Work accident claim dismissed because drunk driver moving opposite to work orders severed work connection.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the cassation appeal regarding a work accident claim where the deceased husband died while driving a tractor-trailer. The lower courts found that the driver, who was intoxicated, had deviated from his assigned route and operated independently for several hours before the accident. The court ruled that this deviation and the driver's drunkenness severed the normative link between the accident and his employment duties.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 6 ust. 1 pkt 1; Art. 41 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych: An accident occurring when an employee, acting independently and contrary to work instructions while intoxicated, does not constitute a work accident as the link with employment is severed.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt III UK 43/09
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 6 listopada 2009 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)
SSN Jerzy Kwaśniewski
SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)
w sprawie z odwołania T. M.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych
z udziałem zainteresowanych: A. M., M. M. i D. M.
o prawo do jednorazowego odszkodowania,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń
Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 listopada 2009 r.,
skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i
Ubezpieczeń Społecznych w L.
z dnia 26 listopada 2008 r.,
oddala skargę kasacyjną.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 21 lutego 2008 r. Sąd Rejonowy – Sąd Pracy i
Ubezpieczeń Społecznych w L. oddalił odwołanie T. M. od decyzji Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 stycznia 2004 r. odmawiającej prawa do
jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy, w wyniku którego
poniósł śmierć mąż wnioskodawczyni.
W sprawie tej ustalono, że zmarły mąż wnioskodawczyni, zatrudniony w
Przedsiębiorstwie Obsługi Państwowej Komunikacji Samochodowej Zakładzie w L.
na stanowisku kierowcy – konwojenta, w dniu 10 sierpnia 2001 r., zgodnie z
otrzymanym poleceniem, udał się do P. celem podstawienia samochodu do
załadunku. W dniach 27 i 28 września przeprowadzony został załadunek naczepy.
W dniu 28 września 2001 r. około godz.100 w nocy J.M. w miejscowości M. dokonał
wymiany naczep z innym pracownikiem i udał się na spoczynek. Następnego dnia
rano, tj. 29 sierpnia 2001 r., przed godz.1000 wyjechał z tej miejscowości. Jego
zadaniem było dostarczenie naczepy do Urzędu Celnego w W. w poniedziałek
rano. W tym dniu około godz. 1940 J. M. poruszając się ciągnikiem siodłowym z
naczepą w miejscowości B., na prostym odcinku drogi, lewym kołem ciągnika
najechał na wysepkę rozdzielającą pasy jezdni, następnie zjechał na prawą stronę
drogi i uderzył w drzewo. W wyniku przewrócenia ciągnika i naczepy oraz ich
poślizgu J. M. doznał obrażeń ciała, które spowodowały jego zgon na miejscu
zdarzenia. W chwili wypadku był on nietrzeźwy (2,77 promila alkoholu we krwi).
Pojazd, którym się poruszał był sprawny technicznie i odpowiadał warunkom
technicznym dopuszczenia do ruchu na drogach publicznych. Mając tak ustalony
stan faktyczny, Sąd Okręgowy przyjął, że nie było podstaw do przyjęcia, że
powyższe zdarzenie stanowiło wypadek przy pracy w rozumieniu art. 6 ust. 1 i art.
41 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu
wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30,
poz. 144 ze zm. – powoływanej dalej jako ustawa wypadkowa z 1975 r.), która to
ustawa ma zastosowanie w niniejszej sprawie na podstawie art. 49a ustawy z dnia
30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy
i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 199, poz. 1673 ze zm. – powoływanej dalej jako
ustawa wypadkowa z 2002 r.). Stwierdził, że nastąpiło zerwanie więzi z pracą, o
czym świadczy jazda w odwrotnym kierunku niż wynikałoby to z polecenia
służbowego (zamiast w kierunku W. - w kierunku P.) oraz to, że nie jest znane,
jakimi czynnościami zajmował się J. M. w dniu wypadku od godz. 1000 do godz.
1940. Także stwierdzony stan nietrzeźwości, wskazuje, że nie było związku między
czynnościami J. M. a pracą, bowiem zerwany on został przez wprowadzenie się
pracownika w stan nietrzeźwości.
