Supreme Court dismisses pension claim where special conditions and special character periods cannot be summed for early retirement.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court overturned the appellate court's decision granting early retirement to a teacher by invalidating the summation of work periods in special conditions and special character. The lower court incorrectly allowed combining 15 years of special conditions work with 15 years of teaching work to meet the 30-year threshold, whereas the Supreme Court ruled these categories are mutually exclusive under the law. Consequently, the pension claim was dismissed because the applicant failed to meet the specific 15-year special conditions requirement on its own.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 32 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; § 4 ust. 1 i § 15 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. – periods of work in special conditions and in special character are mutually exclusive and cannot be summed to satisfy the 15-year special conditions requirement for early retirement.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt III UK 50/06
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 5 lipca 2006 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)
SSN Jerzy Kwaśniewski
SSA Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)
w sprawie z odwołania T.K.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w L.
o prawo do emerytury,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń
Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 lipca 2006 r.,
skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w L.
z dnia 8 listopada 2005 r., sygn. akt III AUa …./04,
uchyla zaskarżony wyrok i zmienia wyrok Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w L. z dnia 28
października 2004 r., sygn. akt VIII U …/03 w ten sposób, że
oddala odwołanie.
Uzasadnienie
Sąd Okręgowy – Sąd Ubezpieczeń Społecznych w L. wyrokiem z dnia 28
października 2004 r. zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału
w L. z dnia 31 października 2002 r. w ten sposób, że przyznał T. K. prawo do
emerytury od dnia 1 października 2002 r.
Sąd ten ustalił, że odwołujący, urodzony 8 września 1942 r., złożył w dniu 1
października 2002 r. wniosek o emeryturę. Z dokumentacji załączonej do wniosku
wynikało, że legitymuje się okresem zatrudnienia w łącznym rozmiarze 41 lat, 3
miesięcy i 29 dni, przy czym przez 8 lat, 5 miesięcy i 10 dni wykonywał pracę w
szczególnych warunkach, a przez 8 lat, 11 miesięcy i 29 dni pracę w szczególnym
charakterze, tj. nauczycielską.
Sąd Okręgowy wskazał, że zgodnie z art. 32 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 17
grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.
U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), ubezpieczonemu urodzonemu przed dniem 1
stycznia 1949 r., będącemu pracownikiem zatrudnionym w szczególnych
warunkach lub w szczególnym charakterze, przysługuje emerytura w wieku
niższym niż powszechnie wymagany. Wiek emerytalny, rodzaje prac lub stanowisk
oraz warunki, na jakich emerytura przysługuje, ustala się zaś na podstawie
przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku
emerytalnego dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w
szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Stosownie do treści § 4 ust.
1 tego rozporządzenia pracownik, który wykonywał w szczególnych warunkach
prace wymienione w wykazie A (stanowiącym załącznik do rozporządzenia),
nabywa prawo do emerytury, jeżeli osiągnął wiek emerytalny wynoszący dla
mężczyzny 60 lat i ma co najmniej 25 – letni okres zatrudnienia, w tym co najmniej
15 lat pracy w warunkach szczególnych.
W ocenie Sądu pierwszej instancji, wnioskodawca spełnił powyższe
wymagania, bowiem przepracował w warunkach szczególnych ponad 15 lat, a tylko
ta przesłanka nabycia przez niego prawa do emerytury była sporna między
stronami. Na poparcie swojego stanowiska Sąd Okręgowy przytoczył treść § 15
rozporządzenia, zgodnie z którym nauczyciel, wychowawca lub inny pracownik
pedagogiczny wykonujący pracę nauczycielską nabywa prawo do emerytury na
zasadach określonych w § 4 rozporządzenia i jest uważany za wykonującego pracę
w szczególnym charakterze. Odesłanie do § 4 rozporządzenia, przy jednoczesnym
braku zakazu sumowania pracy nauczycielskiej i pracy w warunkach szczególnych
oznacza, według Sądu pierwszej instancji, iż na wymagany 15 – letni okres
zatrudnienia może się składać łącznie praca w warunkach szczególnych i praca
nauczycielska. W związku z tym Sąd Okręgowy uznał, że odwołujący legitymuje się
wymaganym okresem pracy w szczególnych warunkach i w szczególnym
charakterze, a tym samym nabył prawo do emerytury.
