Supreme Court quashes criminal verdict for missing legal decision on main charge, remanding for retrial.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court quashed the lower court's criminal verdict because it failed to issue a substantive ruling on the main charge in the operative part. The defendant argued the date of the crime differed from the indictment, while the prosecution contended the procedural defect precluded a final judgment. The court held that without an explicit decision on guilt or innocence regarding the charged act, the conviction could not be considered legally erroneous, necessitating a retrial.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 413 § 1 pkt 5 k.p.k.; Art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k.: A cassation court must examine additional grounds if they are a direct consequence of the alleged legal error, but cannot issue a subsequent judgment on the merits if the lower court's operative part lacks a decision on the main subject of the trial.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
WYROK Z DNIA 4 KWIETNIA 2006 R.
III KK 306/05
1. W wypadku dokonania w wyroku odmiennego niż w akcie oskarżenia określenia daty i miejsca zdarzenia, przy ocenie czy w konkretnej
sprawie ramy oskarżenia zostały przekroczone, nie przesądza jeszcze
identyczność dobra prawnego będącego przedmiotem zamachu, identyczność oskarżonych i pokrzywdzonych, a nawet identyczna kwalifikacja prawna, lecz zdecydować o tym może dopiero analiza strony podmiotowej i przedmiotowej czynu zarzuconego i przypisanego, a w szczególności określenie związku przyczynowego między ustalonym zachowaniem osoby oskarżonej o popełnienie przestępstwa i wynikającego z tego zachowania skutkiem takiego działania bądź zaniechania.
2. Gdy inne rażące naruszenie prawa, nieskutkujące wprawdzie
samo przez się wystąpieniem bezwzględnej przyczyny odwoławczej, jest
prostą konsekwencją takiej obrazy prawa, która stanowi o zasadności
twierdzenia autora kasacji co do wystąpienia okoliczności wymienionych
w art. 439 k.p.k., będąc właśnie bezpośrednim następstwem takiej obrazy, Sąd Najwyższy nie tylko może, lecz jest wręcz obowiązany do zbadania i oceny także tego innego zarzutu, wywiedzionego w skardze kasacyjnej.
3. Nie można mówić o skazaniu oczywiście niesprawiedliwym, skoro część dyspozytywna wyroku nie zawiera „rozstrzygnięcia sądu”
(art.413 § 1 pkt 5 k.p.k.) co do zasadniczego przedmiotu procesu.
Przewodniczący: sędzia SN T. Grzegorczyk.
Sędziowie: SN K. Cesarz, WSO (del. do SN) T. Artymiuk
(sprawozdawca).
Prokurator Prokuratury Krajowej: B. Mik.
Sąd Najwyższy w sprawie Witolda W., skazanego z art. 286§ 1
k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2006
r. kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego od wyroku Sądu Okręgowego w T. z dnia 17 grudnia 2004 r., utrzymującego w mocy wyrok
Sądu Rejonowego w T. z dnia 29 marca 2004 r.,
u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy wyrok Sądu
Rejonowego w T., i:
a)
na podstawie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k.
u m o r z y ł postępowanie w sprawie czynu przypisanego oskarżonemu,
b)
p r z e k a z a ł sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji w zakresie czynu zarzuconego aktem oskarżenia (...).
UZASADNIENIE
Witold W. oskarżony został o to, że w dniu 15 października 2001 r.
w Z., w celu osiągnięcia korzyści majątkowej przez wprowadzenie w błąd
Zakładu Obsługi Procesów Inwestycyjnych „C.” w T. co do możliwości i
zamiaru uregulowania swoich należności za zamówioną usługę, zawarł
umowę o dzieło na wykonanie analiz kosztorysowania rozliczeń inwestycyjnych, czym doprowadził „C.” do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w kwocie 137 869,54 zł” – tj. o popełnienie przestępstwa określonego w art. 286 § 1 k.k.
