Supreme Court overturns pension denial, ruling work in agricultural cooperatives does not equal transport work for special conditions.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court overturned the lower court's pension award, remanding the case for a new decision. The applicant argued that his work as a tractor driver in an agricultural cooperative qualified as 'special conditions' work in transport, but the court found no sufficient similarity between agricultural and transport sectors. The court held that mere job titles or sector overlap are insufficient; the specific harmful factors must be identical across industries to qualify for special conditions.
Regesto Legislator
Generato dall'IA§ 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze; ustalenie, że wykonywanie pracy w rolnictwie przez kierowcę ciągnika nie stanowi pracy w warunkach szczególnych w transporcie, jeśli brak jest istotnych podobieństw w szkodliwości czynników.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt III UK 131/15 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 maja 2016 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Halina Kiryło (przewodniczący)SSN Dawid Miąsik (sprawozdawca)SSN Maciej Pacuda w sprawie z odwołania E. S.od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w R.o emeryturę,po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 maja 2016 r.,skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 19 marca 2015 r., uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Decyzją z 12 czerwca 2014 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. (organ rentowy) na podstawie § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. 1983 Nr 8, poz. 43 ze zm., dalej jako rozporządzenie z dnia 7 lutego 1983 r.) oraz art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r., o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm., dalej jako ustawa o emeryturach i rentach z FUS) odmówił E. S. (wnioskodawca) prawa do emerytury.
W uzasadnieniu decyzji organ rentowy stwierdził, iż decyzja odmowna została wydana z uwagi na nieudokumentowanie przez wnioskodawcę 15-letniego okresu pracy w szczególnych warunkach. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł wnioskodawca. Zakwestionował jej zasadność i wniósł o jej zmianę w całości, poprzez przyznanie mu prawa do emerytury z uwzględnieniem okresu pracy w warunkach szczególnych w Kółku Rolniczym R., Kółku Rolniczym C., Spółdzielni Kółek Rolniczych P. (SKR w P.) i Przedsiębiorstwie Wielobranżowym „R.” w P., na stanowisku traktorzysty w latach 1973-1998.
Wyrokiem z 30 października 2014 r., III U …/14 Sąd Okręgowy w P. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał wnioskodawcy prawo do emerytury w ustawowej wysokości, począwszy do 1 maja 2014 r. Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca, urodzony 23 kwietnia 1954 r. złożył wniosek o emeryturę 6 maja 2014 r. Organ rentowy ustalił wymiar wykazanych przez wnioskodawcę okresów składkowych do 1 stycznia 1999 r. na 27 lat, 6 miesięcy i 8 dni, a okresów nieskładkowych na 8 miesięcy i 7 dni. Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca był zatrudniony w SKR w P. od 18 lipca 1975 r. do 30 września 1991 r. stale i w pełnym wymiarze czasu pracy jako kierowca ciągnika (traktorzysta), a w okresie żniw, począwszy od 1979 r., jako kombajnista.
W okresie zatrudnienia w SKR w P. wnioskodawca wykonywał wszelkie prace polowe sprzętem rolniczym oraz usługi transportowe, natomiast, począwszy od 1979 r., w okresie żniw, wykonywał także pracę kombajnisty. Od 1 października 1991 r. do 26 lipca 1992 r. wnioskodawca wykonywał dodatkowo obowiązki brygadzisty- dyspozytora w filii Zakładu Usług Mechanizacyjnych, Chemizacyjnych i Transportu Rolniczego w R. Od 27 lipca 1992 r. wnioskodawca był zatrudniony na postawie umowy o pracę na czas nieokreślony w Przedsiębiorstwie Wielobranżowym „R.” sp. z o.o.
Wnioskodawcy powierzono obowiązki traktorzysty i pracę na tym stanowisku wykonywał stale i w pełnym wymiarze czasu pracy do 29 maja 1999 r. W okresie żniw pracował także jako kombajnista. W świadectwie wykonywania pracy w szczególnych warunkach z 18 stycznia 2002 r. Przedsiębiorstwo Wielobranżowe „R.” sp. z o.o. potwierdziło, że wnioskodawca był zatrudniony w tym zakładzie do 1 kwietnia 1973 r. do 31 marca 1974 r. i od 18 lipca 1975 r. do 29 maja 1999 r. i w tych okresach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał prace – prowadzenie pojazdów mechanicznych, na stanowisku kierowcy ciągnika, wymienionym w wykazie A, dziale VIII, poz. 3 pkt 1 stanowiącym załączniki nr 1 do zarządzenia nr 55 Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 14 lipca 1983 r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach (Dz.