Apelację organu rentowego od wyroku Sądu pierwszej instancji oddalił Sąd
Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w L. wyrokiem z dnia 8
listopada 2005 r., akceptując w całości ustalenia faktyczne i rozważania prawne
Sądu Okręgowego.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w L. złożył skargę kasacyjną od
wyroku Sądu drugiej instancji, zarzucając naruszenie prawa materialnego przez
błędną wykładnię art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i
rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2004 r., Nr
39, poz. 353 ze zm.) oraz § 15 i § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego
1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych
warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) polegającą
na uznaniu, że przy ocenie prawa do emerytury dopuszczalne jest sumowanie
zatrudnienia w szczególnym charakterze z okresem pracy w warunkach
szczególnych.
Wskazując na taką podstawę, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego
wyroku, zmianę poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i oddalenie
odwołania T.K. od decyzji z dnia 31 października 2002 r. odmawiającej mu prawa
do emerytury.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że wbrew prezentowanej
przez Sąd Apelacyjny wykładni, z przepisów § 4 w związku z § 15 rozporządzenia,
ani z art. 32 ustawy nie można wyinterpretować normy, która uzasadniałaby
możliwość zaliczania do pracy w szczególnych warunkach zatrudnienia innego niż
wskazane w § 4 ust. 3 rozporządzenia.
Zgodnie z § 4 rozporządzenia, prawo do emerytury w niższym wieku może
nabyć pracownik posiadający co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach.
Rodzaje tych prac wymienione zostały w wykazie A, stanowiącym załącznik do
rozporządzenia, a zaliczone mogą być do nich jedynie okresy wskazane w § 4 ust.
3 rozporządzenia, tj. praca górnicza, zatrudnienie na kolei oraz prace i służby
oznaczone bliżej w §§ 5 – 10.
Skarżący podniósł, że w orzecznictwie przyjmuje się, iż przepisy liberalizujące
wymogi nabycia prawa do świadczenia muszą być interpretowane ściśle. Takie
stanowisko zaprezentował Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 23 stycznia 1986 r., III
UZP 56/85 (OSNCP 1986 nr 12, poz. 203) wskazując, że § 15 rozporządzenia
Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. nie przewiduje możliwości zaliczenia
nauczycielom do okresów pracy w szczególnym charakterze jakichkolwiek innych
okresów, nawet uznawanych w myśl rozporządzenia za pracę wykonywaną w
szczególnym charakterze lub w szczególnych warunkach. Natomiast w wyroku z
dnia 8 lutego 2002 r., II UKN 53/01 (OSNP 2003 nr 23, poz. 576) Sąd Najwyższy
przyjął, że przy ustalaniu prawa do emerytury w wieku niższym od powszechnie
wymaganego nie jest możliwe zaliczanie okresów pracy w szczególnych warunkach
wymienionych odrębnie w wykazach A i B, stanowiących załącznik do
rozporządzenia, a w wyroku z dnia 18 stycznia 2005 r., II UK 137/04 (OSNP 2005
nr 15, poz. 234) wyraził pogląd, iż brak jest w przepisie § 4 ust. 1 pkt 1 i 3 oraz w §
15 rozporządzenia upoważnienia do zaliczania nauczycielom do okresów pracy w
szczególnym charakterze jakichkolwiek innych okresów niż praca nauczycielska.
Ostatecznie wątpliwości związane z interpretacją art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia
1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz § 4 i §
15 rozporządzenia zostały zaś wyjaśnione w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 29
września 2005 r., w której wyraźnie wskazano, że przy ustalaniu okresów
zatrudnienia warunkujących nabycie prawa do emerytury w niższym wieku
emerytalnym nie jest możliwe zaliczenie okresu pracy w szczególnym charakterze
nauczyciela do okresów pracy w szczególnych warunkach.
