Supreme Court dismisses appeal and quashes proceedings due to statute of limitations barring prosecution for communist crimes.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court quashed the lower court's conviction and terminated criminal proceedings against the defendant. The defendant argued that the amnesty law of December 7, 1989, should have voided the prosecution, while the prosecution contended the statute of limitations had expired. The court ruled that the statute of limitations for communist crimes expired in 1990, and since the crime occurred before the amnesty law, the proceedings were legally barred.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 4 ust. 1 ustawy o IPN; Art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k.: The statute of limitations for communist crimes expired in 1990; if the crime was committed before the amnesty law, criminal proceedings must be dismissed.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
WYROK Z DNIA 4 MARCA 2009 R.
III KK 322/08
Przepis art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie
Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w pierwotnym brzmieniu (Dz. U. Nr 155, poz. 1016) stanowił, że
bieg terminu przedawnienia zbrodni komunistycznej rozpoczyna się od
dnia 1 stycznia 1990 r. oraz że art. 4 § 1 k.k. nie stosuje się. Przepis ten
określał początek biegu terminu przedawnienia, natomiast nie wskazywał
jego zakończenia. W tym zakresie zastosowanie miały przepisy Kodeksu
karnego z 1969 r., dotyczące terminów przedawnienia karalności przestępstw. Dopiero nowelizacja tej ustawy dokonana ustawą z dnia 13 maja
1999 r. (Dz. U. Nr 38, poz. 360) wprowadziła w art. 4 ust. 1a dwudziestoletni i trzydziestoletni termin przedawnienia zbrodni komunistycznych, liczony od dnia 1 stycznia 1990 r.
Okres przedawnienia, który raz upłynął, nie może odżyć na skutek
zmiany przepisów, chyba że ustawodawca wyłącza w ogóle stosowanie
przedawnienia do określonej kategorii przestępstw. Takie unormowanie
wprowadzono w art. 109 k.k. z 1969 r., jak i obecnie w art. 105 § 1 i 2 k.k.
oraz w art. 4 ust. 1 ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, jako implementację norm
prawa międzynarodowego o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni
wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości.
Przewodniczący: sędzia SN D. Świecki (sprawozdawca).
Sędziowie: SN T. Artymiuk, SA (del. do SN) M. Laskowski.
Prokurator Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi
Polskiemu R. Janicki.
Sąd Najwyższy w sprawie Stefana S., skazanego z art. 158 § 1 k.k.,
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 4 marca 2009 r., kasacji, wniesionej przez Dyrektora Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na korzyść, od wyroku Sądu Okręgowego w R. z dnia 10
marca 2008 r., zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w R. z dnia 6 września 2007 r.,
u c h y l i ł zaskarżony wyrok i zmieniony nim wyrok Sądu Rejonowego w R.
i na podstawie art. 439 § 1 pkt 9 w zw. z art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. postępowanie karne u m o r z y ł (...).
UZASADNIENIE
Wyrokiem Sądu Rejonowego w R. z dnia 6 września 2007 r. oskarżony Bogdan S. został uznany za winnego popełnienia w dniu 25 czerwca
1976 r. przestępstwa z art. 247 § 1 k.k. i art. 158 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2
k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu i za to wymierzono mu karę 2 lat pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono na okres 5 lat. Na podstawie art. 71 § 1 k.k.
orzeczono grzywnę w wysokości 100 stawek po 20 zł każda, a na podstawie art. 50 k.k. orzeczono podanie wyroku do publicznej wiadomości.
Na skutek apelacji wniesionej przez oskarżonego, Sąd Okręgowy w
R. wyrokiem z dnia 10 marca 2008 r. zmienił zaskarżony wyrok przyjmując,
że czyn oskarżonego wypełnił dyspozycję art. 158 § 1 k.k. w zw. z art. 2
ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej i za
to wymierzył karę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności, warunkowo zawieszając jej wykonanie na okres 3 lat oraz orzekł karę grzywny w wysokości 100 stawek po 20 zł, a także podanie wyroku do publicznej wiadomości.
Kasację od tego wyroku wniósł Dyrektor Komisji Ścigania Zbrodni
przeciwko Narodowi Polskiemu – Zastępca Prokuratora Generalnego, zaskarżając go w całości na korzyść oskarżonego i zarzucił rażące naruszenie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 7 grudnia 1989 r. o amnestii, poprzez niezastosowanie wskazanego przepisu, a w konsekwencji zaniechanie umorzenia postępowania, pomimo że czyn zarzucany oskarżonemu w świetle art.
