Supreme Court dismisses appeal, ruling marital community presumed until formal separation or divorce.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the Social Insurance Institution's cassation appeal against a lower court ruling granting a widow's pension. The institution argued that the widow and her husband had ceased living together since 1994, thereby ending their marital community. The court held that without a formal judgment of separation or divorce, the marital community is presumed to exist despite physical separation, placing the burden of proof on the insurance agency. Consequently, the widow was awarded the pension retroactively from January 2004.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 70 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; If spouses remain married without a formal separation judgment, the marital community is presumed to exist, and the burden of disproving it lies with the social insurance agency.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt III UK 56/05
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 28 czerwca 2005 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Andrzej Wróbel (przewodniczący)
SSN Barbara Wagner
SSN Andrzej Wasilewski (sprawozdawca)
Protokolant Anna Pęśko
w sprawie z wniosku M. W.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych
o rentę rodzinną,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw
Publicznych w dniu 28 czerwca 2005 r.,
kasacji organu rentowego
od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]
z dnia 3 grudnia 2004 r.,
oddala kasację.
Uzasadnienie
Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 3 grudnia 2004 r. oddalił apelację Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i
Ubezpieczeń Społecznych w R. z dnia 27 lipca 2004 r. zmieniającego decyzję
Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 lutego 2004 r. – odmawiającą
wnioskodawczyni – M. W. przyznania prawa do renty rodzinnej po mężu W. W. ze
względu na to, że w chwili śmierci męża (w dacie 28 października 2003 r.) nie
pozostawała z nim we wspólnocie małżeńskiej, jak również nie miała ustalonego
prawa do alimentów ze strony zmarłego męża – w ten sposób, że przyznał
wnioskodawczyni prawo do renty rodzinnej po zmarłym w dniu 28 października
2003 r. mężu W. W. poczynając od dnia 21 stycznia 2004 r., a ponadto zasądził od
organu rentowego na rzecz wnioskodawczyni kwotę 60 zł tytułem zwrotu kosztów
zastępstwa procesowego. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Apelacyjny stwierdził
w szczególności, że: po pierwsze – w rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, iż
(a) wnioskodawczyni, urodzona w dniu 4 lutego 1942 r., w dniu 26 sierpnia 1961 r.
zawarła związek małżeński z W. W.; (b) następnie, ze względu na złe traktowanie
przez męża, wnioskodawczyni w 1994 r. wyprowadziła się od niego i od tej pory nie
prowadzili
oni
wspólnego
gospodarstwa
domowego;
(c)
jednakże
oboje
małżonkowie pozostawali w związku małżeńskim aż do śmierci męża – W. W.; (d)
przy czym, wnioskodawczyni nie miała ze strony męża ustalonych alimentów ani
wyrokiem, ani też w drodze ugody sądowej; oraz po drugie – nawiązując do
poglądu wyrażonego w uzasadnieniu wyroku Sądu Okręgowego w niniejszej
sprawie, który nawiązał do argumentacji zawartej w wyroku Sądu Najwyższego z
dnia 12 kwietnia 2002 r. (II UKN 443/01), Sąd Apelacyjny stwierdził w uzasadnieniu
swego rozstrzygnięcia, że: „określenie ‘wspólność małżeńska’ jest pojęciem
prawnym i definicji tego pojęcia należy szukać w przepisach prawnych, a ponieważ
ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie definiuje tego pojęcia, to odpowiedzi
należy szukać w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, który reguluje instytucję
małżeństwa. Zgodnie z tymi przepisami, określenie ‘wdowa, która nie pozostawała
w chwili śmierci męża we wspólności małżeńskiej’ odnosi się tylko do sytuacji, w
których małżonkowie pozostawali w rozdzielności majątkowej z powodu zawarcia
stosownej umowy (art. 47), zniesienia wspólności wyrokiem sądu (art. 52) lub
orzeczenia separacji (art. 61). Skoro więc wnioskodawczyni M. W. nie miała
orzeczonego z mężem rozwodu ani separacji, a poza tym małżonkowie nie
sporządzili umowy o rozdzielności majątkowej, to w dniu śmierci męża łączyła ich
wspólność małżeńska, a w tej sytuacji w przyznaniu wnioskodawczyni prawa do
renty rodzinnej nie będzie stał na przeszkodzie zapis art. 70 § 3 ustawy z
17.XII.1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze
zm.).”