Sąd Rejonowy w T. wyrokiem z dnia 29 marca 2004 r., uznał
oskarżonego Witolda W. za winnego tego, że w grudniu 2001 r. w T.,
działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej wprowadził w błąd Zakład Obsługi Procesów Inwestycyjnych „C.” w T. co do zamiaru zapłaty
kwoty 20 000 zł, tytułem części należności za przeprowadzony audyt
techniczny spółki „B.” w ten sposób, że uzależnił wypłatę tej kwoty pieniędzy od wystawienia przez Józefa C. – współwłaściciela zakładu
dwóch dowodów wpłaty pieniędzy po 10 000 zł, a następnie tych pieniędzy nie wpłacił zakładowi, czym doprowadził Zakład Obsługi Procesów
Inwestycyjnych „C.” w T. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w
kwocie 20 000 zł – tj. popełnienia przestępstwa określonego w art. 286 §
1 k.k., i za to skazany na karę roku pozbawienia wolności z warunkowym
zawieszeniem jej wykonania na okres 4 lat próby oraz grzywnę w wysokości 100 stawek dziennych po 20 zł każda. Jednocześnie na podstawie
art. 72 § 2 k.k. oskarżony zobowiązany został do naprawienia szkody
wyrządzonej przestępstwem przez wpłacenie na rzecz Zakładu Obsługi
Procesów Inwestycyjnych „C.” w T. kwoty 20 000 zł w terminie 3 miesięcy od uprawomocnienia się wyroku.
Orzeczenie Sądu pierwszej instancji zaskarżył osobistą apelacją
oskarżony, który podnosząc zarzuty obrazy przepisów postępowania, tj.
art. 413 § 1 pkt 5 k.p.k. – niezawarcie w komparycji wyroku rozstrzygnięcia co do zarzuconego mu czynu, art. 14 k.p.k., art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w
zw. z art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. – skazanie za czyn nieobjęty aktem oskarżenia, art. 7 k.p.k. i art. 5 § 2 k.p.k. – przekroczenie zasady swobodnej
oceny dowodów oraz błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za
podstawę orzeczenia, wniósł w konkluzji o zmianę zaskarżonego wyroku
i uniewinnienie go od zarzucanego mu czynu.
W toku rozprawy apelacyjnej obrońca oskarżonego zmodyfikował
wniosek końcowy apelacji wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i
przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w T. do ponownego rozpoznania.
Sąd Okręgowy w T., wyrokiem z dnia 17 grudnia 2004 r., utrzymał
w mocy zaskarżony wyrok uznając apelację za oczywiście bezzasadną.
Orzeczenie Sądu odwoławczego zaskarżył w całości kasacją
obrońca oskarżonego zarzucając naruszenie przepisów postępowania
mające wpływ na jego treść, a to:
1. art. 14 k.p.k. i w następstwie art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 17
§ 1 pkt 9 k.p.k., przez skazanie Witolda W. za czyn nieobjęty aktem
oskarżenia i naruszenie przez to zasady skargowości, co stanowi
bezwzględną przesłankę odwoławczą,
a w konsekwencji:
2. art. 413 § 1 pkt 5 k.p.k., przez niezawarcie w komparycji wyroku rozstrzygnięcia o winie, co do zarzucanego skazanemu czynu.
W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżący wniósł o uchylenie
wyroku Sądu Okręgowego w T. i przekazanie sprawy do ponownego
rozpoznania.
W odpowiedzi na kasację Prokurator Okręgowy w P. wniósł o
uwzględnienie kasacji w całości wobec jej oczywistej zasadności.
Prokurator Prokuratury Krajowej, w toku rozprawy kasacyjnej, popierając kasację w zakresie wywiedzionych w niej zarzutów, wniósł o
uchylenie zaskarżonego wyroku oraz utrzymanego nim w mocy wyroku
Sądu Rejonowego w T., i:
-
umorzenie, na podstawie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 439 § 1
pkt 9 k.p.k., postępowania w zakresie czynu przypisanego Witoldowi
W.,
-
uniewinnienie oskarżonego od popełnienia czynu zarzuconego mu w
akcie oskarżenia.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Kasacja jest zasadna z tym, że odmiennie niż wnosił o to w pisemnej skardze obrońca oraz w zmodyfikowanej formie – w stosunku do zajętego w tym przedmiocie stanowiska Prokuratora Prokuratury Krajowej
– ukształtować należało rozstrzygnięcie następcze, o czym niżej.
