Supreme Court quashes criminal verdict due to mandatory defense counsel absence violating procedural rights.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court quashed the first-instance and appellate criminal verdicts, ordering a retrial. The defendant was convicted of sexual offenses against minors without a defense attorney during critical trial phases, despite the law mandating one. The court ruled that the lower courts failed to appoint counsel ex officio when the defendant lacked capacity to choose one, creating a fundamental procedural violation.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 79 § 1 pkt 4 k.p.k.; Art. 79 § 4 k.p.k.; Art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k.: The absence of mandatory defense counsel in proceedings where the accused cannot choose one constitutes a fundamental procedural violation requiring the quashing of the judgment.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IADecisioni correlate
Generato dall'IATesto completo
III KK 425/24 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 marca 2025 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Paweł Wiliński (przewodniczący, sprawozdawca)SSN Tomasz ArtymiukSSN Małgorzata Wąsek-WiaderekProtokolant Dominika Izdebska przy udziale prokuratora Jerzego Kopcia del. do Prokuratury Krajowej,w sprawie X.3 Y.3 skazanego z art. 200 § 3 k.k. w zw. z art. 12 § 1 k.k. i in.,po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawiew dniu 13 marca 2025 r.,kasacji, wniesionej przez obrońcęod wyroku Sądu Okręgowego w Nowym Sączuz dnia 27 lutego 2024 r., sygn. akt II Ka 354/23,utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w Nowym Sączuz dnia 13 kwietnia 2023 r., sygn. akt II K 552/22, 1. na podstawie art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. uchyla zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy wyrok Sądu Rejonowego w Nowym Sączu i przekazuje sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania;
2. zarządza zwrot X.3 Y.3 opłaty od kasacji. Tomasz Artymiuk Paweł Wiliński Małgorzata Wąsek-Wiaderek
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 13 kwietnia 2023 r., sygn. akt II K 552/22, Sąd Rejonowy w Nowym Sączu, uwzględniając wniosek oskarżonego X.3 Y.3 złożony w trybie art. 387 k.p.k., uznał go za winnego sześciu czynów:
1) z art. 200 § 3 k.k. w zw. z art. 12 § 1 k.k.;
2) z art. 200 § 4 k.k. w zw. z art. 12 § 1 k.k.;
3) z art. 200a § 2 k.k. w zw. z art. 12 § 1 k.k.;
4) z art. 200 § 1 k.k. i art. 201 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 12 § 1 k.k. ;
5) z art. 200 § 3 k.k. w zw. z art. 12 § 1 k.k.;
6) z art. 200 § 4 k.k. i art. 200 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. Za każde z tych przestępstw wymierzył skazanemu jednostkowe kary pozbawienia wolności, a następnie karę łączną 3 lat pozbawienia wolności. Orzekł nadto wobec oskarżonego łączny zakaz zajmowania wszelkich stanowisk, wykonywania wszelkich zawodów albo działalności związanej z wychowaniem, edukacją, leczeniem małoletnich lub opieką nad nimi na okres 14 lat, łączny zakaz przebywania w środowiskach lub miejscach w których odbywa się wychowanie, edukacja, leczenie małoletnich i opieka nad nimi, a także zakaz kontaktowania się z pokrzywdzoną X.
