Supreme Court dismissed pension appeal, ruling disability depends on ability to work within qualifications, not just specific lost tasks.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the cassation appeal against a lower court's decision denying a work-related disability pension. The applicant argued that monocular vision prevented him from performing his former job involving heights and moving machinery, yet the appellate court found he remained capable of other physical work matching his agricultural mechanizer qualifications. The court upheld the decision because the applicant failed to demonstrate that the lower court's assessment of his ability to work within his skill set contradicted established Supreme Court jurisprudence.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 12 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS; Disability is determined by the ability to perform work consistent with the insured's qualifications, not merely the inability to perform specific lost tasks.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt III UK 136/11
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 13 lipca 2012 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)
SSN Zbigniew Hajn
SSN Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca)
w sprawie z odwołania P. O.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w R.
o prawo do renty,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń
Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 lipca 2012 r.,
skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 21 czerwca 2011 r.,
oddala skargę kasacyjną.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 21 czerwca 2011 r. Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385
k.p.c. oddalił apelację wnioskodawcy P. O. od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu
Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w R. z dnia 8 września 2010 r. oddalającego
odwołanie wnioskodawcy od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w
R. z dnia 31 marca 2010 r. odmawiającej P. O. przyznania prawa do renty z tytułu
niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy pracy.
W uzasadnieniu wyroku Sądu drugiej instancji przedstawione zostały
następujące jego podstawy. Bezsporne jest, że wnioskodawca w dniu 31 maja
2008 r. uległ wypadkowi przy pracy, doznając urazu oka lewego, tak bardzo
ograniczającego
widzenie
uszkodzonym
okiem,
że
w
praktyce
nastąpiła
jednooczność. Wnioskodawca, urodzony 22 kwietnia 1963 r., ukończył zasadniczą
szkołę zawodową i zdobył zawód mechanizatora rolnictwa, którego nigdy nie
wykonywał. Ostatnio wykonywana przez wnioskodawcę praca (do dnia wypadku
przy pracy) na stanowisku pomocnika operatora węzła betoniarskiego polegała na
obsłudze betoniarki, w której dozowanie jest automatyczne, ale jej czyszczenie i
konserwacja wiąże się z pracą na wysokości (powyżej trzech metrów). W
postępowaniu pierwszoinstancyjnym został przeprowadzony dowód z opinii
biegłego lekarza sądowego specjalisty z zakresu chorób oczu J. K. Sąd drugiej
instancji – uzupełniając postępowanie dowodowe – dopuścił dowód z opinii
biegłych lekarzy sądowych: specjalisty okulisty J. P., specjalisty z zakresu
medycyny pracy L. S.-M. oraz z opinii biegłego specjalisty okulisty K. K.-S. W opinii
biegłego J. K. wnioskodawca jest zdolny do pracy. Okres dwuletni od urazu był
wystarczający dla zaadoptowania się do jednooczności i przystosowania się do
pracy
niewymagającej
widzenia
obuocznego,
zalecane
są
prace
proste
niewysilające wzroku, najlepiej przy świetle dziennym. Biegli J. P. i L. S.-M. uznali
wnioskodawcę za niezdolnego do pracy na ostatnio zajmowanym stanowisku w
związku z wypadkiem przy pracy, nie stwierdzili natomiast niezdolności do pracy w
rozumieniu art. 12 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Rozpoznane schorzenie
jest przeciwwskazaniem do pracy wymagającej widzenia obuocznego, tj. pracy na
wysokości, przy maszynach w ruchu, zawodowego prowadzenia pojazdów. Według
biegłej K. K.-S. praca mechanizatora rolnictwa dotyczy także zadań na wysokości
powyżej 3 m (przy naprawie kombajnów) oraz czynności naprawczych maszyn
pracujących w ruchu z odkrytymi częściami tnącymi, niebezpiecznych dla zdrowia.
Badany nie ma widzenia obuocznego i nie może wykonywać tych prac. We
wnioskach opinii biegła podała, że schorzenia narządu wzroku powodują u
wnioskodawcy
częściową
okresową
niezdolność
do
pracy
zarówno
w
wykonywanym ostatnio, jak i w wyuczonym zawodzie.