Apelacja
wnioskodawczyni
od
powyższego
wyroku
oddalona
został
wyrokiem Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w L. z dnia
26 listopada 2008 r. W pisemnych motywach rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy
podzielił ustalenia Sądu Rejonowego i ich ocenę prawną, eksponując przede
wszystkim, że brak związku zdarzenia z pracą wynika ze stwierdzonego stanu
nietrzeźwości pracownika. Stwierdził, „że w takich okolicznościach faktycznych, gdy
kierowca wykonuje swoje obowiązki pracownicze w stanie nietrzeźwym, nie ulega
w najmniejszej wątpliwości, że dochodzi do zerwania związku z pracą. Podjęcie
czynności kierowcy pod wpływem alkoholu jest bowiem bezspornie sprzeczne z
celem zatrudnienia na stanowisku kierowcy, gdzie trzeźwość jest podstawowym
warunkiem wykonywania tejże pracy”.
W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku, opartej na obu podstawach,
wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie art. 6 ust. 1 ustawy wypadkowej z 1975 r.
poprzez błędną wykładnię, z której wynika, że stan nietrzeźwości automatycznie i
kategorycznie spowodował zerwanie więzi z pracą – bez względu na okoliczności
niniejszej sprawy oraz bez względu na stopień przyczynienia się poszkodowanego
do wypadku przy pracy oraz naruszenie art. 233 § 1 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c. w
związku z art. 391 § 1 k.p.c., poprzez dowolną, sprzeczną z zasadami logiki i
doświadczenia
życiowego
ocenę
materiału
dowodowego
oraz
brak
wszechstronnego rozważenia dowodów – w szczególności zeznań świadków, a w
konsekwencji przyjęcie, że zerwany został związek z pracą, jak również przez
pominięcie wniosku dowodowego o dopuszczenie dowodu w postaci opinii biegłego
z zakresu techniki samochodowej na okoliczność stanu technicznego ciężarówki
celem stwierdzenia, czy stan ten nie stanowił przyczyny zewnętrznej wypadku.
Z tych względów skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz
wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy temu ostatniemu Sądowi do
ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania za wszystkie
instancje.
W uzasadnieniu skargi wnioskodawczyni zarzuciła, że Sąd Okręgowy w
sposób nieuprawniony przyjął, że wprawienie się pracownika w stan nietrzeźwości
a priori przesądza o zerwaniu więzi z pracą – bez potrzeby badania okoliczności
faktycznych zdarzenia. Zaznaczyła, powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z
dnia 24 października 2007 r., I UK 127/07, że przedmiotowy wypadek powinien być
badany przez pryzmat art. 6 ust. 1 pkt. 3 ustawy wypadkowej z 1975 r., bowiem
wypadek nastąpił w czasie pozostawania w dyspozycji pracodawcy w drodze
między siedzibą zakładu pracy a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego
ze stosunku pracy. Ponadto, jej zdaniem, Sądy obu instancji pominęły kwestię
ustalenia, czy poprzez wprawienie się w stan nietrzeźwości J. M. przyczynił się do
wypadku, bowiem podstawą odmowy świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego
powinien być nie tylko stan nietrzeźwości pracownika, ale także jego znaczne
przyczynienie się do wypadku przy pracy. W zakresie uchybień przepisom
postępowania skarżąca nie zgodziła się ze stanowiskiem Sądu, że dowód z opinii
biegłego z zakresu techniki samochodowej na okoliczność stanu technicznego
ciężarówki celem stwierdzenia, czy stan ten nie stanowił przyczyny zewnętrznej
wypadku (np. pęknięcie opony), był nieprzydatny w sprawie. Ponadto Sądy obu
instancji oceniając zebrany w sprawie materiał dowodowy dokonały tego w sposób
dowolny, niezgodny z zasadą wyrażoną w art. 233 § 1 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W pierwszej kolejności rozważeniu podlegają zarzuty dotyczące naruszenia
przepisów postępowania. Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. (w wyniku
wykroczenia przez sąd drugiej instancji poza granice swobodnej oceny dowodów),
uchyla
się
spod
rozważań
w
postępowaniu
kasacyjnym
jako
dotyczący
bezpośrednio oceny dowodów. Zgodnie bowiem z art. 398 3 § 3 k.p.c., podstawą
skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny
dowodów. Wyklucza to możliwość oparcia skargi kasacyjnej na zarzucie naruszenia
art. 233 § 1 k.p.c., który bezpośrednio i dosłownie dotyczy oceny dowodów (por. np.
wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 19 marca 2008 r., I PK 244/07, LEX nr 465983, z
dnia 5 marca 2008 r., III UK 97/07, LEX nr 459225, z dnia 8 stycznia 2008 r. II PK
123/07, LEX nr 442862). Natomiast zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w związku
art. 391 § 1 k.p.c. wypełniony został nieadekwatną treścią. Uzasadniony on został
dowolną oceną dowodów i brakiem wszechstronnego rozważenia dowodów oraz
pominięciem wniosku dowodowego o dopuszczenie dowodu w postaci opinii
biegłego z zakresu techniki samochodowej na okoliczność stanu technicznego
ciężarówki celem stwierdzenia, czy stan ten nie stanowił przyczyny zewnętrznej
wypadku, a więc w istocie kwestionuje się i w tym zakresie ocenę dowodów, do
czego nie ma podstaw w postępowaniu kasacyjnym. Natomiast zarzut pominięcia
wniosku dowodowego wymagałby powołania art. 217 § 2 k.p.c. w związku z art.
391 § 1 k.p.c., czego skarżąca nie uczyniła, a stosownie do art. 398 13 § 1 k.p.c. Sąd
Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach
podstaw; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność
postępowania. Granice zaskarżenia wyznaczają zaś podstawy skargi kasacyjnej.
Niezależnie od tego, przy przyjęciu koncepcji zerwania więzi z pracą, kwestia, z
jakiej przyczyny do doszło do wypadku, pozostaje bez znaczenia. Jeśli zaś chodzi o
ewentualne przyczynienie się pracownika pozostającego w stanie nietrzeźwości do
wypadku przy pracy, to nie ma ono wpływu na uprawnienia członków rodziny
pracownika zmarłego w wyniku wypadku przy pracy, bowiem nawet przy znacznym
stopniu przyczynienia się pracownika zachowują oni prawo do świadczeń z ustawy
wypadkowej, a jedynie jest ich pozbawiony sam pracownik (art. 8 ust. 2 ustawy
wypadkowej z 1975 r.).
Nieuzasadniony jest także zarzut naruszenia art. 6 ust. 1 ustawy
wypadkowej z 1975 r. Judykatura Sądu Najwyższego przedstawia odmienne
poglądy co do kwestii czy wprowadzenie się pracownika w stan nietrzeźwości w
czasie wykonywania obowiązków pracowniczych wyłącza istnienie związku z pracą
w rozumieniu art. 6 ust. 1 i art. 41 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o
świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych oraz art. 3 ust.
1 ustawy wypadkowej z 2002 r. W niektórych orzeczeniach Sąd Najwyższy
przyjmował, że stwierdzony sam stan nietrzeźwości pracownika stanowi podstawę
odmowy uznania zdarzenia za wypadek przy pracy. Taki pogląd wyrażono w
wyroku Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 1998 r., II UKN 355/98 (OSNAPiUS
2000 nr 2, poz. 69), zgodnie z którym wypadek, któremu uległ pracownik w drodze
do domu po wyjściu z pracy, gdzie wprowadził się w stan nietrzeźwości, nie jest
wypadkiem w drodze z pracy do domu w rozumieniu ustawy wypadkowej, gdyż
pracodawca nie tylko nie może dysponować osobą nietrzeźwego pracownika, ale
jest zobowiązany odmówić dopuszczenia go do pracy. Podobnie przyjął Sąd
Najwyższy w wyroku z dnia 7 marca 2007 r., I UK 127/05 (Lex nr 299138),
wywodząc, że samo fizyczne stawienie się w miejscu pracy nie wyczerpuje treści
obowiązku świadczenia pracy, jeżeli pracownik nie jest gotowy do jej wykonywania.