Y. i zbliżania się do niej na odległość mniejszą niż 50 metrów na okres 14 lat, nadto orzekł zakaz kontaktowania się z pokrzywdzoną X.1 Y.1 i zbliżania się do niej na odległość mniejszą niż 50 metrów na okres 10 lat. Orzekł też nawiązkę na rzecz X. Y. w kwocie 15.000 zł oraz nawiązkę na rzecz pokrzywdzonej X.1 Y.1 w kwocie 8.000 zł.Po rozpoznaniu apelacji obrońcy Sąd Okręgowy w Nowym Sączu, wyrokiem z dnia 27 lutego 2024 r., sygn. akt II Ka 354/23, utrzymał zaskarżone orzeczenie w mocy.Kasację od wyroku Sądu odwoławczego wniósł obrońca skazanego, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu:„mogące mieć wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia rażące naruszenie przepisów postępowania w postaci art. 79 § 1 pkt 4 k.p.k. w związku z art. 387 § 1 k.p.k. oraz art. 447 § 5 k.p.k. skutkując wystąpieniem okoliczności wymienionej w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. poprzez :1/ Uznanie przez Sąd Okręgowy że oskarżony działając bez obrońcy przed Sądem I instancji złożył wniosek o skazanie bez rozprawy i zgodził się w sposób przemyślany i wolny od jakichkolwiek wad na przedstawione ostatecznie propozycje bezwzględnej kary pozbawienia wolności, aczkolwiek opinia biegłych psychiatry, psychologa i seksuologa z dnia 27.04. 2022 r. analizując etiologię zachowania skazanego nie uznała za konieczne przeprowadzenia badania EEG celem ustalenia ew. schorzeń czynnościowych i organicznych mózgu wykluczając mimo to zmiany w odniesieniu do zmian organicznych w oun (vide: analiza opinii dot. typu nieprzystosowanego), a także nie rozważając, czy nadużywanie alkoholu przez skazanego tempore criminis nie skutkowało wtórnym obniżeniem ogólnej sprawności intelektualno-poznawczej o podłożu organicznym także zmianami w sposobie myślenia mającymi wpływ na jego decyzje dotyczące wniosku o wydanie wyroku, a nadto;2/ Nierozważenie uchybienia polegającego na powinności obligatoryjnej obrony skazanego przed Sądem I instancji (art. 79 § 4 k.p.k.) pomimo opinii biegłych lekarzy psychiatrów, iż jego poczytalność w czasie popełnienia czynu nie była wyłączona ani w znacznym stopniu ograniczona a nadto pomimo przyjęcia, że stan zdrowia psychicznego X.3 Y.3 pozwala mu na udział w postępowaniu i prowadzenie obrony w sposób samodzielny i rozsądny, w sytuacji gdy ustawodawca wymaga, aby Sąd nie tylko przestrzegł oskarżonego mając na uwadze, okoliczności przedstawione powyżej przed konsekwencjami dobrowolnego poddania się karze, związanymi z ograniczeniem możliwości zaskarżenia wyroku, ale także nie pouczył o możliwości cofnięcia wniosku, czy też złożenia w sprawie zarządzenia przerwy do dłuższego namysłu, o której to drugiej możliwości jest mowa w uzasadnieniu wyroku Sądu II instancji, zanim skutki konsensusu staną się nieodwracalne, zwłaszcza że wniosek oskarżyciela publicznego dotyczył w zakresie kary zasadniczej tak przed (trzy lata i sześć miesięcy), jak i po modyfikacji (trzy lata) kary łącznej pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia za czyny z art. 200 § 1 k.k., art. 200 § 3 k.k., art.200 § 4 k.k., art. 201 k.k. i art. 200a § 2 k.k.”Mając na uwadze powyższe, skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu odwoławczego oraz utrzymanego nim w mocy wyroku Sądu Rejonowego w Nowym Sączu i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.W odpowiedzi na kasację Prokurator Rejonowy w Nowym Sączu wniosła o oddalenie kasacji jako oczywiście bezzasadnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Kasacja obrońcy oskarżonego okazała się oczywiście bezzasadna, zaś wobec rozpoznania jej na rozprawie i ujawnienia w ustnych motywach powodów tej oceny odstąpiono od ich pisemnego referowania. Jednocześnie jednak podczas rozpoznawania kasacji Sąd Najwyższy stwierdził z urzędu wystąpienie bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k., która obligowała do uchylenia orzeczeń Sądów obu instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Nowym Sączu.Przyczyną wystąpienia wskazanej wady prawnej było uchybienie wymogom zapewnienia skazanemu obrońcy, w sytuacji, gdy zachodził w sprawie przypadek obrony obligatoryjnej, o którym mowa w art. 79 § 2 k.p.k.
Jak bowiem wynika z akt sprawy w toku postępowania przygotowawczego prokurator powołał dowód z opinii biegłych psychiatrów oraz biegłego seksuologa celem stwierdzenia czy występują u oskarżonego okoliczności, o których mowa w art. 31 § 1 i 2 k.k., zaburzenia osobowości, zaburzenia preferencji seksualnych, uzależnienie od alkoholu, a także okoliczności z art. 79 § 1 pkt. 4 k.p.k., tj. czy stan zdrowia oskarżonego pozwala na udział w postępowaniu lub prowadzenie obrony w sposób samodzielny i rozsądny. Nie budzi przy tym wątpliwości w orzecznictwie, a także w ocenie niniejszego składu Sądu Najwyższego, że już sama decyzja o powołaniu tego dowodu oznacza rzeczywiste ujawnienie się po stronie organu procesowego, tu prokuratora, „uzasadnionej wątpliwości” w rozumieniu art. 79 § 1 pkt. 3 i 4 k.p.k.