Sąd drugiej instancji, podzielając ustalenia Sądu pierwszej instancji uznał, że
wnioskodawca nie jest niezdolny do pracy w związku z wypadkiem przy pracy w
rozumieniu przepisu art. 12 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i
rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, 1227 ze
zm.). Sąd podzielił opinię biegłych: J. K. oraz J. P. i L. S.–M., że wnioskodawca nie
jest niezdolny do pracy zgodnej z kwalifikacjami, są jedynie przeciwwskazania do
pracy
na
ostatnio
zajmowanym
stanowisku.
Wnioskodawca,
posiadający
wykształcenie zasadnicze zawodowe i doświadczenie w pracy operatora węzła
betoniarskiego ma – w ocenie Sądu drugiej instancji – kwalifikacje do pracy
fizycznej. Aktualny stan schorzenia zawodowego nie ogranicza w stopniu
znacznym zdolności wnioskodawcy do pracy fizycznej, dlatego nie ma niezdolności
do pracy w rozumieniu art. 12 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Według
Sądu drugiej instancji oceny takiej można było dokonać ponieważ wnioskodawca
zachował pełną sprawność, a jedynie ze względów profilaktycznych powinien
unikać pracy w warunkach mogących wpłynąć na pogorszenie jego stanu zdrowia.
Wnioskodawca wykonywał prace fizyczne związane z produkcją betonu i nadal jest
zdolny do pracy fizycznej przy takich pracach: przy prostych pracach budowlanych,
czy przy produkcji prefabrykatów, z ograniczeniami wynikającymi z jednooczności.
Takie prace odpowiadają jego kwalifikacjom i wiekowi. Wnioskodawca jest zdolny
do podjęcia innej pracy w ramach swoich kwalifikacji.
Według Sądu
drugiej instancji niezdolność do
wykonywania
pracy
dotychczasowej jest warunkiem koniecznym ustalenia prawa do renty z tytułu
niezdolności do pracy, ale nie jest warunkiem wystarczającym, jeżeli wiek, poziom
wykształcenia i predyspozycje psychofizyczne usprawiedliwiają rokowanie, że
mimo upośledzenia organizmu możliwe jest podjęcie innej pracy w tym samym
zawodzie albo po przekwalifikowaniu zawodowym (por. wyrok Sądu Najwyższego z
dnia 31 marca 2009 r., II UK 264/08 - Lex nr 707880; z dnia 8 stycznia 2009 r., I UK
200/08 – Lex nr 738337). Zalecenie lekarskie odsunięcia pracownika od
wykonywanej pracy ze względów profilaktycznych (zakaz pracy na wysokości, przy
maszynach w ruchu) nie jest wystarczającą przesłanką uznania go za niezdolnego
do pracy w rozumieniu art. 12 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (por. wyrok
Sądu Najwyższego z dnia 16 sierpnia 2005 r., I UK 362/04 – OSNP 2006/1112/193). Czym innym jest konkretne zatrudnienie, na wykonywanie którego nie
wyraża zgody lekarz medycyny pracy i czym innym szersza ocena stwierdzająca
brak niezdolności do pracy, która nie odnosi się do jednego stanowiska pracy, lecz
do pracy zgodnej z kwalifikacjami (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 maja
2010 r., I UK 22/10 – Lex nr 607130; z dnia 12 marca 2007 r., UK 299/06 - OSNP
2008/7-8/112; z dnia 29 czerwca 2005 r., I UK 299/04 – OSNP 2006/5-6/93).
Sąd drugiej instancji nie podzielił trzeciej opinii sporządzonej przez biegłą
specjalistę okulistę K. K. - S. Uznał Sąd, że opinia ta ”stwierdzająca u
wnioskodawcy częściową niezdolność do pracy jest odmienna w swoich wnioskach
od pozostałych opinii podjętych – z udziałem biegłego z zakresu medycyny pracy.
Ponadto opinia biegłej K. K.-S. jest wewnętrznie sprzeczna ponieważ oceniła ona
kwalifikacje wnioskodawcy w odniesieniu do jego teoretycznego wykształcenia w
zawodzie mechanizatora rolnictwa i do ostatniego stanowiska pracy. Opinia ta nie
odróżnia przeciwwskazań do zatrudnienia od niezdolności do pracy w rozumieniu
art. 12 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Wyrok Sądu Apelacyjnego wnioskodawca zaskarżył skargą kasacyjną,
opierając skargę na obydwu podstawach określonych w art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.
