Supreme Court dismisses appeal allowing early pension for sick child care based on new medical evidence.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the applicant's cassation appeal against a lower court ruling that granted her an early pension for caring for a sick child. The applicant argued that the Social Insurance Institution failed to verify her son's medical condition according to specific regulations, while the opposing party contended that the initial decision was legally sound. The court ruled that the declaratory nature of administrative decisions means a flawed decision does not validate an improperly acquired right, allowing the case to be reopened under the relevant statute.
Regesto Legislator
Generato dall'IA§ 1 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r.; art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych: A declaratory administrative decision does not validate a right acquired contrary to law, permitting procedural renewal when new evidence justifies a different legal assessment.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt III UK 84/04
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 7 października 2004 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)
SSN Maria Tyszel (sprawozdawca)
SSN Andrzej Wasilewski
Protokolant Małgorzata Beczek
w sprawie z wniosku B. S.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w R.
o wcześniejszą emeryturę,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw
Publicznych w dniu 7 października 2004 r.,
kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w R.
z dnia 4 marca 2004 r.,
oddala kasację
Uzasadnienie
Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w R. wyrokiem z
dnia 4 marca 2004 r.,
uwzględnił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych
Oddziału w R. i zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i
Ubezpieczeń Społecznych w T. z dnia 10 października 2003 r., przywracający
wnioskodawczyni B. S. począwszy od dnia 1 października 2002 r., prawo do
wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad chorym dzieckiem w ten sposób, że
oddalił odwołanie wnioskodawczyni B. S. od dwóch decyzji Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych Oddziału w R. z dnia 19 września 2002 r., którymi wstrzymano jej
dalszą wypłatę emerytury wcześniejszej oraz odmówiono prawa do niej. Zdaniem
Sądu drugiej instancji, wydanie zaskarżonego apelacją wyroku nastąpiło z
naruszeniem § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie
uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi
wymagającymi stałej opieki
rozporządzeniem,
(Dz.
U. Nr 28,
poz.
149), zwanego
dalej
Sąd Okręgowy błędnie bowiem stanął na stanowisku, iż w
sprawie nie zostały ujawnione żadne nowe okoliczności, które nie były znane
organowi rentowemu przed wydaniem decyzji przyznającej na rzecz B. S., od dnia
1 listopada 2000 r., prawo do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad synem T.
urodzonym 28 sierpnia 1986 r., a które to okoliczności uzasadniałyby ponowną
ocenę jej prawna do tego świadczenia w oparciu o przepis art. 114 ustawy z dnia
17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
(Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), zwanej dalej ustawą o FUS, i w konsekwencji
wydania decyzji odmawiającej przyznania uprawnienia do tego świadczenia. Sąd
Apelacyjny podkreślił, że decyzje organów rentowych mają jedynie charakter
deklaratoryjny i pomimo swej ostateczności nie tworzą prawa, nie korzystają
również
z
przymiotu
powagi
rzeczy
osądzonej,
przysługującego
jedynie
prawomocnym wyrokom sądowym (art. 366 k.p.c.). Oznacza to, że w każdym
przypadku
stwierdzenia
ich wadliwości,
istnieją podstawy do wznowienia
postępowania i to nawet w sytuacji pobierania świadczenia, jak ma to miejsce w
niniejszej sprawie. Zdaniem Sądu Apelacyjnego w sprawie nie zachodzi sytuacja
odmiennej oceny dowodów dołączonych do wniosku o przyznanie prawa do