Odnosząc się do sformułowanych w nadzwyczajnym środku zaskarżenia zarzutów naruszenia prawa procesowego nie można nie zauważyć, że są one dokładnym powtórzeniem tej części zarzutów, o których mowa w art. 438 pkt 2 k.p.k., których obrazę zarzucono już w zwykłym środku odwoławczym i tym samym dotyczą one w pierwszym rzędzie orzeczenia Sądu pierwszej instancji. W niniejszej sprawie nie można jednak mówić o wyjściu przez autora kasacji poza określony w art.
519 k.p.k. zakres kasacji, bowiem rozpoznanie tych zarzutów jest nieodzownym warunkiem ustalenia, czy Sąd odwoławczy istotnie dopuścił się
naruszenia prawa, a mianowicie nie dokonał niezbędnych korektur orzeczenia sądu a quo. Taka właśnie sytuacja miała miejsce w wypadku wyroku Sądu Rejonowego w T. (skazującego Witolda W.), który nie został
skorygowany przez Sąd Okręgowy w T., pomimo zasadności wywiedzionych w apelacji zarzutów naruszenia przepisów procedury karnej.
W pierwszej kolejności rozważenia wymaga przy tym zarzut obrazy
art. 14 § 1 k.p.k., i to nie tylko dlatego, że podniesione w pkt II skargi kasacyjnej naruszenie art. 413 § 1 pkt 5 k.p.k. jest bezpośrednim następstwem niezachowania przez wyrokujące Sądy zasady skargowości, lecz
przede wszystkim z uwagi na treść art. 523 § 2 k.p.k. W wypadku niepodniesienia zarzutu z pkt. I petitum kasacji, stanowiącego uchybienie
wymienione w art. 439 k.p.k. (art. 523 § 4 pkt 1 k.p.k.), wobec skazania
oskarżonego na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, kasacja w przedmiotowej sprawie byłaby w ogóle
niedopuszczalna.
Trudno nie zgodzić się z tą częścią uzasadnienia wyroku Sądu
Okręgowego w T., w której odnosząc się do podniesionego w apelacji
zarzutu obrazy art. 14 k.p.k. (nota bene powinno być art. 14 § 1 k.p.k.)
sąd ten, powołując się, a w zasadzie cytując, obszerne fragmenty uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2002 r., V KKN
112/01 (LEX nr 55225) – na marginesie również takie, które nie były
przedmiotem zarzutu sformułowanego w zwykłym środku zaskarżenia,
np. art. 11 § 1 k.k. – wskazał na te elementy, które niezbędne są do
uznania, że w określonej sprawie zachowana została tożsamość czynu,
a więc że nie doszło do skazania za inny czyn niż zarzucony w akcie
oskarżenia i w efekcie, że nie nastąpiło naruszenie obowiązującej w procesie karnym zasady skargowości. Oczywiste jest bowiem, że nie stanowi wyjścia poza granice aktu oskarżenia zmiana opisu czynu przypisanego oskarżonemu, a nawet jego oceny prawnej (por. R.A. Stefański
w: Z. Gostyński red.: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 1998, t. II, s. 314 i nast. oraz powołane tam orzecznictwo), co
zresztą w niniejszej sprawie (w odniesieniu do kwalifikacji prawnej) nie
miało miejsca. Nie narusza tożsamości czynu odmienne ustalenie przez
sąd orzekający, w porównaniu z aktem oskarżenia: sposobu działania
sprawcy (postanowienie SN z dnia 30 września 2001 r., V KKN 111/01,
LEX 51844), ilości i wartości przedmiotu przestępstwa, a więc i skutku
przestępczych czynności oskarżonego (wyrok SN z dnia 17 listopada
1972 r., II KR 162/72, OSNKW 1973, z. 4, poz. 46), zachowań poszczególnych sprawców (wyrok SN z dnia 23 września 1994 r., II KRN 173/94,
OSNKW 1995, z. 1-2, poz. 9). Trafnie zauważył przy tym sąd ad quem,
że w niniejszej sprawie spełnione zostały podstawowe warunki, które zarówno doktryna, jak i orzecznictwo, wskazują jako niezbędne dla uznania, że zachowana została tożsamość czynu, a więc ten sam podmiot
czynu (osoba oskarżonego), to samo dobro prawne będące przedmio-
tem działania przestępnego i wreszcie ten sam pokrzywdzony. Przeoczono jednak, że o ile wystąpienie tego rodzaju elementów jest warunkiem koniecznym do stwierdzenia, że czyn przypisany oskarżonemu
mieści się w granicach zakreślonych przez oskarżyciela w akcie oskarżenia, o tyle nawet ich spełnienie nie musi wcale oznaczać, iż in concreto tożsamość czynu została zachowana. Słusznie wskazano w skardze
kasacyjnej, że możliwe są przecież sytuacje, gdy pomimo zachowania
powołanych wyżej warunków może chodzić, w czynie zarzuconym i
przypisanym, o dwa „historycznie całkowicie odmienne zdarzenia”. Dokonanie w tym zakresie określonych konstatacji, zwłaszcza gdy przeprowadzono jednocześnie korektę opisu czynu co do daty i miejsca popełnienia przestępstwa (taka sytuacja wystąpiła w odniesieniu do zachowań Witolda W. objętych niniejszym postępowaniem), wymaga poddania szczególnej analizie również strony podmiotowej i przedmiotowej
czynu, ta zaś w motywach zaskarżonego orzeczenia przeprowadzona
została jedynie częściowo, a wyciągnięte z niej wnioski uznane być muszą za nietrafne.