Urz. MRiGŻ 1983, Nr 3, poz. 1). Pracodawca w ww. świadectwie potwierdził także, że SKR w P. była następcą prawnym Kółek Rolniczych, a Przedsiębiorstwo Wielobranżowe „R.” sp. z o.o. jest następcą prawnym SKR w P. W oparciu o powyższe ustalenia Sąd Okręgowy uznał, że wnioskodawca spełnił wszystkie warunki do przyznania emerytury w obniżonym wieku. Przeprowadzone przez Sąd pierwszej instancji postępowanie dowodowe pozwoliło ustalić, iż w okresie zatrudnienia w SKR w P., tj. od 18 lipca 1975 r. do 30 września 1991 r., a zatem przez 16 lat 2 miesiące i 14 dni wnioskodawca pracował stale i w pełnym wymiarze czasu pracy jako kierowca ciągnika, a w okresie żniw, począwszy od 1979 r., jako kombajnista.
Sąd Okręgowy przyporządkował pracę wnioskodawcy do wykazu A, działu VIII, poz. 3 pkt 1 stanowiącego załącznik nr 1 do zarządzenia nr 16 Ministra Rolnictwa Leśnictwa i Gospodarki Żywnościowej z 31 marca 1988 r. w sprawie stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. Urz. MRiRW 1988, Nr 2, poz.
4) oraz wykazu A, działu VIII (w transporcie i łączności) pkt 3 - prace kierowców ciągników, kombajnów - rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r., których wykonywanie upoważnia do niższego wieku emerytalnego. Apelację od powyższego wyroku Sądu Okręgowego wniósł organ rentowy, zaskarżając go w całości.Wyrokiem z 19 marca 2015 r., III AUa …/14 Sąd Apelacyjny oddalił apelację organu rentowego. Sąd Apelacyjny ustalił, że przedmiotem postępowania była kwestia uprawnień wnioskodawcy do świadczenia emerytalnego w obniżonym wieku z tytułu powołania się na spełnienie przesłanek wymienionych w art. 184 i art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r.
Normy te umożliwiają skuteczne ubieganie się o emeryturę w obniżonym wieku, po wykazaniu, że do dnia wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach z FUS, tj. do 1 stycznia 1999 r. zostały spełnione przewidziane w tych przepisach warunki. Bezspornym pozostawał fakt, iż wnioskodawca osiągnął ogólny staż emerytalny, osiągnął wiek 60 lat i nie przystąpił do otwartego funduszu emerytalnego. Kwestią sporną było jedynie to, czy wnioskodawca legitymuje się co najmniej piętnastoletnim okresem zatrudnienia w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze, przypadającym na okres przed 1 stycznia 1999 r.
Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko przyjęte przez Sąd pierwszej instancji o zakwalifikowaniu prac wykonywanych przez wnioskodawcę do wykazu A działu VIII poz. 3 stanowiącego załącznik do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. Za niezasadne Sąd Apelacyjny uznał stanowisko prezentowane w apelacji przez organ rentowy, zgodnie z którym nie ma możliwości zaliczenia prac polowych do zatrudnienia w warunkach szczególnych, gdyż nie są to prace w transporcie, chociaż do takiego działu gospodarki prace kierowców ciągników, kombajnistów lub pojazdów gąsienicowych zostały zaliczone.
Z analizy przepisów rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. wynika, że za prace w szczególnych warunkach można uznać jedynie taką pracę, która jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z rodzajów pracy, wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. Bez wątpienia pracodawca wnioskodawcy nie należał do gałęzi przemysłu, o której mowa w dziale VIII wykazu A stanowiącego załącznik do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. Oceniając więc prace wnioskodawcy należy uwzględnić art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a zatem przeprowadzić ocenę czy stanowisko, na którym wnioskodawca był zatrudniony było narażone na ekspozycję czy też czynniki szkodliwe w różnym stopniu w zależności od tego, w którym sektorze przemysłu jest umiejscowione.
Za pracę w szczególnych warunkach uznać należy zatrudnienie wykonywane przy takim samym oddziaływaniu szkodliwych czynników niezależnie od branży w jakiej jest świadczona, chyba że właśnie ze specyfiki tej branży wynika szkodliwość i uciążliwość warunków pracy. W ocenie Sądu Apelacyjnego, stopień szkodliwości i rodzaj pracy, będący przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie nie wykazuje żadnych różnic bez względu na to czy jest ona wykonywana w transporcie czy w rolnictwie. Wnioskodawca, wykonując swoje obowiązki zawodowe był narażony na działanie tych samych czynników, na które narażeni byli pracownicy transportu, w ramach którego to działu prace kierowców ciągników, kombajnów lub pojazdów gąsienicowych zaliczane są do prac w warunkach szczególnych, wymienionych wykazie A dział VIII poz. 3, stanowiącym załącznik do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r.