W ramach pierwszej podstawy zarzucono błędną wykładnię i niewłaściwe
zastosowanie: przepisu art. 57, art. 12 i art. 13 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o
emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez pominięcie
socjalno - ekonomicznego aspektu niezdolności do pracy ubezpieczonego,
polegające na zaniechaniu uwzględnienia obiektywnej możliwości podjęcia przez
wnioskodawcę zatrudnienia zgodnego z poziomem kwalifikacji i wykształcenia oraz
nieuwzględnienie, że pojęcie kwalifikacje do pracy fizycznej jest pojęciem ogólnym
oderwanym od konkretnych kwalifikacji ubezpieczonego. W ramach podstawy
procesowej skargi (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.) zarzucono: „rażące” naruszenie
art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 k.p.c. oraz art. 316 § 1 i art. 382 k.p.c. w
związku z art. 391 § 1 k.p.c., „w następstwie którego oraz w następstwie
nieprzestrzegania kompetencji rozpoznawczych i kontrolnych sądu odwoławczego i
niespełnieniu jego procesowej funkcji doszło do pominięcia części materiału
dowodowego zebranego w postępowaniu”.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżący wniósł o: - uchylenie zaskarżonego
wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania
Sądowi drugiej instancji, ewentualnie o: uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu
drugiej instancji oraz o uchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji i orzeczenie co
do istoty sprawy przez przyznanie P. O. prawa do renty oraz o obciążenie
pozwanego kosztami postępowania kasacyjnego, w tym kosztami zastępstwa
procesowego według norm prawem przepisanych.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący powołał się na pogląd wyrażony
w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15 września 2006 r., I UK 103/06 – OSNP
2007/17-18/261, że ubezpieczony może być uznany za częściowo niezdolnego do
pracy, gdy zachował zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy (np.
wymagającej
niższych
albo
niewymagającej
żadnych
kwalifikacji),
lecz
jednocześnie utracił w znacznym stopniu zdolność do wykonywania pracy, do której
posiada kwalifikacje. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Najwyższy zwrócił uwagę,
że doniosłe znaczenie w konstrukcji częściowej niezdolności do pracy określonej w
art. 12 ust 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ma podkreślenie, że chodzi o
ocenę zachowania zdolności do wykonywania nie jakiejkolwiek pracy, lecz pracy
zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji. Ratio legis wyodrębnienia tej
przesłanki stanowi wyeliminowanie sytuacji, w których ubezpieczeni o wyższych
kwalifikacjach po utracie zdolności do ich zarobkowego wykorzystania zmuszeni
byliby podjąć pracę niżej kwalifikowaną, do której zachowali zdolność wobec braku
środków do życia. w ocenie skarżącego Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku nie
dokonał takiej analizy na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału
dowodowego.
Skarżący powołał się na pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z
dnia 8 maja 2008 r., I UK 356/2007 - OSNP 2009/17-18/23, zgodnie z którym:
ocena częściowej niezdolności do pracy w zakresie dotyczącym naruszenia
sprawności organizmu i wynikających stąd ograniczeń możliwości wykonywania
pracy wymaga z reguły wiadomości specjalnych (opinii biegłego z zakresu
medycyny). Natomiast ostateczna ocena, czy ubezpieczony jest częściowo
niezdolny do pracy musi uwzględniać także inne elementy, w tym zwłaszcza
poziom kwalifikacji ubezpieczonego, możliwości zarobkowania w zakresie tych
kwalifikacji, możliwość wykonywania dotychczasowej pracy lub podjęcia innej pracy
oraz celowość przekwalifikowania zawodowego, biorąc pod uwagę rodzaj i
charakter
dotychczas
wykonywanej
pracy,
poziom
wykształcenia,
wiek
i
predyspozycje psychofizyczne (art. 12 ust. 1 i 3 oraz art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 17
grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,
jednolity tekst: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Ocena ta ma charakter
prawny i może jej dokonać wyłącznie sąd a nie biegły.