Świadczenie pracy w rozumieniu ustawy wypadkowej nie może być rozumiane jako
samo przebywanie w zakładzie pracy, fizyczna tam obecność pracownika, ale
pozostawanie pracownika w dyspozycji pracodawcy. Warunkiem pozostawania w
dyspozycji pracodawcy jest gotowość pracownika do pracy - subiektywny zamiar
wykonywania pracy i obiektywna możliwość jej świadczenia. W obu tych
orzeczeniach podkreślono, że nietrzeźwość pracownika wyłącza z istoty rzeczy
jego gotowość do pracy. Istnieją także orzeczenia wyraźnie wypowiadające się
przeciwko takiej koncepcji (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5
marca 2003 r., II UK 194/02, OSNP 2004 nr 8, poz. 143 oraz wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 27 października 2007 r., I UK 127/07, OSNP 2008 nr 23-24,
poz. 365). Taki też pogląd wyrażany był w dawniejszym orzecznictwie (por. wyrok z
dnia 27 marca 1979 r., III PR 16/79, LexPolonica nr 321579). Z argumentacji
uzasadniającej takie stanowisko wynika, że o tym, czy spożywanie alkoholu w
czasie i miejscu świadczenia pracy bądź w drodze z pracy do domu, prowadzi do
zerwania normatywnego związku z pracą lub z odbywaniem drogi z pracy do domu,
decydują okoliczności konkretnej sprawy. W ustawie wypadkowej nie ma bowiem
regulacji pozwalających wykreować regułę, według której stan nietrzeźwości
pracownika w pracy, bądź w drodze do pracy lub drodze powrotnej do domu,
niejako automatycznie unicestwia normatywny związek zdarzenia z wykonywaniem
obowiązków pracowniczych lub z pokonywaniem drogi do pracy lub z pracy.
Przeciwnie, w takich przypadkach istnieje możliwość pozbawienia świadczeń z
ustawy
wypadkowej
poszkodowanego
pracownika,
który
będąc
w
stanie
nietrzeźwości przyczynił się w znacznym stopniu do spowodowania wypadku (art. 8
ust. 2 ustawy wypadkowej z 1975 r., w aktualnym stanie prawnym wynika ona z art.
21 ust. 2 ustawy wypadkowej z 2002 r.). Oznacza to, że stan nietrzeźwości
poszkodowanego pracownika, który wykonuje obowiązki pracownicze, bądź
odbywa najkrótszą i nieprzerwaną drogę do pracy lub z pracy, nie przekreśla
automatycznie związku zdarzenia (wypadku) ze świadczeniem pracy, bądź z
pokonywaniem drogi do pracy lub z pracy. Związek z pracą w rozumieniu obu tych
ustaw nie ma charakteru związku przyczynowego, lecz stanowi związek
normatywny. Zerwanie tego związku następuje wówczas, gdy pracownik spożywa
alkohol zamiast wykonywania obowiązków pracowniczych, np. pracownik ulega
wypadkowi w czasie i miejscu pracy, której w ogóle nie świadczy, uchylając się od
jej wykonywania lub bezczynnie przebywając w miejscu pracy tylko w celu
spożywania alkoholu, bądź po odsunięciu go od świadczenia pracy ze względu na
stan nietrzeźwości.
Powyższe stanowisko oznacza co do zasady, że jeżeli pracownik wykonuje
obowiązki pracownicze w stanie nietrzeźwości, to nie przysługują mu świadczenia z
ubezpieczenia wypadkowego, tylko wówczas, gdy - będąc w stanie nietrzeźwości
lub pod wpływem środków odurzających lub substancji psychotropowych przyczynił się w znacznym stopniu do spowodowania wypadku (art. 21 ust. 2
ustawy wypadkowej z 2002 r., podobnie art. 8 ust. 2 ustawy wypadkowej z 1975 r.).
Równocześnie świadczenia wypadkowe przysługują zawsze członkom rodziny
zmarłego pracownika, który uległ wypadkowi przy pracy bądź w drodze do pracy
lub z pracy, bez względu na jego stopień przyczynienia się do spowodowania
wypadku.