emerytury, przez B. S., lecz w wyniku postępowania wyjaśniającego uzyskano
nowe dowody, które miały wpływ na ocenę jej uprawnienia do tego świadczenia, i
dlatego organ rentowy był uprawniony do wznowienia postępowania na podstawie
art. 114 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. Skoro więc tenże organ rentowy w
oparciu o analizę dokumentacji lekarskiej z przebiegu leczenia syna T. ustalił, że
nie
wymagał
on
stałej
opieki,
pielęgnacji
lub
pomocy
w
czynnościach
samoobsługowych do dnia 31 grudnia 1998 r., więc decyzja przyznająca na rzecz
wnioskodawczyni prawo do tego świadczenia, jako błędna i niezgodna z prawem
została
uchylona, a w konsekwencji wstrzymana została wypłata świadczenia,
zgodnie z art. 134 ust. 1 pkt.4 ustawy o FUS. Wobec zakwestionowania
odwołaniem powyższej decyzji, rzeczą Sądu pierwszej instancji było, po
przesądzeniu dopuszczalności wznowienia postępowania w sprawie dokonanie
weryfikacji stanowiska organu rentowego w zakresie oceny stanu zdrowia T. S., do
czego zresztą przystąpił. Sąd drugiej instancji uznał za wiarygodne opinie wydane
przez biegłych lekarzy sądowych urologa i nefrologa, zgodne z orzeczeniem
Lekarza Orzecznika ZUS. Wskazał ponadto, iż ponowne ustalenie prawa do
świadczenia lub jego wysokości, nie jest uzależnione od wykazania, że organ
rentowy z okoliczności faktycznych lub dowodów podważających prawo do
świadczeń lub ich wysokości nie mógł skorzystać w poprzednim postępowaniu. Sąd
Apelacyjny podkreślił, że przepisy systemu prawa ubezpieczeń społecznych nie
zawierają uregulowania, które upoważniałoby do stosowania zasad współżycia
społecznego, przy wykładni prawa materialnego.
W kasacji od powyższego wyroku pełnomocnik wnioskodawczyni wniósł o
jego zmianę i orzeczenie co do istoty sprawy lub jego uchylenie i przekazanie
sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Podstawę kasacji
stanowiły zarzuty naruszenia prawa materialnego: art. 114 ust. 1 ustawy z dnia 17
grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a
także zarzut naruszenia przepisów postępowania, który mogły mieć istotny wpływ
na wynik sprawy: art. 145 § 1 pkt 5 kpa, art. 149 § 1, art. 151 § 1 pkt 2 oraz art. 9
i 10 kpa oraz art. 233 § 1 k.p.c.
Rozpoznając sprawę Sąd Najwyższy wziął pod uwagę co następuje:
Wobec przytoczenia w kasacji obydwu podstaw przewidzianych w art. 393 1
k.p.c., w pierwszej kolejności Sąd Najwyższy rozpoznaje zasadność zarzutów
naruszenia przepisów
postępowania. W tym zakresie należy stwierdzić, że
wszystkie podniesione zarzuty naruszenia wymienionych w kasacji przepisów
postępowania Kodeksu postępowania administracyjnego są nie tylko chybione lecz
całkowicie pozbawione znaczenia prawnego. Sąd Najwyższy wielokrotnie już
wyjaśniał, że przepisy te, w określonym zakresie mają zastosowanie w
postępowaniu przed organem rentowym, natomiast sprawy z zakresu ubezpieczeń
społecznych w postępowaniu przed sądami pracy i ubezpieczeń społecznych
rozpoznawane są na podstawie przepisów kodeksu postępowania
Stosownie
do
art.
3931
k.p.c.
naruszenia
przepisów
cywilnego.
postępowania
administracyjnego nie są podstawą kasacji.
Zarzut „sprzeczności" zaskarżonego wyroku z art. 379 pkt 5 k.p.c.,
podniesiony także w okolicznościach uzasadniających rozpoznanie kasacji, jest
bezsensowny. Przepis art. 379 k.p.c. wymieniający przyczyny nieważności odnosi
się
wyłącznie
do
nieważności
sądowego
postępowania
cywilnoprawnego,
natomiast kasacja przedstawia ten zarzut w odniesieniu do postępowania przez
organem rentowym. Stwierdzenie nieważności w postępowaniu administracyjnym,
wykracza poza ramy wynikające z art. 1 k.p.c. Błędne wskazanie organu
rentowego, że podstawą prawną zaskarżonej decyzji jest art. 145 k.p.a. zamiast art.
114 ustawy o FUS nie ma wpływu na cywilnoprawny charakter sprawy, toczącej się
z odwołania od tej decyzji, przed sądem pracy i ubezpieczeń społecznych.
Chybiony jest natomiast zarzut naruszenia przez sąd drugiej instancji art.