7 ust. 1 powołanej ustawy nie należał do kategorii podlegającej wyłączeniu
jej stosowania, a wymierzona kara nie przekroczyła 2 lat pozbawienia wolności. W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego
w R. i umorzenie postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 11 k.p.k. w zw.
z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 7 grudnia 1989 r. o amnestii.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Kasacja jest zasadna w zakresie żądania umorzenia postępowania,
jednakże z powodu innej przyczyny wyłączającej ściganie. Otóż, w niniejszej sprawie nastąpiło przedawnienie karalności czynu z art. 158 § 1 k.k. w
zw. z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (dalej
w skrócie ustawa o IPN). Przepis art. 4 ust. 1 tej ustawy stanowił, że bieg
terminu przedawnienia zbrodni komunistycznej rozpoczyna się od dnia 1
stycznia 1990 r. oraz że art. 4 § 1 k.k. nie stosuje się. Przepis ten określał
początek biegu terminu przedawnienia, natomiast nie wskazywał jego zakończenia. W tym zakresie zastosowanie miały przepisy Kodeksu karnego
z 1969 r., dotyczące terminów przedawnienia karalności przestępstw. Dopiero nowelizacja tej ustawy dokonana ustawą z dnia 13 maja 1999 r. (Dz.
U. Nr 38, poz. 360) wprowadziła w art. 4 ust. 1a dwudziestoletni i trzydzie-
stoletni termin przedawnienia zbrodni komunistycznych, liczony od dnia 1
stycznia 1990 r. Czyn, który przypisano oskarżonemu z art.158 § 1 k.k., tak
jak i poprzedni przepis art. 158 § 1 k.k. z 1969 r., zagrożony jest karą 3 lat
pozbawienia wolności. Okres przedawnienia tego przestępstwa zarówno
na podstawie art. 105 § 1 pkt 3 k.k. z 1969 r., jak i art. 101 § 1 pkt 4 k.k. z
1997 r., ustaje z upływem 5 lat od czasu jego popełnienia. Zważywszy, że
ustawa o IPN z chwilą jej wejścia w życie wprowadziła modyfikację co do
daty początkowej biegu terminu przedawnienia karalności przestępstw stanowiących zbrodnie komunistyczne, gdyż bieg tego terminu rozpoczynał
się od dnia 1 stycznia 1990 r., to końcowy okres terminu przedawnienia
pozostawał bez zmian, liczony zgodnie z przepisami Kodeksu karnego. Tak
więc, karalność przestępstwa z art. 158 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy
o IPN, popełniony przed dniem 1 stycznia 1990 r., uległa przedawnieniu z
dniem 1 stycznia 1995 r. Natomiast postępowanie w sprawie popełnienia
przestępstw przez funkcjonariuszy państwa komunistycznego w czerwcu
1976 r. w R. wobec protestujących robotników zostało wszczęte w dniu 29
lutego 1996 r. Tym samym, w chwili wszczęcia postępowania karnego karalność przestępstwa z art. 158 § 1 k.k., które przypisano oskarżonemu jako zbrodnię komunistyczną, uległa już przedawnieniu. W niniejszej sprawie
oskarżonemu postawiono zarzut popełnienia czynu wypełniającego znamiona nie tylko art. 158 § 1 k.k., ale również art. 247 § 1 k.k. z 1997 r. w
zw. z art. 11 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy o IPN. Przestępstwo z art.
247 § 1 k.k. zagrożone jest karą 5 lat pozbawienia wolności. Przepis ten
nie miał swojego odpowiednika na gruncie Kodeksu karnego z 1969 r. Natomiast kodeks ten przewidywał karalność za przestępstwo znęcania się
(art. 184 § 1 k.k.). Przyjmując, że czyn polegający na znęcaniu się nad
osobą zatrzymaną w związku z powstaniem stosunku zależności wyczerpywał znamiona art. 184 § 1 k.k. z 1969 r., to oskarżony mógł w chwili
wszczęcia postępowania w sprawie, a więc dnia 29 lutego 1996 r. stanąć
pod zarzutem popełnienia czynu wyczerpującego dyspozycje art. 158 § 1
k.k. i art. 184 § 1 k.k. w zw. z art. 10 § 2 k.k. z 1969 r. w zw. z art. 2 ust. 1
ustawy o IPN. Jednakże, choć przestępstwo z art. 184 § 1 k.k. z 1969 r.
