank w dniu 7 listopada 2000
r. wypowiedział umowy kredytowe i wezwał powodową spółkę do uiszczenia całej
należności w kwocie 2 776 222,72 zł wraz z odsetkami. W dniu 15 listopada 2000 r. Sąd
Rejonowy w O. nadał klauzulę wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu co do
ogólnego zadłużenia na datę wystawienia tytułu w kwocie 2 703 596,82 zł oraz
ustawowych odsetek od tej kwoty od dnia 15 listopada 2000 r. tj. od dnia wystawienia
tytułu egzekucyjnego.
W dniu 27 grudnia 2000 r. Sąd Rejonowy w O. ogłosił upadłość strony
powodowej, a postanowieniem Sędziego komisarza z dnia 11 października 2002 r.
upadły został dopuszczony do układu z wierzycielami. Układ ten został zatwierdzony
postanowieniem Sądu Rejonowego w O. z dnia 8 listopada 2002 r. Przewidywał on
pełne zaspokojenie wierzytelności uprzywilejowanych tj. kategorii od 1 – 5 objętych art.
204 Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. –
Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz. U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm., dalej „pr.
up.”). Pozostałe wierzytelności miały być podzielone na osiem równych kwartalnych rat z
odroczeniem terminu płatności pierwszej raty na okres sześciu miesięcy od dnia
uprawomocnienia się postanowienia o zatwierdzeniu układu.
Postanowieniem Sądu Rejonowego w O. z dnia 22 listopada 2002 r.
postępowanie upadłościowe wobec powoda zostało ukończone i w tym dniu Sąd ten
rozstrzygnął także o wydaniu pozwanemu kwoty 2 816 692 zł złożonej do depozytu
sądowego celem zabezpieczenia wierzytelności kredytowych. Na dzień 30 stycznia
2003 r. według wyciągu z ksiąg Banku istniały następujące wierzytelności wobec
powoda z tytułu odsetek ustawowych kredytu obrotowego z dnia 14 grudnia 1999 r. i
kredytu z dnia 6 stycznia 2000 r. w rachunku bieżącym naliczone od dnia ogłoszenia
upadłości do dnia 10 grudnia 2002 r. tj. do chwili wypłacenia należności w postępowaniu
upadłościowym : w kwocie 503 928,15 zł i w kwocie 713 330,97 zł, czyli łącznie w
kwocie 1 217 259,12 zł.
W dniu 11 kwietnia 2003 r. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w O. na
wniosek pozwanego dokonał zajęcia rachunku bankowego powoda na podstawie tytułu
wykonawczego, tj. bankowego tytułu egzekucyjnego z dnia 15 listopada 2000 r. w celu
zaspokojenia należności odsetkowej w kwocie 400 000 zł i opłaty egzekucyjnej w kwocie
48 206,80 zł.
Sąd Okręgowy uznał powództwo za nieuzasadnione wskazując, że stanowisko
zawarte w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2002 r., III CZP 43/03, Prawo
Bankowe 2002 nr 11, s. 33 dotyczy innego zagadnienia tj. kolejności podziału
należności ulegających zaspokojeniu z masy upadłości. Uchwała ta nie odnosi się, jego
zdaniem, do sytuacji w której w postępowaniu upadłościowym doszło do zawarcia
układu z wierzycielami nieuprzywilejowanymi. Wówczas to warunkiem dopuszczalności
układu jest zapewnienie zaspokojenia wierzytelności uprzywilejowanych i wierzycieli
masy upadłości, chyba, że zgodzą się oni na zwarcie mniej korzystnego układu (art. 174
pr. up.). Dlatego też istnieje obowiązek zaspokojenia wierzycieli uprzywilejowanych i
wierzycieli masy upadłości w pełnej wysokości i nie są oni uczestnikami postępowania
układowego.
Wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2004 r. Sąd Apelacyjny apelację powódki oddalił,
podzielając zarówno ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji jak i jego
argumentację prawną,.
Powódka w kasacji opartej na naruszeniu prawa materialnego tj. art. 33 § 1 i 2
oraz art. 194 § 2 w zw. z art. 204 § 1 pkt 2b i pkt 7 pr. up. przez ich błędną wykładnię i
niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji błędne przyjęcie, że w postępowaniu
upadłościowym odsetki od uprzywilejowanej należności głównej, a zabezpieczone
hipoteką zwykłą oraz kaucyjną ulegają zaspokojeniu w kategorii określonej w art. 204 §
1 pkt 2b pr. up. i w rezultacie, iż nie są objęte zwartym układem z wierzycielami wniosła
o zmianę, względnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Brak zarzutów procesowych pozwala – wobec określenia wartości przedmiotu
sporu oraz wartości przedmiotu zaskarżenia apelacyjnego i kasacyjnego na kwotę 400
000 zł przyjąć, że przedmiotem sporu była tylko nie zapłacona część odsetek
ustawowych objętych tytułem egzekucyjnym z dnia 15 listopada 2000 r., od daty
ogłoszenia upadłości. Sporem więc nie było objęte także ogólne zadłużenie powódki z
tytułu przedmiotowych kredytów w kwocie 2 764 378, 29 zł i odsetki ustawowe od tej
kwoty od dnia 15 listopada 2000 r. do dnia ogłoszenia upadłości czyli należności Banku
wypłacone pozwanemu w dniu 10 grudnia 2002 r.