Objęty zarzutem aktu oskarżenia czyn popełniony miał być w dniu
15 października 2001 r. w Z. i z tą datą oraz miejscem oskarżyciel powiązał wszystkie elementy składowe niezbędne do uznania winy oskarżonego, co do popełnienia występku z art. 286 § 1 k.k. Tego bowiem
dnia oskarżony działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej dla reprezentowanego przez siebie Przedsiębiorstwa Usług Inwestycyjnych
„D.” Sp. z o.o. z siedzibą w Z., za pomocą wprowadzenia w błąd Zakładu
Obsługi Procesów Inwestycyjnych „C.” w T., przez zatajenie rzeczywistych możliwości finansowych tejże spółki, zawarł z pokrzywdzonym
umowę o dzieło na wykonanie analiz kosztorysowania rozliczeń inwestycji, nie mając przy tym, i to właśnie w czasie podpisywania wskazanej
umowy, zamiaru wywiązania się z zaciągniętego zobowiązania. Tym
samym do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez pokrzywdzony
zakład miało dojść właśnie z chwilą podpisania umowy o dzieło, z której
oskarżony, w ocenie autora aktu oskarżenia, już wówczas nie zamierzał
się wywiązać („... na wykonanie dzieła podpisana została umowa oraz
załączona gwarancja w formie weksla ..., który świadczyć miał o pełnej
wiarygodności i wypłacalności zleceniodawcy. Zleceniodawca ... Witold
W. podpisując weksel wiedział o niemożliwości zrealizowania w/w...” –
akt oskarżenia). Przy tak zakreślonym w akcie oskarżenia zarzucie
oczywiste jest, że oskarżyciel publiczny dokonanie oszustwa przez Witolda W., zresztą z prawnego punktu widzenia prawidłowo (por. B. Michalski w: A. Wąsek red.: Kodeks karny. Cz. szczególna. Komentarz do
art. 222-316, Warszawa 2005, t. II, s.950), powiązał z chwilą zawarcia
transakcji majątkowej, zaś wszystkie inne ustalone w toku postępowania
przygotowawczego okoliczności, jak określenie wartości mienia, którym
pokrzywdzony niekorzystnie rozporządził, co było zgodnie z treścią
zawartej umowy możliwe dopiero po dokonaniu analizy kosztorysowania poszczególnych inwestycji, a w szczególności takie fakty, jak tylko
częściowe uregulowanie należności za audyt firmy „B.” oraz niemożliwość realizacji wystawionego weksla, uzasadniać miały tezę aktu oskarżenia o istniejącej po stronie oskarżonego, w dniu zawarcia umowy,
świadomości braku możliwości finansowych jej realizacji oraz zamiaru, i
to wymaganego w takim wypadku w postaci dolus directus, co do
wszystkich elementów przedmiotowych przestępstwa określonego w art.
286 § 1 k.k., a więc zarówno chęci osiągnięcia korzyści majątkowej, jak
również chęci użycia w tym celu określonego sposobu działania lub zaniechania (wyrok SN z dnia 22 listopada 1973 r., III KR 278/73, OSNPG
1974, nr 7, poz. 81). Rezultatem powyższych rozważań musi być stwierdzanie, że zdarzenie faktyczne objęte zarzutem dotyczyło tylko i wyłącz-
nie czynności podjętych przez oskarżonego Witolda W. w dniu 15 października 2001 r. w trakcie podpisywania z ZOPI „C.” umowy o dzieło.