Sąd Apelacyjny podkreślił, że skoro wolą ustawodawcy było zakwalifikowanie pracy kombajnisty czy kierowcy ciągnika do zatrudnienia w szczególnych warunkach w transporcie, to tym samym, skoro nie występują żadne różnice w szkodliwości i uciążliwości warunków pracy na tych stanowiskach w transporcie i rolnictwie, zatrudnienie kierowcy ciągnika w kółku rolniczym należy uznać za pracę w warunkach szczególnych. Skargę kasacyjną na powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego wniósł organ rentowy, zaskarżając go w całości i wnosząc o jego uchylenie w całości i zmianę, poprzez zmianę wyroku Sądu Okręgowego w P. i oddalenie odwołania oraz o zasądzenie do wnioskodawcy na rzecz organu rentowego kosztów postępowania kasacyjnego.
Jako podstawę skargi kasacyjnej organ rentowy wskazał naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 184 ust. 1 w zw. z art. 32 ust. 1, 2 i 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w powiazaniu z § 4 ust. 1 i 2 oraz § 2 ust. 1 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. w zw. z wykazem A dział VIII pkt 3 zawartym w załączniku do tego rozporządzenia poprzez ich błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że praca kierowcy ciągnika (traktorzysty) i kierowcy kombajnu (kombajnisty) jest pracą w szczególnych warunkach niezależnie od tego, czy była wykonywana w transporcie i łączności, czy też jako praca polowa, przy jednoczesnym rozstrzygnięciu przez Sąd Apelacyjny, bez udziału biegłych, że praca traktorzysty i kombajnisty wykonującego prace polowe jest pracą o takim samym stopniu szkodliwości, jak praca traktorzysty i kombajnisty wykonywana w transporcie i łączności.
Sąd Najwyższy zważył co następuje:Skarga kasacyjna organu rentowego okazała się zasadna z uwagi na niedostateczne ustalenia faktyczne, konieczne do przyjęcia założenia, zgodnie z którym praca traktorzysty i kombajnisty, wykonującego prace polowe, jest pracą o takim samym stopniu szkodliwości dla zdrowia, jak praca traktorzysty i kombajnisty w transporcie i łączności.W dotychczasowym orzecznictwie Sąd Najwyższy przyjmował, że wyodrębnienie prac kwalifikujących do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym ma zasadniczo charakter stanowiskowo-branżowy.
Usystematyzowanie prac o znacznej szkodliwości i uciążliwości w oddzielnych działach oraz przypisanie poszczególnych stanowisk pracy do gałęzi gospodarki nie jest przypadkowe. Konkretne stanowisko narażone jest na ekspozycję na czynniki szkodliwe w stopniu mniejszym lub większym w zależności od tego, w którym dziale przemysłu jest umiejscowione. Dlatego konieczny jest bezpośredni związek wykonywanej pracy z procesem technologicznym właściwym dla danego działu gospodarki. Oznacza to, że przynależność pracodawcy do określonej gałęzi przemysłu ma znaczenie istotne i nie można dowolnie, z naruszeniem postanowień rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r., wiązać konkretnych stanowisk pracy z branżami, do których nie zostały przypisane w tym akcie prawnym (wyroki Sądu Najwyższego z 19 maja 2011 r., III UK 174/10, LEX nr 901652; z 3 czerwca 2008 r., I UK 381/07, LEX nr 494112; z 16 czerwca 2009 r., I UK 20/09, LEX nr 515698; z 16 czerwca 2009 r., I UK 24/09, LEX nr 518067; z 1 czerwca 2010 r., II UK 21/10, LEX nr 619638, z 19 maja 2011 r., III UK 174/10, LEX nr 901652).Kierując się powyższym założeniem, w wyroku z 3 grudnia 2013 r., I UK 172/13 (LEX nr 1467147), który zapadł w tożsamym stanie faktycznym, Sąd Najwyższy przyjął, że nie ma najmniejszych podstaw do uznania, iż prace polowe, polegające na obsługiwaniu ciągnika, mogą być zaliczone do prac w transporcie, przewidzianych w wykazie A, dziale VIII pod pozycją 3.
Wymienienie w ww. wykazie prac kierowców ciągników i kombajnów nie oznacza, że za pracę w szczególnych warunkach powinno być uznane kierowanie tymi pojazdami przy wykonywaniu jakichkolwiek czynności, a nie tylko transportowych. Nieuzasadnione jest zatem stanowisko, zgodnie z którym praca kierującego ciągnikiem jest zawsze pracą w transporcie, nawet wówczas, gdy kierujący wykonuje przy pomocy ciągnika prace polowe. Bezzasadne jest bowiem swobodne lub też dowolne wiązanie konkretnych stanowisk pracy z branżami, do których nie zostały przypisane w rozporządzeniu.