Dodać się godzi, że strona powodowa nie zakwestionowała prawidłowości
wyliczenia nie uiszczonych odsetek ustawowych od przedmiotowych kredytów
wynikającego z wyciągu z ksiąg Banku z dnia 30 stycznia 2003 r.
Do zaspokojenia tych odsetek zabezpieczonych hipotecznie na nieruchomości
przy ul. T. w O. miało zastosowanie prawo upadłościowe znowelizowane ustawą z dnia
31 lipca 1997 r. (Dz. U. Nr 117, poz. 751), która weszła w życie w dniu 3 stycznia 1998 r.
Ustawa ta zmieniła zasadniczo sposób zaspokajania wierzytelności zabezpieczonych
rzeczowo. Zamiast dotychczasowego prawa odrębności, wierzytelności zabezpieczone
rzeczowo – podlegały wtedy co do zasady - zaspokajaniu z funduszy masy upadłości
(art. 204 § 1 pkt. 2a i 2b pr. up.). Przepis art. 204 § 1 pkt 2b nie określał jednak, czy
zabezpieczona rzeczowo wierzytelność zaspokajana jest z odsetkami od należności
głównej. Sąd Najwyższy w powołanej uchwale z dnia 5 lipca 2002 r., III CZP 43/02
(Wokanda 2002, nr 12, poz. 6) wyraził pogląd, że odsetki te zaspokajane są w kategorii
wierzytelności wymienionych w art. 204 § 1 pkt 7 pr. up. czyli, że nie należą do
wierzytelności uprzywilejowanych w rozumieniu obowiązującego wtedy art. 204 § 2 pr.
up. Odnosząc się do tej kwestii należy podnieść, że trafnie Sąd Apelacyjny wskazał, że
przepis ten miał zastosowanie do podziału funduszów masy upadłości, do którego
wobec zawarcia w dniu 8 listopada 2002 r układu upadłej wtedy powódki z wierzycielami
nieuprzywilejowanymi nie doszło.
Skutki takiego układu były unormowane w art. 194 i 197 pr. up., z których
skarżący powołał jako naruszony jedynie art. 194 § 2 pr. up.. W myśl tego przepisu
układ taki nie naruszał praw wierzycieli, których wierzytelności były zabezpieczone w
księgach wieczystych, a zatem bez względu na rodzaj wierzytelności z punktu widzenia
kolejności jej zaspokajania określonej w art. 204 pr. up., gdyby doszło do podziału
funduszów masy, uprawniał wierzyciela, którego wierzytelność była zabezpieczona
hipoteką do jej realizacji w granicach tego zabezpieczenia. Zawarty przez powodową
spółkę układ obowiązuje zatem wierzycieli, których tytuły pochodzą od upadłego z czasu
przed datą ogłoszenia upadłości i to bez względu na to, czy wierzytelności zgłosili do
masy upadłości, ale z wyłączeniem między innymi wierzycieli, których wierzytelności
zabezpieczone zostały – jak w omawianym wypadku - wpisem w księgach wieczystych.
Należy zauważyć, że odsetki ustawowe zabezpieczone hipoteką biegły także od
daty ogłoszenia upadłości do masy upadłości (art. 33 § 1 i 2 pr. up.). Sprzedaż jeszcze
przed zawarciem układu praw wieczystego użytkowania powodowej spółki, a wówczas
upadłego dłużnika, nieruchomości położonych w O. przy ul M. i S. skutkowała
wygaśnięciem zabezpieczenia hipotecznego wierzytelności pozwanego Banku na tych
nieruchomościach, gdyż sprzedaż dokonywana w postępowaniu upadłościowym
wywoływała na podstawie art. 120 § 1 pr. up. te same skutki prawne jak sprzedaż w
postępowaniu egzekucyjnym (art. 1000 k.p.c.). Jednakże zaspokojenie uprawnionych z
ceny sprzedaży w tym wierzycieli, których wierzytelności były zabezpieczone na
sprzedanych nieruchomościach następowała według prawa upadłościowego (art. 120 §
2 pr. up.). Z uzyskanych zatem kwot ze sprzedaży tych nieruchomości przy ul M. i S.
należało więc zaspokajać wierzytelności według kolejności określonej w art. 204 pr. up.