Skarżący powołał się także na pogląd wyrażony w wyroku Sądu
Najwyższego z dnia 7 lutego 2006 r., I PK 153/05 – OSNP 2007/1-2/2, że
częściowej niezdolności do pracy, polegającej na utracie w znacznym stopniu
zdolności do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji, nie wyklucza
możliwość podjęcia przez ubezpieczonego pracy niżej kwalifikowanej. W ocenie
skarżącego przyjęcie przez Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku ogólnego
pojęcia „kwalifikacji do pracy fizycznej” stoi w sprzeczności z konkretnymi
kwalifikacjami wnioskodawcy, ponieważ w tym pojęciu zawierają się najprostsze
prace jak i prace wymagające specjalistycznych umiejętności i predyspozycji, co
przekłada się bezpośrednio na aspekt ekonomiczny. W ocenie skarżącego przy
analizie pojęcia częściowej niezdolności do pracy (art. 12 ust. 3 ustawy o
emeryturach i rentach z FUS) należy brać pod uwagę zarówno kryterium
biologiczne jak i ekonomiczne. W sensie biologicznym, to stan organizmu
dotkniętego schorzeniami naruszającymi jego sprawność w stopniu powodującym
częściową niezdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji; w
sensie
ekonomicznym
to
częściowa
utrata
zdolności
do
zarobkowania
wykonywaniem takiej pracy. Osobą częściowo niezdolną do pracy w rozumieniu
art. 12 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest więc osoba, która spełnia
oba te kryteria a więc jest dotknięta upośledzeniem zarówno biologicznym, jak i
ekonomicznym - tak SN w wyroku z dnia 21 listopada 2004 r., I UK 28/04 – Lex Nr
979161. Prace przy obsłudze węzła betoniarskiego (praca na wysokości, wibracje)
czy prace mechanizatora rolnictwa przy maszynach rolniczych w ruchu (kombajny,
traktory) to nie to samo co prace fizyczne, które może wykonywać osoba
jednooczna. Z punktu oceny kryterium ekonomicznego jest to oczywiste. W
konsekwencji utrata przez wnioskodawcę zdolności do pracy na wykonywanym
wcześniej stanowisku przy obsłudze węzła betoniarskiego i w ramach wyuczonego
zawodu (mechanizator rolnictwa), a możliwość wykonywania najprostszych prac
fizycznych niewymagających widzenia obuocznego powinna być uznana jako
częściowa niezdolność do pracy.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Kwalifikacje materialnoprawnej podstawy zaskarżonego wyroku dotyczą
ustalonych okoliczności faktycznych. Okolicznościami tymi Sąd Najwyższy jest
związany (art. 39813 § 2 k.p.c.); należało jednakże upewnić się – ze względu na
zarzuty drugiej (procesowej) podstawy skargi kasacyjnej – czy stanowiące
podstawę zaskarżonego wyroku ustalenia faktyczne zostały podjęte bez naruszenia
przepisów postępowania.
Chociaż skarga kasacyjna powołała się na podstawę procesową i chociaż
wskazała kilka przepisów kodeksu postępowania cywilnego ze stwierdzeniem ich
„rażącego” naruszenia, to ograniczyła się do swoistej jedynie deklaracji naruszeń,
której nie sposób przyporządkować do wskazanych przepisów. Nie wiadomo nawet
w czym autorka skargi upatruje zarzucanego „nieprzestrzegania kompetencji
rozpoznawczych i kontrolnych sądu odwoławczego i niespełniania jego procesowej
funkcji”. Niczego tu bowiem nie wyjaśnia powołanie się na to, że: „doszło do
pominięcia części materiału zebranego w postępowaniu”, skoro uzasadnienie
skargi nie wskazuje jakiegokolwiek dowodu czy innego elementu „materiału
zebranego w postępowaniu”, które miałoby być wyłączone z rozpatrzenia przez
Sąd. Należy więc stwierdzić, że sposób w jaki została przedstawiona procesowa
podstawa skargi kasacyjnej, przez gołosłowną ogólnikowość zarzutu, a raczej jego
tylko imitacyjne upodobnienie do abstrakcyjnej formuły podstawy z art. 398 3 § 1 pkt
2 k.p.c., musi prowadzić do oceny o bezzasadności tej podstawy skargi.
Niezasadna jest także materialnoprawna podstawa skargi kasacyjnej.