Na przywołany wyżej wyrok Sądu Najwyższego powołano się w skardze kasacyjnej organu rentowego. Sąd Najwyższy w obecnym składzie zwraca jednak uwagę, że przytoczona na wstępie rozważań zasada stanowiskowo-branżowego charakteru wyodrębnienia prac kwalifikujących do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym nie ma charakteru absolutnego i w szczególnych okolicznościach sprawy można od niej odstąpić. Może się bowiem zdarzyć, że zakład pracy wykonywał także zadania całkowicie odpowiadające innemu działowi gospodarki (wyroki Sądu Najwyższego z 25 marca 2014 r., I UK 337/13 LEX nr 1458817; z 25 marca 2014 r., I UK 337/13, LEX nr 1458817; z 6 lutego 2014 r., I UK 314/13, OSNP 2015 nr 5, poz. 66), a co za tym idzie, szkodliwość danego rodzaju pracy odpowiada szkodliwości pracy przyporządkowanej do innej branży.
Decydujące w tym przypadku znaczenie ma to, czy pracownik w ramach swoich obowiązków stale i w pełnym wymiarze czasu pracy narażony był na działanie tych samych szkodliwych czynników, na które narażeni byli pracownicy innego działu przemysłu, w ramach którego to działu takie same prace zaliczane są do pracy w szczególnych warunkach (wyroki Sądu Najwyższego z 6 lutego 2014 r., I UK 314/13, LEX nr 1439383; z 25 marca 2014 r., I UK 337/13, LEX nr 1458817). Stosując te założenia w sprawie o analogicznym stanie faktycznym, Sąd Najwyższy w wyroku z 13 sierpnia 2015 r., II UK 298/14 (LEX nr 1797093) uznał, że nie może podzielić stanowiska Sądu drugiej instancji (takiego samego jak wyrażone w uzasadnieniu wyroku zaskarżonego w niniejszej sprawie), zgodnie z którym istotny dla stwierdzenia wykonywania pracy w szczególnych warunkach jest wyłącznie rodzaj tej pracy, a bez znaczenia pozostaje okoliczność zatrudnienia pracownika w określonym sektorze gospodarki.
Uchylając zaskarżony wyrok w sprawie II UK 298/14 Sąd Najwyższy wyjaśnił, że konstatacja, zgodnie z którą „w czasie zatrudnienia w rolniczej spółdzielni usługowej wnioskodawca wykonywał faktycznie wszelkie zlecone prace w ramach usług wykonywanych przez pracowników pracujących w wyodrębnionym w ramach tej spółdzielni dziale transportu, zatem jego praca była też de facto pracą w transporcie” musi opierać się na ustaleniu, że stopień szkodliwości lub uciążliwości pracy wnioskodawcy jako kierowcy traktora w spółdzielni usług rolniczych (a zatem w rolnictwie), nie wykazuje żadnych istotnych różnic w stosunku do pracy kierowcy ciągnika w transporcie, rozumianym słownikowo jako zespół czynności związanych z przemieszczaniem osób i dóbr materialnych przy użyciu odpowiedniego pojazdu.Podzielając stanowisko w sprawie II UK 298/14, Sąd Najwyższy podkreśla, że niewątpliwie prace kierowcy ciągnika, traktora czy kombajnu w transporcie i rolnictwie, mimo podobieństw, są różne, stąd też dla przyjęcia, że praca kierowcy traktora (kombajnu) w spółdzielni usług rolniczych, może być kwalifikowana jako praca w warunkach szczególnych w transporcie, wymagane jest poczynienie ustaleń wykazujących odpowiednio bliskie podobieństwo pracy w tych różnych branżach, przy czym jednocześnie warto wskazać, że pod poz. 3, działu VIII tego wykazu (transport), wymienione zostały prace m.in. kierowców kombajnów, które to urządzenia w zdecydowanej większości są maszynami rolniczymi, wykorzystywanymi nie w transporcie, ale przy pracach w rolnictwie.
Z powyższych względów Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie podziela założenia wynikającego pośrednio z wyroku Sądu Najwyższego z 8 października 2014 r., III UK 24/14 (LEX nr 1537561), w którym milcząco zaaprobowano kwalifikację pracy na stanowisku kierowcy ciągnika w rolniczej spółdzielni produkcyjnej jako pracy wykonywanej w warunkach szczególnych (na zasadzie przewidzianej w wykazie A, dziale VIII pod pozycją 3).Mając na względzie powyższe Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. eb