Sąd Rejonowy w T., w wyroku z dnia 29 marca 2004 r., nie rozstrzygnął tymczasem o winie oskarżonego w zakresie czynu mającego
miejsce właśnie w dniu 15 października 2001 r. (takie rozstrzygnięcie
dokonane zostało jedynie w pisemnych motywach orzeczenia Sądu
pierwszej instancji, o czym dalej), lecz przypisał mu sprawstwo, wprawdzie tak samo kwalifikowanego i popełnionego na szkodę tego samego
pokrzywdzonego, czynu mającego mieć miejsce w grudniu 2001 r. w T.
Sąd Okręgowy oddalając tożsamy z kasacyjnym zarzut podniesiony w
apelacji, wskazał że skutek uznany przez Sąd Rejonowy za niekorzystne
rozporządzenie mieniem przez pokrzywdzonego, pozostaje w najściślejszym związku przyczynowym z zachowaniem zarzuconym oskarżonemu
i nie może uchodzić za zaszłość nie mieszczącą się w podstawie faktycznej oskarżenia, mimo że nastąpił on w pewnym odstępie czasowym
od daty zawarcia umowy o dzieło, zaś wprowadzenie do opisu czynu
znamienia strony podmiotowej (działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej) nie wyszło poza faktyczne ramy czynu zarzuconego.
Takie stanowisko nie może zyskać akceptacji. Prawdą jest bowiem, że cel działania oskarżonego – osiągnięcie korzyści majątkowej –
będący warunkiem sine qua non przypisania sprawstwa występku stypizowanego w art. 286 § 1 k.k., zawarty był zarówno w opisie czynu zarzuconego, jak i przypisanego, jednak w pierwszym wypadku, co zasadnie
podniósł autor kasacji, nie chodziło o osiągnięcie korzyści majątkowej dla
siebie, lecz dla reprezentowanej przez Witolda W. spółki i to w formie
„bezpłatnej” analizy kosztorysowania, natomiast w drugim o uzyskanie
korzyści majątkowej dla siebie w formie pieniężnej i w efekcie do osiągnięcia takiej korzyści. Najistotniejsze jednak jest to, co błędnie zdaniem
skarżącego przyjął sąd odwoławczy, a zdanie to Sąd Najwyższy podzie-
la, że między działaniem zarzuconym oskarżonemu a przypisanym mu
skutkiem zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. Nie znajduje bowiem żadnego uzasadnienia, zawarte w pisemnych motywach Sądu
drugiej instancji, twierdzenie o istnieniu w tym zakresie „najistotniejszego
związku”, a za zupełne nieporozumienie uznać należy traktowanie skutku zdarzenia z grudnia 2001 r., jako zaszłości zachowania podjętego
przez oskarżonego w dniu 15 października 2001 r. Jak już była o tym
mowa wyżej, skutkiem działania Witolda W. w dniu podpisywania umowy
z Zakładem OPI „C.”, zgodnie z tezą aktu oskarżenia, było niekorzystne
rozporządzenie mieniem przez pokrzywdzony zakład, polegające właśnie na zawarciu umowy, niekorzystnej z punktu widzenia interesów majątkowych pokrzywdzonego, zaś sposobem działania oskarżonego mającym doprowadzić do osiągnięcia tego celu, objętym istniejącym w tym
czasie po jego stronie zamiarem bezpośrednim, było wprowadzenie w
błąd drugiej strony umowy o dzieło, co do woli i możliwości wywiązania
się z przyjętego na siebie zobowiązania. Tym samym działania oskarżonego, w czasie zakreślonym przez oskarżyciela publicznego w zarzucie,
nie były ani warunkiem koniecznym ani też wystarczającym do późniejszego „wyłudzenia” od pokrzywdzonego pokwitowania zapłaty 20 000 zł,
zwłaszcza że sposobem wprowadzenia w błąd pokrzywdzonego w grudniu 2001 r. w T., skutkującym w następstwie niekorzystnym rozporządzeniem mieniem w podanej wysokości, nie było zatajenie kondycji finansowej Spółki „D.” i wynikającej z powyższego faktu obiektywnej niemożliwości uiszczenia zapłaty za dokonany audyt firmy „B.”, lecz złożenie nieprawdziwego oświadczenia, co do zamiaru wpłacenia określonej
kwoty, którą zresztą oskarżony wówczas dysponował, i jedynie uzależnienie dokonania takiej czynności od wcześniejszego wystawienia przez
Józefa C. – współwłaściciela Zakładu „C.” – dwóch dowodów wpłaty pieniędzy na kwoty po 10 000 zł. Co więcej, również „wyłudzenie pokwito-
wania” nie było warunkiem koniecznym osiągnięcia przez oskarżonego
celu w postaci wprowadzenia pokrzywdzonego w błąd co do woli i możliwości wywiązania się z wcześniej zawartej umowy o dzieło. Zasadnie
autor kasacji wskazuje, że Witold W. „mógł równie dobrze i w ten sam
sposób »wyłudzić pokwitowanie« zapłaty, chociażby nie uczestniczył w
ogóle we wcześniejszych negocjacjach i zawarciu umowy o dzieło”.