W uzasadnieniu skargi dotyczącym zarzutów naruszenia wskazanych
przepisów prawa materialnego ograniczono się do powołania kilku wyroków Sądu
Najwyższego, w których Sąd Najwyższy - na tle okoliczności ustalonych w
sprawach wówczas rozpatrywanych – wyjaśnił zawarte w art. 12 ust. 3 ustawy o
emeryturach i rentach z FUS pojęcie niezdolności do pracy:, że potrzebne jest
ustalenie zachowania zdolności do wykonywania nie jakiejkolwiek pracy lecz pracy
zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji (wyrok z dnia 15 września 2006 r.,
I UK 103/2006), że ocena, czy ubezpieczony częściowo niezdolny do pracy
powinna uwzględnić poziom kwalifikacji ubezpieczonego, możliwość zarobkowania
w zakresie tych kwalifikacji, możliwość wykonywania dotychczasowej pracy lub
podjęcia innej pracy oraz celowość przekwalifikowania zawodowego, biorąc pod
uwagę rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia,
wiek i predyspozycje psychofizyczne (wyrok z 8 maja 2008 r., I UK 356/2007); że
potrzebne jest łączne wzięcie pod uwagę tak kryterium biologicznego dotyczącego
sprawności
organizmu
ubezpieczonego,
jak
i
kryterium
ekonomicznego
dotyczącego zdolności do wykonywania pracy zgodnej z poziomem posiadanych
kwalifikacji (wyrok z dnia 21 grudnia 2004 r., I UK 28/2004).
Z przywołania w skardze orzeczeń Sądu Najwyższego nie wynika zasadność
skargi, nie wskazano w niej bowiem, że zaskarżone orzeczenie opiera się na
interpretacji
wskazanych
przepisów
prawa
materialnego
sprzecznej
z
ukształtowanym orzecznictwem. Zamiast argumentacji, która przemawiałaby za
zasadnością postawionego w skardze zarzutu, wnosząca skargę poprzestała na
stwierdzeniu, że jej zdaniem jest oczywiste, iż prac na wysokości przy obsłudze
węzła betoniarskiego i prac przy maszynach rolniczych w ruchu nie może
wykonywać osoba jednooczna. Stwierdzenie takie odnosi się wyłącznie do części
dokonanych w sprawie ustaleń, których kwalifikacja prawna przez Sąd drugiej
instancji jest w istocie rzeczy niesprzeczna z oceną skarżącego. Z uzasadnienia
zaskarżonego wyroku wynika bowiem, że Sąd – zgodnie z opiniami biegłych
lekarzy, w tym specjalisty z zakresu medycyny pracy ustalił, że na skutek
praktycznej jednooczności ubezpieczonego nie mógłby on wykonywać prac, o
których mowa w skardze. Jeżeli – co skarżący pomija – pomimo ustalenia
niezdolności ubezpieczonego do wykonywania niektórych prac, Sąd ustalił, że nie
utracił on zdolności do pracy zgodnej z jego kwalifikacjami, to wynika to właśnie z
analizy okoliczności, o których mowa w przywołanych w skardze orzeczeniach
Sądu Najwyższego dotyczących rodzaju i (charakteru) dotychczas wykonywanej
pracy, wieku i poziomu wykształcenia. Opierając się na krytycznej ocenie opinii
biegłych Sąd ustalił, że ubezpieczony na podstawie swych kwalifikacji „wykonywał
prace fizyczne związane z produkcją betonu i nadal zdolny jest do pracy fizycznej
przy takich pracach, przy prostych pracach budowlanych, czy przy produkcji
prefabrykatów, z ograniczeniami wynikającymi z jednooczności. Takie prace
odpowiadają jego kwalifikacjom i wiekowi … jest zatem zdolny do podjęcia innej
pracy w ramach swoich kwalifikacji”. Do powyższej oceny zaskarżonego wyroku
opartej na niezakwestionowanych w skardze ustaleniach faktycznych – w skardze
nie ma adekwatnego odniesienia się.
Z powyższych przyczyn wobec bezzasadności podstaw skargi kasacyjnej po
rozpatrzeniu sprawy w granicach przedstawionych w skardze zarzutów Sąd
Najwyższy na podstawie art. 39813 § 1 i § 2 oraz art. 39814 k.p.c. orzekł jak w
sentencji.