W sporządzonej opinii sądowo psychiatryczno-seksuologicznej (k. 156) nie stwierdzono występowania nieprawidłowości w osobowości oskarżonego, w tym choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego, wskazano też na zachowaną zdolność rozpoznania znaczenia podejmowanych zachowań i zdolność do udziału w postępowaniu oraz prowadzenia obrony w sposób samodzielny i rozsądny. Zatem istniały procesowe podstawy do stwierdzenia, że udział obrońcy w sprawie oskarżonego nie jest obowiązkowy. Tym samym sąd, działając albo na wniosek prokuratora już na etapie postępowania przygotowawczego albo z urzędu po wniesieniu aktu oskarżenia, uprawniony był do wydania w tym zakresie odpowiedniego postanowienia.
Brak takiego orzeczenia, wobec jednoznacznego brzmienia art. 79 § 4 k.p.k. oznaczał jednak, że obrona oskarżonego z udziałem obrońcy w toku postępowania była od chwili wydania postanowienia o powołaniu biegłych i pozostawała w toku dalszego postępowania obligatoryjna.Tymczasem, jak wynika z akt sprawy Sąd Rejonowy w Nowym Sączu, mimo stosunkowo niewielkiej obszerności akt sprawy, nie dostrzegł tej okoliczności. W konsekwencji wbrew jednoznacznej regulacji procesowej nie zapewnił oskarżonemu obrońcy z urzędu, a sam oskarżony nie korzystał z pomocy obrońcy z wyboru.
Oskarżony nie miał w szczególności obrońcy na rozprawie przed Sądem I instancji w dniu 9 marca 2023 r. oraz w dniu 13 kwietnia 2023 r., a więc na etapie na którym złożył wniosek o dobrowolne poddanie się karze i kiedy zapadł w tej sprawie wyrok skazujący. Oskarżony ustanowił obrońcę z wyboru dopiero na etapie postępowania odwoławczego. Okoliczności związane z naruszeniem art. 79 § 4 k.p.k. nie były podnoszone w apelacji, nie dostrzegł ich także z urzędu Sąd odwoławczy, ani autor kasacji wniesionej w tej sprawie. Nie zmienia to jednak faktu, że uchybienie to miało miejsce, a oskarżony nie miał obrońcy w postępowaniu sądowym w wypadku określonym w art. 79 § 1 k.p.k., tj. gdy jego obrona musiała być prowadzona obligatoryjnie z udziałem obrońcy.
Mimo zatem tego, że jak wynika z akt sprawy, przebiegu postępowania i podjętych rozstrzygnięć, oskarżony był świadomy swojej sytuacji prawnej, rozumiał znaczenie złożonego wniosku z art. 387 § 1 k.p.k. i uzgodnił z prokuratorem przy braku sprzeciwu pokrzywdzonych propozycję w zakresie wysokości kary, to jednak powyższe uchybienie w zapewnieniu obrońcy z urzędu oznacza wystąpienie bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt. 10 k.p.k. (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 18 maja 2022 r., I KZP 10/21 i powołane tam dalsze orzeczenia).
Stwierdzenie to obliguje Sąd Najwyższy do uchylenia orzeczeń Sądów obu instancji oraz przekazania sprawy do jej ponownego rozpoznania.Orzekający w tej sprawie ponownie Sąd Rejonowy w Nowym Sączu będzie miał w szczególności na uwadze kwestię oceny zdolności oskarżonego do samodzielnego prowadzenia obrony, a także fakt, że do uchylenia orzeczeń w tej sprawie doszło w wyniku rozpoznania apelacji i kasacji wniesionych wyłącznie na korzyść oskarżonego.Z powyższych względów orzeczono jak w sentencji. [J.J.][r.g.] Tomasz Artymiuk Paweł Wiliński Małgorzata Wąsek-Wiaderek