Reasumując, należy przyznać rację skarżącemu, że w wypadku
czynów zarzuconego i przypisanego Witoldowi W. w niniejszej sprawie,
pomimo spełnienia podstawowych warunków zachowania tożsamości
(ten sam oskarżony, to samo naruszone dobro prawne, ten sam pokrzywdzony), a nawet identycznej oceny prawnej obu zachowań oskarżonego (art. 286 § 1 k.k.), w grę wchodzą dwa zupełnie odmienne i niezależne od siebie zdarzenia faktyczne, o czym przesądzają:
1) elementy czasowo-przestrzenne obu czynów, tj. data i miejsce
ich popełnienia, ale wyłącznie w kontekście powiązanej ze skutkiem
działania jedności czasowej wynikającej z chwili w jakiej pokrzywdzony
rozporządził swoim mieniem, bowiem będąca rezultatem poczynionych
w toku przewodu sądowego ustaleń sama zmiana dotycząca czasu, w
którym miało miejsce rozpoznawane zdarzenie (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1986 r., IV KR 129/86, OSNGP 1986, nr 12, poz.
167), czy też okresu popełnienia czynu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia
11 maja 1984 r., Rw 262/84, OSNKW 1985, z. 1-2, poz. 10) automatycznie nie oznacza jeszcze wyjścia poza granice oskarżenia,
2) odmienny charakter czynności wykonawczej, objętej – w wypadku występku określonego w art. 286 § 1 k.k., a więc przestępstwa o charakterze kierunkowym – zamiarem bezpośrednim także co do wskazanego w tym przepisie sposobu działania,
3) różnica, pomimo tego samego podmiotu pokrzywdzonego, co do
rezultatu podjętych działań – w czynie zarzuconym niekorzystne rozpo-
rządzenie mieniem polegające na zawarciu niekorzystnej z punktu widzenia interesów pokrzywdzonego umowy niemożliwej do zrealizowania
już w chwili jej podpisania i osiągnięcie korzyści majątkowej przez reprezentowaną przez oskarżonego spółkę, natomiast w czynie przypisanym
konkretne pomniejszenie zasobów materialnych ZOPI „C.” i osiągnięcie
korzyści majątkowej dla samego siebie,
4) brak związku przyczynowo-skutkowego między określonym w
akcie oskarżenia zachowaniem oskarżonego w dniu 15 października
2001 r., a stwierdzonym w wyroku skutkiem zaistniałym w grudniu 2001
r.
Konstatując, stwierdzić należy, że w wypadku dokonania w wyroku,
odmiennego niż w akcie oskarżenia określenia daty i miejsca zdarzenia,
przy ocenie czy w konkretnej sprawie ramy oskarżenia zostały przekroczone nie przesądza jeszcze identyczność dobra prawnego będącego
przedmiotem zamachu, identyczność oskarżonych i pokrzywdzonych,
chociaż są to warunki konieczne do podjęcia rozważań w tym przedmiocie, a nawet identyczna kwalifikacja prawna, lecz zdecydować o tym może dopiero analiza strony podmiotowej i przedmiotowej czynu zarzuconego i przypisanego, a w szczególności określenie związku przyczynowego między ustalonym zachowaniem osoby oskarżonej o popełnienie
przestępstwa i wynikającego z tego zachowania skutkiem takiego działania bądź zaniechania.