233 § 1 k.p.c. „przez przyjęcie, że organ rentowy był (...) uprawnionym do
wznowienia z urzędu i w takiej formie postępowania". „Przyjęcie", że organ rentowy
był uprawniony do wznowienia postępowania zarówno „z urzędu" jak i „w takiej
formie" nie jest wynikiem oceny dowodów dokonywanej w ramach art.233 § l k.p.c.
lecz oceną prawną przesłanek warunkujących to wznowienie.
Bezzasadny jest podniesiony w kasacji zarzut naruszenia „art. 114 ustawy
(...) o FUS, w związku z § 1.1 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia
15.05.1989 r. oraz przepisów rozdziału 3 tej ustawy w zakresie kompetencji lekarzy
orzeczników ZUS opiniujących stan zdrowia dziecka do lat 16, jak i zakresu ich
uprawnień określonych w Rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia
8.08.1997r. (Dz.U. Nr 99, poz. 612) w sprawie orzekania, w sytuacji kiedy, w
sprawie nie zostały ujawnione żadne nowe nieznane organowi rentowemu
okoliczności w chwili wydawania decyzji pierwszorazowej.”
Przede wszystkim należy przypomnieć, że art. 114 ustawy o FUS wskazuje
przesłanki wznowienia postępowania w sprawach o świadczenia wynikające z
zakresu ubezpieczeń społecznych, zakończonych prawomocną decyzją. Zgodnie z
ust.1 tego przepisu, prawo do świadczeń lub ich wysokość ulegają ponownemu
ustaleniu
na
wniosek
osoby
zainteresowanej
lub
z
urzędu,
jeżeli
po
uprawomocnieniu się decyzji w sprawie świadczeń zostaną przedłożone nowe
dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które
mają wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość W przepisie tym
ustawodawca wskazał dwie przesłanki wznowienia postępowania w sprawach o
świadczenia z ubezpieczenia społecznego: 1) przedłożenie nowych dowodów a
także 2) ujawnienie okoliczności istniejących przed wydaniem decyzji, a mających
wpływ na prawo lub wysokość tych świadczeń. Każda z tych przesłanek jest
samodzielną podstawę wznowienia postępowania. Tak więc ujawnienie wszelkich a
nie tylko nowych, jak to określa kasacja, okoliczności istniejących przed wydaniem
decyzji lub orzeczenia sądowego z których wynika, że prawo do świadczenia nie
istnieje (i nie istniało) stanowi wystarczającą przesłankę wznowienia postępowania
organ rentowy w razie stwierdzenia jej istnienia może wznowić postępowanie w
każdym czasie.
Pozbawione znaczenia prawnego jest powołanie się wnoszącej kasację na
„naruszenie uchwały Sądu Najwyższego z 5 czerwca 2003 r, III UZP 5/03". Jak to
trafnie zauważył Sąd Apelacyjny uchwała ta nie ma mocy wiążącej a nadto, w jej
uzasadnieniu (OSNAPiUS 2003 nr 18, poz. 442) Sąd Najwyższy jednoznacznie
wskazał, że ponowną ocenę umożliwia nie tylko uzyskanie nowych dowodów lecz
także „ujawnienie okoliczności nieznanych organowi rentowemu w chwili orzekania
o prawie do świadczenia, mających wpływ na to prawo”. W orzecznictwie Sądu
Najwyższego niejednokrotnie już wyrażano pogląd, że warunkiem ponownego
ustalenia prawa do świadczeń nie jest ujawnienie okoliczności nowych, lecz takich,
które istniały przed wydaniem decyzji o przyznaniu świadczenia lecz nie zostały
przez organ rentowy uwzględnione i to także wówczas, gdy zostały pominięte
wskutek niedbałego lub wadliwego działania tego organu (Por. wyroki: z 12 stycznia
2001 r., II UKN 182/00 - OSNAPiUS 2002 r, nr 17, poz.149; z 28 stycznia 2004r., II
UK 228/03 - OSPUS 2004,nr 19, poz. 341; oraz z 11 marca 2004 r. II UK 289/03 niepublikowany). Stanowisko to ma zastosowanie w rozpatrywanej sprawie, a skład