zagrożone było karą 5 lat pozbawienia wolności, to okres karalności tego
przestępstwa wynosił również 5 lat (art. 105 § 1 pkt 3 k.k. z 1969 r.). Gdyby
nawet przyjąć, że z uwagi na rodzaj zarzuconego przestępstwa okres ten
byłby dłuższy i wynosił np. 10 lat, to i tak z punktu widzenia biegu okresu
przedawnienia karalności decyduje to, jakie przestępstwo oskarżony w rzeczywistości popełnił, a więc czyn przypisany, a nie o jakie przestępstwo został oskarżony – czyn zarzucany. Przedawnienie karalności dotyczy bowiem przestępstwa, a nie jego kwalifikacji prawnej. W konsekwencji, ustalenie przez Sąd Odwoławczy, że oskarżony popełnił wyłącznie przestępstwo z art. 158 § 1 k.k. oznaczało, że czyn taki nie mógł być ścigany w
chwili wszczęcia postępowania w sprawie, bo zachodziła ujemna przesłanka procesowa w postaci przedawnienia jego karalności. Takiej oceny stanu
prawnego nie zmienia fakt, że wspomniana już nowelizacja ustawy o IPN –
ustawa z dnia 9 kwietnia 1999 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej (...) (Dz. U. Nr 38, poz. 360) wprowadziła także górną granicę
okresu przedawnienia zbrodni komunistycznych, która wynosiła odpowiednio 20 lub 30 lat, liczonych od dnia 1 stycznia 1990 r. Jednakże w chwili
wejścia w życie tej ustawy karalność przestępstwa przypisanego oskarżonemu z art. 158 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy o IPN uległa już przedawnieniu. Należy w związku z tym wyrazić pogląd, że okres przedawnienia, który raz upłynął, nie może odżyć na skutek zmiany przepisów, chyba
że ustawodawca wyłącza w ogóle stosowanie przedawnienia do określonej
kategorii przestępstw. Takie unormowanie wprowadzono w art. 109 k.k. z
1969 r., jak i obecnie w art. 105 § 1 i 2 k.k. oraz w art. 4 ust. 1 ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, jako implementację norm prawa międzynarodowego o nie-
stosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko
ludzkości (art. I Konwencji z dnia 26 listopada 1968 r., ratyfikowanej przez
Polskę, Dz. U. z 1970 r. Nr 26, poz. 208, załącznik; por. też uzasadnienie
uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 2002 r., I KZP 15/02,
OSNKW 2002, z. 7–8, poz. 47).
Tym samym, w niniejszej sprawie zachodził zbieg podstaw wyłączających ściganie, albowiem oprócz wskazanej ujemnej przesłanki procesowej z art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k., zasadnie skarżący zarzucił rażące naruszenie
prawa procesowego z powodu zaistnienia okoliczności wyłączającej ściganie, określonej w art. 17 § 1 pkt 11 k.p.k., polegającej na niezastosowaniu
przepisu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 7 grudnia 1989 r. o amnestii (Dz. U. Nr
64, poz. 390), zgodnie z którym należało umorzyć postępowanie. Sąd
Okręgowy w R. po rozpoznaniu apelacji wydał merytoryczne orzeczenie
zmieniające wyrok Sądu Rejonowego w R. i uznał oskarżonego za winnego popełnienia przestępstwa z art. 158 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy
o IPN, za które wymierzył karę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności.
Dopuścił się więc również naruszenia art. 439 § 1 pkt 9 w zw. z art. 17 § 1
pkt 11 k.p.k. w zw. z art. 1 ust. 1 wskazanej ustawy o amnestii. Zgodnie
bowiem z tym ostatnim przepisem w sprawach o przestępstwa i przestępstwa skarbowe, jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że w wypadku przestępstwa umyślnego kara pozbawienia wolności nie przekroczyłaby lat 2
(...), postępowanie karne umarza się. Jednocześnie wobec oskarżonego
nie zachodziły okoliczności wyłączające zastosowanie ustawy o amnestii,
wymienione w art. 7 ust. 1, zaś czyn oskarżonego został popełniony przed
dniem 12 września 1989 r. (art. 15 ustawy). Oskarżonemu przypisano popełnienie przestępstwa o charakterze zbrodni komunistycznej (art. 1 pkt 1a
tiret drugi ustawy z dnia 18 grudnia 1989 r. o IPN). Jednakże, zgodnie z
art. 4 ust. 3 tej ustawy do sprawców tych zbrodni nie stosuje się wydanych
przed dniem 7 grudnia 1989 r. przepisów i dekretów, które przewidują
amnestię lub abolicję. A contrario, mogą mieć zastosowanie przepisy ustaw
amnestyjnych wydane później, tzn. po dniu 6 grudnia 1989 r. Tak więc, w
stosunku do oskarżonego miała zastosowanie ustawa o amnestii z dnia 7
grudnia 1989 r.
Podsumowując stwierdzić należy, że pomimo wskazanego w kasacji
uchybienia o randze bezwzględniej przyczyny odwoławczej, postępowanie
karne przeciwko oskarżonemu nie mogło zostać w ogóle wszczęte, albowiem zachodziła ujemna przesłanka procesowa w postaci przedawnienia
karalności przestępstwa. Jest to niewątpliwie przesłanka „wyprzedzająca”
w stosunku do tej wskazanej w kasacji. Dlatego też, na podstawie art. 536
§ 1 k.p.k. Sąd Najwyższy stwierdziwszy zaistnienie bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k.
wyszedł poza granice zarzutu. Wobec powyższego wyroki Sądu Okręgowego w R. oraz wyrok Sądu Rejonowego w R. wydane zostały z naruszeniem art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. Stąd też, uwzględniając kasację poza granicami zarzutu, Sąd Najwyższy uchylił nie tylko wyrok Sądu Okręgowego w R.,
ale również wyrok Sądu Rejonowego w R. i umorzył postępowanie, zaś na
podstawie art. 638 k.p.k. kosztami procesu obciążył Skarb Państwa.