W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji nie rozstrzygnął o winie Witolda W. w zakresie zarzuconego mu aktem oskarżenia przestępstwa określonego w art. 286 § 1 k.k. popełnionego w dniu 15 października 2001 r. w Z., orzekł natomiast o winie oskarżonego w zakresie czynu
określonego w art. 286 § 1 k.k. mającego miejsce w grudniu 2001 r. w T.,
wychodząc w konsekwencji poza granice oskarżenia zakreślone jego
podstawą faktyczną i naruszając art. 14 § 1 k.p.k., zaś sąd odwoławczy
akceptując taki sposób procedowania powielił obrazę powołanego przepisu, dopuszczając do wyrokowania w zakresie pozbawionym skargi
uprawnionego oskarżyciela. W konsekwencji doszło więc do wydania
orzeczenia wbrew normie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k., a tym samym do wystąpienia bezwzględnej przyczyny odwoławczej określonej w art. 439 § 1
pkt 9 k.p.k., co wobec oczywistego zresztą kierunku zaskarżenia – na
korzyść (art. 439 § 2 k.p.k.), skutkować musiało uchyleniem zarówno
orzeczenia Sądu drugiej instancji, jak i orzeczenia sądu meriti, bowiem to
na tym etapie doszło do stwierdzonej obrazy prawa procesowego.
Rezultatem powyższego powinno być, stosownie do treści art. 17 §
1 k.p.k., umorzenie postępowania. Takie rozstrzygnięcie nie wchodzi
jednak w grę, a to wobec zasadności również drugiego z podniesionych
w kasacji zarzutów. Rzecz bowiem w tym, że skazanie oskarżonego za
czyn nie objęty aktem oskarżenia, skutkowało w tej konkretnej sprawie,
brakiem wypowiedzenia się przez sąd co do czynu będącego przedmiotem niniejszego procesu, a w zasadzie niezamieszczeniem tego rodzaju
rozstrzygnięcia, mimo istnienia takiego wymogu (art. 413 § 1 pkt 5
k.p.k.), w części dyspozytywnej wyroku. Faktem jest bowiem, że w odniesieniu do zarzutu aktu oskarżenia Sąd Rejonowy w T. wypowiedział
się, jednak uczynił to wyłącznie w pisemnych motywach swojego orzeczenia. Uznał mianowicie, że „zarzut sprowadzający się do stwierdzenia,
iż w dniu 15 października 2001 r., a więc w dniu zawarcia umowy o dzieło z «C.», oskarżony nie miał «możliwości i zamiaru» uregulować należności z jej tytułu, nie może się ostać. (...) Brak zamiaru zapłaty u oskarżonego w dniu 15 października 2001 r., w kontekście tezy aktu oskarżenia, jest wręcz gołosłowny ...”. Wobec tego rodzaju ustaleń faktycznych i
ich oceny prawnej sąd ten powinien więc był uniewinnić Witolda W. od
popełnienia zarzucanego mu czynu, czego jednak nie uczynił przypisując
mu sprawstwo czynu niemieszczącego się w granicach zdarzenia histo-
rycznego zakreślonego przez oskarżyciela publicznego w akcie oskarżenia.
W takiej sytuacji procesowej rodzi się jednak wymagające rozstrzygnięcia pytanie, czy możliwe jest w ogóle odniesienie się przez Sąd
Najwyższy do tego drugiego z wywiedzionych w kasacji zarzutów skoro
nie stanowi on bezwzględnej przyczyny odwoławczej. Jeżeli bowiem art.