orzekający podziela je w całej rozciągłości. Podstawą wznowienia w tej sprawie
była ujawniona okoliczność, że organ rentowy przed przyznaniem wnioskodawczyni
prawa do wcześniejszej emerytury nie dokonał weryfikacji przedłożonych
zaświadczeń o stanie zdrowia syna wnioskodawczyni dla ustalenia, czy istniejące u
niego schorzenia są schorzeniami, o jakich stanowił § 1 ust. 3 rozporządzenia. To
zaniechanie Zakładu, aczkolwiek wysoce naganne i wymagające napiętnowania,
nie oznacza jednak, że przyznane wnioskodawczyni prawo było prawem słusznie
nabytym, podlegającym konstytucyjnej ochronie. To, że wnioskodawczyni „działała
w dobrej wierze" oznacza tylko to, że nie ciąży na niej obowiązek zwrotu pobranego
świadczenia a nie, że nabyła do niego prawo. Sąd Najwyższy konsekwentnie
wyjaśnia, że prawo do świadczeń emerytalno - rentowych - stosownie do art. 100
ustawy o FUS - powstaje z mocy samego prawa, z dniem spełnienia wszystkich
warunków wymaganych do jego nabycia, a decyzja organu rentowego ma
charakter deklaratoryjny, czyli nie nadaje tego prawa lecz potwierdza tylko
spełnienie warunków. Tak więc wadliwa decyzja organu rentowego nie jest
podstawą prawną „słusznego nabycia prawa" i może być usunięta z obrotu
prawnego właśnie poprzez dopuszczalność wznowienia postępowania w trybie art.
114 ustawy o FUS. Dlatego też chybione jest powoływanie się w kasacji na
naruszenia zaskarżonym wyrokiem przepisów Konstytucji RP, bowiem żaden z
nich nie służy, i nie może służyć, ochronie pobierania świadczenia nabytego
niezgodnie z prawem.
Sąd Najwyższy w żadnej mierze nie podziela przedstawionego w kasacji
poglądu, że tylko „lekarz poradni specjalistycznej, wolą ustawodawcy był jako
jedyny upoważnionym § 1.1. ust. 2 w/w rozporządzenia i wydał na obowiązującym
wówczas opracowanym przez Ministra Zdrowia druku Mz/L-1 zaświadczenie, w
którym określił zgodnie z zawartymi tam rubrykami tylko: rozpoznanie oraz cel
wydania zaświadczenia w którym wymienił ZUS, konieczność sprawowania stałej
opieki zgodnie z § 1.1 pkt. 3 w/w rozporządzenia. Lekarz ten nie miał więc wydać
zaświadczenia do tego celu na innych niż obowiązujące druki, oraz wykazywać w
nim innych danych, niż były wymagane prawem,
czyli w/w rozporządzeniem.
Utrzymywanie więc w tym zakresie obecne twierdzenie organu rentowego, jak i
sądu II instancji, że rzekomo do wniosku emerytalnego zaświadczenie lekarskie nie
było pełną wymaganą dokumentacją medyczną lub nie odzwierciedlało właściwego
stanu zdrowia dziecka zgodnie z wymogami rozporządzenia z dnia 15.05.1989 .r,
jest więc twierdzeniem chybionym i nie może być uznane jako właściwe, bo jest
sprzeczne z w/w aktem”.
Pogląd ten zdaje się wskazywać, że - zdaniem skarżącego - to lekarz
leczący jest „jedynym upoważnionym" do stwierdzenia, że dziecko spełnia warunki
określone w § 1 ust. 3 rozporządzenia i jego ocena nie podlega kontroli. Jest to
pogląd nie do zaakceptowania, ponieważ sprowadza się do przypisania temu
lekarzowi kompetencji decydowania o spełnieniu jednej z zasadniczych przesłanek
warunkujących powstanie prawa do świadczenia. Oznaczałoby to przekazanie, w
tym zakresie, lekarzowi leczącemu uprawnień organu rentowego, z przypisaniem
mu roli nadrzędnej nad tym organem.
Mając powyższe na uwadze, wobec braku usprawiedliwienia przytoczonych
podstaw kasacyjnych Sąd Najwyższy, na podstawie art. 393 12 k.p.c. orzekł, jak w
sentencji wyroku.