Skarżący podniósł, że wnioskodawca nie posiadał liczonych w sposób
rozłączny ani 15 lat pracy w warunkach szczególnych, ani 15 lat pracy w
szczególnym charakterze, wobec czego nie spełnił warunków do nabycia prawa do
emerytury, a tym samym przeciwne stanowisko Sądu Apelacyjnego jest błędne i
narusza wskazane w skardze kasacyjnej przepisy prawa materialnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i
rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2004 r., Nr
39, poz. 353 ze zm.), zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach, ubezpieczonym
urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r., będącym pracownikami, o których
mowa w ust. 2-3, zatrudnionymi w szczególnych warunkach lub w szczególnym
charakterze, przysługuje emerytura w wieku niższym niż określony w art. 27 pkt 1,
przy czym według ust. 2 dla celów ustalenia tych uprawnień, za pracowników
zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych
przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu
uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na
bezpieczeństwo własne lub otoczenia. Natomiast w myśl art. 32 ust. 3 pkt 5 ustawy
o emeryturach i rentach, za pracowników zatrudnionych w szczególnym
charakterze uważa się nauczycieli, wychowawców lub innych pracowników
pedagogicznych wykonujących pracę nauczycielską wymienioną w art. 1 ustawy z
dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela. Ustawa o emeryturach i rentach
rozróżnia zatem pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach i
pracowników zatrudnionych w szczególnym charakterze. Stosownie do treści art.
32 ust. 4 tej ustawy, wiek emerytalny, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na
podstawie których osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do
emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych, tj. rozporządzenia
Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników
zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U.
Nr 8, poz. 43 ze zm.), zwanego dalej rozporządzeniem. Z § 2 ust. 1 rozporządzenia
wynika, iż okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach
określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych
warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym
wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy. Przepis § 4 ust.
1 pkt 3 rozporządzenia określa, że pracownik, który wykonywał prace w
szczególnych warunkach, nabywa prawo do emerytury, jeżeli ma wymagany okres
zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach.
Rozporządzenie, podobnie jak ustawa o emeryturach i rentach, odróżnia
zatem zatrudnienie w szczególnych warunkach od zatrudnienia w szczególnym
charakterze, a nadto przewiduje doliczenie do okresów pracy w szczególnych
warunkach, wymienionych w wykazie A, okresów pracy górniczej, okresów
zatrudnienia na kolei, a także pracy lub służby bliżej wskazanych w §§ 5 - 10
rozporządzenia (§ 4 ust. 3 rozporządzenia).
Nie można odmówić racji skarżącemu, gdy zarzuca, iż w świetle takiego
uregulowania doliczenie wnioskodawcy okresu pracy w szczególnym charakterze
do okresu pracy w szczególnych warunkach, o którym mowa w § 4 rozporządzenia,
jest nieuprawnione.
W szczególności trafnie organ rentowy wywodzi, że z uwagi na charakter
świadczenia przysługującego na podstawie art. 32 ustawy o emeryturach i rentach,
jakim jest prawo do emerytury w wieku niższym niż powszechnie wymagany,
utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego nakazuje wykładać ściśle przepisy
rozporządzenia stanowiące o przesłankach nabycia tego prawa. W wyroku z dnia 8
lutego 2002 r., II UKN 53/01 (OSNP 2003 nr 23, poz. 576) Sąd Najwyższy wyraził
np. pogląd, że nie można dokonywać zliczenia różnych okresów pracy w
szczególnych warunkach (wymienionych w wykazach A i B), ponieważ wymogi, od
spełnienia których rozporządzenie w każdej z tych sytuacji uzależnia przyznanie
świadczenia, są zróżnicowane. Z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia
1986 r., III UZP 56/85 (OSNCP 1986 nr 12, poz. 203) wynika natomiast, że przepis
§ 15 wymienionego rozporządzenia nie przewiduje możliwości zaliczenia
nauczycielom do okresów pracy w szczególnym charakterze jakichkolwiek innych
okresów zatrudnienia, nawet uznanych w myśl rozporządzenia za wykonywane w
szczególnym charakterze (lub w szczególnych warunkach). W uchwale z dnia 29
września 2005 r., II UZP 10/05 (OSNP 2006 nr 1 – 2, poz. 21) Sąd Najwyższy
zaprezentował zaś pogląd, że przy ustalaniu okresów zatrudnienia warunkujących
nabycie prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym nie jest możliwe
zaliczenie okresu pracy w szczególnym charakterze nauczyciela do okresów pracy
w szczególnych warunkach (§ 15 i § 4 rozporządzenia).
Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę akceptuje w pełni
wynikające z powyższych orzeczeń stanowisko, albowiem zawarte w przepisie art.
32 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach sformułowanie, że emeryturę w niższym
wieku emerytalnym może uzyskać pracownik zatrudniony w szczególnych
warunkach lub w szczególnym charakterze nie oznacza, iż okresy pracy w
szczególnych warunkach i szczególnym charakterze mogą podlegać dowolnemu
sumowaniu. Sąd Apelacyjny, przyjmując taką koncepcję, pominął, iż spójnik „lub”
łączący dwa człony zdania może wyrażać w języku polskim także wzajemne
wyłączanie się tych członów i nie rozważył z tego punktu widzenia jego znaczenia
we wskazanym wyżej przepisie, przy uwzględnieniu, że art. 32 stanowi jedynie
ustawową podstawę nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym.
Przesłanki warunkujące uzyskanie świadczenia sprecyzowane zostały zaś
przepisami rozporządzenia, które w sposób niewątpliwy różnicują wymagania
uprawniające do ubiegania się o emeryturę przez osoby pracujące w szczególnych
warunkach od przesłanek umożliwiających nabycie prawa do świadczenia przez
osoby uważane za zatrudnione w szczególnym charakterze. Do okresów pracy w
szczególnych warunkach mogą być doliczone jedynie te, które zostały wymienione
w § 4 ust. 3 rozporządzenia, przy czym jest to katalog zamknięty, a praca
nauczycielska nie została w nim zamieszczona. Z powyższego wynika zatem, że
art. 32 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach stanowi podstawę do nabycia prawa
do emerytury dla osób pracujących w szczególnych warunkach na zasadach
określonych przepisami rozporządzenia w stosunku do tej grupy ubezpieczonych, a
dla zatrudnionych w szczególnym charakterze – po spełnieniu odrębnych
przesłanek przewidzianych w rozporządzeniu dla takich osób. Nieuzasadniony jest
więc pogląd Sądu drugiej instancji, że warunek co najmniej 15 – letniego okresu
pracy w szczególnych warunkach jest spełniony także wtedy, gdy taki rozmiar
osiąga dopiero po doliczeniu do niego okresu pracy w szczególnym charakterze.
Natomiast przepis § 15 rozporządzenia odsyła jedynie do zasad nabywania prawa
do emerytury określonych w § 4 tego rozporządzenia, a zatem wynika z niego, że
nauczyciel wychowawca lub inny pracownik pedagogiczny, który legitymuje się co
najmniej 15 – letnim okresem określonej tam pracy nauczycielskiej i ma wymagany
okres zatrudnienia, może przejść na emeryturę w wieku o 5 lat niższym od
powszechnie wymaganego. Odesłanie do § 4 rozporządzenia nie oznacza więc, że
do okresów zatrudnienia w szczególnych warunkach mogą być zaliczone okresy
pracy nauczycielskiej, jak nieprawidłowo wywiódł Sąd Apelacyjny.
W stanie faktycznym niniejszej sprawy bezsporne jest, iż okres pracy w
szczególnych warunkach i liczone rozłącznie okresy pracy w szczególnym
charakterze, nie osiągają 15 lat, co oznacza, że wnioskodawca nie spełniał
przesłanki określonej w § 4 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7
lutego 1983r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w
szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze i nie był w związku z tym
uprawniony do nabycia emerytury w oparciu o art. 32 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17
grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Z powyższych względów Sąd Najwyższy uznając, że skarga kasacyjna ma
usprawiedliwione podstawy, orzekł jak w sentencji w oparciu o art. 398 16 k.p.c.