W kasacji od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 3 grudnia 2004
r. pełnomocnik organu rentowego zarzuciła naruszenie prawa materialnego
„poprzez błędną wykładnię art. 70 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i
rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 16, poz. 1118 ze zm.), w
wyniku której niezasadnie przyjęto, że wdowa, która do dnia śmierci męża nie
pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej ma prawo do renty rodzinnej”, tym
bardziej że Sąd Apelacyjny nie wziął pod uwagę innych – powołanych w
uzasadnieniu kasacji – wyroków Sądu Najwyższego, z których wynika, że:
„Wspólność małżeńska nie zdefiniowana w przepisach ustawy o emeryturach i
rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, to istniejąca między małżonkami
więź duchowa, fizyczna i gospodarcza. Oznacza to rzeczywisty a nie tylko
formalny, potwierdzony aktem małżeńskim, związek łączący dwoje ludzi. Takiej
więzi między małżonkami w przedmiotowej sprawie nie było.” Równocześnie, jako
okoliczność uzasadniającą przyjęcie kasacji do rozpoznania pełnomocnik organu
rentowego wskazała potrzebę „wykładni przepisu art. 70 ust. 3 ustawy z dnia 17
grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.
U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) w zakresie ustalenia prawidłowej interpretacji pojęcia
‘pozostawania
we
wspólności
małżeńskiej’.”
W
konsekwencji,
w
kasacji
sformułowany został wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku w całości oraz
wyroku Sądu Okręgowego z dnia 27 lipca 2004 r. poprzez odmowę ubezpieczonej
prawa do renty rodzinnej po zmarłym mężu oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa
procesowego wedle norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Stosownie do dyspozycji art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie
ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów
powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), która weszła w życie z dniem 6
lutego 2005 r. (art. 6 tej ustawy), do złożenia i rozpoznania kasacji od orzeczenia
wydanego przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, a także do odmowy
przyjęcia kasacji do rozpoznania, stosuje się przepisy dotychczasowe.
Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach zaskarżenia kasacją oraz jej
podstaw (art. 39311 § 1 – zdanie pierwsze k.p.c.). Oznacza to, że w sytuacji, gdy w
rozpoznawanej sprawie w kasacji organu rentowego sformułowany został
wprawdzie zarzut „naruszenia przepisów prawa procesowego, co wpłynęło na
wynik sprawy, gdyż w konsekwencji błędnie przyznano prawo do renty rodzinnej”,
jednakże skarżący nie przytoczył podstaw kasacyjnych, a więc nie wskazał, które
przepisy postępowania zostały naruszone, a tym samym nie uczynił w tym zakresie
zadość wymaganiu formalnemu kasacji, o którym mowa w art. 393 3 § 1 pkt 2 w
związku z art. 3931 pkt 2 k.p.c., to Sąd Najwyższy rozpoznając kasację związany
jest ustaleniami faktycznymi oraz oceną zebranego materiału dowodowego
dokonaną w tej sprawie przez sąd drugiej instancji.
Natomiast, podniesiony w kasacji zarzut naruszenia prawa materialnego
dotyczy – w opinii skarżącego – błędnej wykładni art. 70 ust. 3 ustawy z dnia 17
grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
(obecnie jednolity tekst: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm. – powoływanej
nadal jako: ustawa o emeryturach i rentach z FUS). Art. 70 ust. 1 pkt 1 ustawy o
emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych stanowi w
szczególności także, że ‘wdowa ma prawo do renty rodzinnej jeżeli w chwili śmierci
męża osiągnęła wiek 50 lat’. Z kolei, stosownie do art. 70 ust. 3 ustawy o
emeryturach i rentach z FUS, ‘wdowa, która do dnia śmierci męża nie pozostawała
z nim we wspólności małżeńskiej, ma prawo do renty rodzinnej, jeżeli oprócz
spełnienia warunków określonych w ust. 1 (...) miała w dniu śmierci męża prawo do
alimentów z jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową.’ (nota bene, tak
samo regulowały w tym zakresie kwestię prawa wdowy do renty rodzinnej po
śmierci męża także przepisy art. 41 ust. 1 pkt 1 oraz w art. 41 ust. 3 uprzednio
obowiązującej ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym
pracowników i ich rodzin – Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Przy czym, w świetle
utrwalonego orzecznictwa sądowego Sądu Najwyższego, użyty w tym kontekście
zwrot normatywny ‘wspólność małżeńska’ (art. 70 ust. 3 ustawy o emeryturach i
rentach z FUS – a uprzednio art. 41 ust. 3 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym
pracowników i ich rodzin), który nie został zdefiniowany przez ustawodawcę, nie
jest synonimem ‘wspólności majątkowej’ (wspólności ustawowej) małżonków, o
której mowa w przepisach art. 31 oraz art. 48 i nast. ustawy z dnia 25 lutego 1964 r.
– Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm. – powoływany nadal
jako: k.r. i o.). ‘Wspólność małżeńska’ oznacza natomiast sytuację, w której
pomiędzy obojgiem małżonkami istnieje więź ekonomiczna, fizyczna i emocjonalna,
która przejawiać się może między innymi we wspólnym zamieszkiwaniu i
prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego, wspólnym pożyciu, wierności i
pomocy we współdziałaniu dla dobra założonej rodziny (por. wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 6 marca 1997 r., II UKN 17/97 – OSNAP z 1997 r. z. 23 poz.
477; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 1997 r., II UKN 122/97 – OSNAP z
1998 r. z. 6 poz. 189; wyrok Sądu Najwyższego z 3 grudnia 2004 r., II UK 78/04 –
OSNP z 2005 r. z. 12 poz. 179). Jednakże okoliczność, że małżonkowie nie
mieszkają razem i w konsekwencji tego nie prowadzą wspólnego gospodarstwa
domowego sama przez się nie przesądza jeszcze o tym, że nie pozostają oni we
‘wspólności małżeńskiej’. Jeżeli bowiem nie orzeczono rozwodu albo separacji, to z
samego faktu trwania małżeństwa należy domniemywać, że pomiędzy małżonkami
istnieje ‘wspólność małżeńska’, chyba że w konkretnym wypadku organ rentowy
wykaże (sic!), iż ‘do dnia śmierci męża małżonkowie nie pozostawali we wspólności
małżeńskiej’.
W rozpoznawanej sprawie organ rentowy w postępowaniu przed Sądem
Okręgowym oraz w postępowaniu przed Sądem Apelacyjnym, a następnie także w
uzasadnieniu kasacji – w celu wykazania, że wnioskodawczyni nie przysługuje
prawo do renty rodzinnej po zmarłym mężu – powołał się jedynie na okoliczność, że
oboje małżonkowie od 1994 r. nie zamieszkiwali razem i w rezultacie od tej daty nie
prowadzili wspólnego gospodarstwa domowego, przyjmując na tej podstawie
błędnie (!) domniemanie, że do dnia śmierci męża nie pozostawali we wspólności
małżeńskiej. Co więcej, w uzasadnieniu kasacji skarżący zarzucił, że „Sąd nie
przeprowadził postępowania w celu ustalenia, jaki rzeczywisty związek łączył
małżonków od 1994 r., oraz czy oprócz braku wspólnego zamieszkania zostały
zachowane pozostałe sfery konieczne do ustalenia wspólności małżeńskiej.”
Tymczasem, jeżeli w chwili śmierci męża małżonkowie nadal pozostawali w
związku małżeńskim i nie została orzeczona formalnie pomiędzy nimi separacja,
należy domniemywać, że pozostają oni nadal we wspólności małżeńskiej w
rozumieniu art. 70 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń
Społecznych, także wówczas gdy nie zamieszkują razem i nie prowadzą wspólnego
gospodarstwa domowego, a ciężar dowodu przeciwnego w tym względzie
spoczywa na organie rentowym.
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312 k.p.c.
w związku z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks
postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.
U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98) orzekł jak w sentencji.
Teza:
Jeżeli w chwili śmierci męża małżonkowie nadal pozostawali w związku
małżeńskim i nie została orzeczona formalnie pomiędzy nimi separacja, należy
domniemywać, że pozostają oni nadal we wspólności małżeńskiej w rozumieniu art.
70 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.),
także wówczas gdy nie zamieszkują razem i nie prowadzą wspólnego
gospodarstwa domowego, a ciężar dowodu przeciwnego w tym względzie
spoczywa na organie rentowym.