Wpisana w księdze wieczystej nr (...) hipoteka umowna zgodnie z prawem
materialnym (art. 69 u.k.w.h. w zw. z art. 1025 § 3 zdanie drugie k.p.c.). zabezpiecza
ustawowe odsetki za opóźnienie ponad kwotę do której wpisano hipotekę z
pierwszeństwem równym z należnościami objętymi w art. 1025 § 1 pkt 6 k.p.c. tylko za
okres dwóch lat przed przysądzeniem własności. Skoro więc prawo użytkowania
wieczystego nieruchomości położonej przy ul. T. nadal przysługuje powódce (nie zostało
zbyte ani w postępowaniu upadłościowym ani w postępowaniu egzekucyjnym) to w
rezultacie zabezpieczenie to w istniejącym stanie faktycznym nie mogło być
realizowane.
Wpisana natomiast w tej księdze hipoteka kaucyjna do kwoty 1 000 000 zł
obejmowała również dochodzone obecnie przez Bank w postępowaniu egzekucyjnym
odsetki za opóźnienie w kwocie 400 000 zł. Hipoteka kaucyjna bowiem spośród
roszczeń o świadczenia uboczne zabezpiecza przede wszystkim odsetki za opóźnienie
w spełnieniu świadczenia pieniężnego wynikającego z zabezpieczonego hipoteką
zobowiązania. Jak się w zasadzie jednolicie przyjmuje w literaturze i orzecznictwie
zakres zabezpieczenia hipoteką kaucyjną wyznacza kwota wpisana do księgi wieczystej
(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 1985 r., III CRN 86/86, OSNCP
1987, nr 9, poz. 139.). Trafność tego poglądu wynika z porównania treści art. 69 u.k.w.h.
i 104 u.k.w.h. Skoro hipoteka zwykła zabezpiecza odsetki i koszty postępowania w
granicach określonych w odrębnych przepisach to gdyby zakres hipoteki kaucyjnej
miałby być taki sam, jak w wypadku hipoteki zwykłej - art. 104. u.k.w.h. byłby zbędny,
gdyż art. 69 u.k.w.h jako przepis szczególny miałby również zastosowanie do hipoteki
kaucyjnej.
Hipoteka kaucyjna zabezpiecza zatem zarówno roszczenie o odsetki za
opóźnienie jak i odsetki kapitałowe oraz koszty postępowania jeżeli z kwotą świadczenia
głównego suma odsetek i kosztów mieści się w kwocie hipoteki.
W tym stanie rzeczy brak podstaw do przyjęcia, aby Sąd Apelacyjny naruszył
wskazane w kasacji przepisy prawa upadłościowego.
Z art. 194 § 1 pr. up. wynika, że układ obowiązuje wierzycieli, których tytuły
pochodzą od upadłego z czasu przed datą ogłoszenia upadłości, a w literaturze
przeważa pogląd, że wyciąg z listy wierzytelności łącznie z wypisem prawomocnego
postanowienia zatwierdzającego układ jest tytułem egzekucyjnym przeciwko upadłemu
nie tylko co do wierzytelności objętych układem tj. wierzytelności nieuprzywilejowanych
lecz także uprzywilejowanych. Nie wdając się w jego ocenę należy dodać, że wierzyciel,
który przed zawarciem układu uzyskał tytuł egzekucyjny może prowadzić egzekucję
tylko na podstawie i w granicach tytułu opartego na postanowieniu zatwierdzającym
układ. Powstanie nowego tytułu dotyczącego tej samej wierzytelności prowadzi do utraty
mocy pierwotnego tytułu. Poza tym Sąd Najwyższy wyjaśnił (por. wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 21 października 1998 r., II CKN 12/98, OSNC 1999 r., nr 4, poz.
77), że gdy nie zachodzą przesłanki z art. 197 prawa upadłościowego wierzyciel po jego
ukończeniu (art. 198 pr. up.) może dochodzić swej wierzytelności wynikłej ze zdarzenia
powstałego przed ogłoszeniem upadłości dłużnika, a następnie zrestrukturyzowanej
przez układ (art. 194 § 1 pr. up.) na zasadach ogólnych tj. w postępowaniu
rozpoznawczym. Problem jednak, czy przedmiotowy tytuł wykonawczy tj. bankowy tytuł
egzekucyjny z dnia 15 listopada 2000 r. zaopatrzony w klauzulę wykonalności w
zakresie nie zaspokojonych odsetek ustawowych zachował moc nie wymagał
rozważenia, skoro kwestia ta nie została objęta zarzutami kasacyjnymi, ani też w kasacji
nie zostały powołane przepisy, które w takim wypadku mogłyby zostać naruszone (por.
orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 1997 r., III CKN 13/97. OSNC !997, nr 8
poz. 114.).
Z tych względów kasacja uległa oddaleniu (art. 39312 k.p.c.).