Wbrew zarzutom skarżącej nie sposób uznać, że Sąd Okręgowy przyjął, że
pozostawanie zmarłego męża wnioskodawczyni pod wpływem alkoholu w sposób
automatyczny i kategoryczny spowodowało zerwanie normatywnego związku z
pracą - bez względu na okoliczności zaistniałe w niniejszej sprawie. Po pierwsze,
przejął on od Sądu Rejonowego jego ustalenia faktyczne i ich ocenę, z której
wynika, że nie sam stan nietrzeźwości pracownika przesądził o zarwaniu więzi z
pracą. W ocenie tej w pierwszej kolejności podkreślono to, że w chwili zdarzenia
mąż wnioskodawczyni przemieszczał się odwrotnym kierunku niż wynikało to z
wydanej mu dyspozycji, co w ogóle poddaje w wątpliwość (niezależnie od stanu
nietrzeźwości), że w chwili wypadku wykonywał swoje obowiązki służbowe, które
miały polegać na dostarczeniu naczepy do Urzędu Celnego w W. Drugą
okolicznością, która zadecydowała o przyjętym stanowisku było to, że J. M.
dysponował samodzielnie swoim czasem od momentu wyjazdu z miejscowości M.,
bowiem jedynym jego zadaniem było dostarczenie naczepy do W. następnego dnia
rano i nie wiadomo, jakimi czynnościami zajmował się on w dniu wypadku od godz.
1000 do godz. 1940. Stan nietrzeźwości dla Sądu Rejonowego stanowił zatem jeden
z elementów stanu faktycznego i jednocześnie jeden z argumentów, wcale nie
najważniejszy, wskazujący na brak związku między czynnościami wykonywanymi
przez zmarłego w chwili wypadku a pracą. Sąd Okręgowy jedynie przesunął akcent
argumentacji na stan nietrzeźwości, wywodząc, że: „W takich okolicznościach
faktycznych, gdy kierowca wykonuje swoje obowiązki pracownicze w stanie
nietrzeźwości nie ulega najmniejszej wątpliwości, że dochodzi do zerwania więzi z
pracą. Podjęcie czynności kierowcy pod wpływem alkoholu jest bowiem bezspornie
sprzeczne z celem zatrudnienia na stanowisku kierowcy, gdzie trzeźwość jest
podstawowym warunkiem wykonywania pracy”. Jednakże również i pozostałe
względy, wskazane wyżej, zadecydowały o rozstrzygnięciu. Takie zaś stanowisko,
że wszystkie, wskazane wyżej, okoliczności sprawy, świadczą o zerwaniu więzi z
pracą, nie budzi wątpliwości – w szczególności uzasadnia je kierunek, w którym
poruszał się mąż wnioskodawczyni, odwrotny niż do W., która miała stanowić etap
docelowy zleconego zadania.
Nieuzasadniony jest również pogląd skarżącej, że przedmiotowy wypadek
powinien być badany przez pryzmat art. 6 ust. 1 pkt. 3 ustawy wypadkowej z 1975
r., bowiem wypadek nastąpił w czasie pozostawania w dyspozycji pracodawcy w
drodze między siedzibą zakładu pracy a miejscem wykonywania obowiązku
wynikającego ze stosunku pracy, z powołaniem się stanowisko wyrażone w wyroku
I UK 127/07. W tamtej sprawie pracownik został oddelegowany wraz z innymi
pracownikami do pracy miejscowości, gdzie wykonywał prace murarskie; wypadek
nastąpił w drodze powrotnej, w czasie której pracownik ten nie wykonywał swoich
zwykłych czynności wynikających ze stosunku pracy, pozostawał natomiast w
dyspozycji pracodawcy. W niniejszej sprawie wypadek zdarzył się podczas
kierowania przez pracownika pojazdem mechanicznym, co, gdyby nie okoliczności
niniejszej sprawy, stanowiłoby wykonywanie jego normalnych obowiązków
wynikających z zajmowanego stanowiska – kierowcy konwojenta w rozumieniu art.
6 ust. 1 pkt 1 ustawy wypadkowej.
Z tych względów Sąd Najwyższy na mocy art. 398 14 k.p.c. orzekł jak w
sentencji.