523 § 4 pkt 1 k.p.k. statuuje zasadę niestosowania ograniczeń przewidzianych w § 2 i 3 powołanego przepisu do kasacji wniesionej z powodu
uchybień wymienionych w art. 439 k.p.k., to z jednej strony oczywiste
jest, że brak tego rodzaju zarzutu musi skutkować uznaniem takiej kasacji za niedopuszczalną z mocy ustawy w rozumieniu art. 429 § 1 k.p.k. w
zw. z art. 518 k.p.k., z drugiej zaś konsekwencją takiego zapisu ustawowego może być również i to, że jeżeli w kasacji od wyroku nienależącego
do kategorii wymienionych w art. 523 § 2 i 3 k.p.k. podniesiono zarówno
zarzut odwołujący się do art. 439 k.p.k., jak i inne zarzuty, rozpoznaniu
podlega wyłącznie zarzut oparty o bezwzględną przyczynę odwoławczą,
zaś kasacja w pozostałym zakresie, a więc tych innych zarzutów, powinna być pozostawiona bez rozpoznania. Takie stanowisko prezentowane
jest przez komentatorów (por. P. Hofmański red.: Kodeks postępowania
karnego. Komentarz, Warszawa 2004, t. III, s. 140), tak też zagadnienie
to (niedopuszczalność kasacji w części dotyczącej zarzutu kasacyjnego
niedopuszczalnego z mocy prawa) interpretowane jest w orzecznictwie
(postanowienie SN z dnia 4 grudnia 2001 r., II KKN 175/99, OSNKW
2002, z. 5-6, poz. 47), zaś poglądy te Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni akceptuje. Wynikająca już z samej
wykładni językowej normy art. 523 § 4 pkt 1 k.p.k. zasada nie jest jednak
równoznaczna z tym, że od tej reguły nie ma wyjątków. O ile bowiem
stwierdzenie w sprawie takiej obrazy prawa, która jest równoznaczna z
wystąpieniem okoliczności, o których mowa w art. 439 § 1 k.p.k., nie mu-
si i w większości wypadków tak jest, nie oznacza, że organy procesowe
dopuściły się naruszeń innych obowiązujących przepisów, to nie można
jednak wykluczyć i takich sytuacji, gdy podniesione w skardze kasacyjnej
inne rażące naruszenie prawa i to mające istotny wpływ na treść orzeczenia (a więc należące do powodów kasacyjnych w rozumieniu art. 523
§ 1 k.p.k.), niebędące przy tym uchybieniem wymienionym w art. 439
k.p.k., jest prostą i oczywistą konsekwencją stwierdzonej w danej sprawie takiej obrazy prawa, która zakwalifikowana jest właśnie do kategorii
bezwzględnych powodów odwoławczych. Taki wypadek ma miejsce, jak
w tym będącym przedmiotem rozpoznania postępowaniu, gdy oskarżonego uznano za winnego popełnienia przestępstwa nieobjętego zarzutem aktu oskarżenia, a więc bez skargi uprawnionego oskarżyciela (art.
17 § 1 pkt 9 k.p.k.) i w rezultacie na skutek tego uchybienia, stanowiącego bezwzględną przyczynę odwoławczą, nie rozstrzygnięto o zasadniczym przedmiocie procesu – objętym skargą czynie – naruszając tym
samym przepis art. 413 § 1 pkt 5 k.p.k. Orzeczenie w takim układzie procesowym, gdy bezwzględna przyczyna odwoławcza jest efektem wystąpienia jednej z ujemnych przesłanek procesowych, wyłącznie w zakresie
zarzutu opartego o normę art. 439 k.p.k. i w konsekwencji tego umorzenie postępowania, doprowadziłoby do sytuacji, w której nie nastąpiłoby
rozstrzygnięcie co do odpowiedzialności karnej oskarżonego lub jej braku w zakresie czynu zarzuconego w akcie oskarżenia. Oczywiście możliwy jest i taki wypadek, że naruszenie zasady skargowości nie będzie
równoznaczne z brakiem orzeczenia co do zarzutu objętego skargą i
wówczas powołana wyżej, a wynikająca z art. 523 § 4 pkt 1 k.p.k. w zw.
z art. 523 § 2 k.p.k., zasada o pozostawieniu bez rozpoznania tych zarzutów kasacji, które w świetle powołanego przepisu są niedopuszczalne
z mocy ustawy, będzie miała pełne zastosowanie. W takiej sytuacji te
inne podniesione w kasacji zarzuty dotyczyć będą jednak innych przed-
miotowo zakresów zaskarżonego wyroku i to właśnie brak związku z zarzutem opartym o normę art. 439 § 1 k.p.k. decyduje o ich niedopuszczalności. Natomiast w wypadku, gdy inne rażące naruszenie prawa,
nieskutkujące wprawdzie samo przez się wystąpieniem bezwzględnej
przyczyny odwoławczej, jest prostą konsekwencją takiej obrazy prawa,
która stanowi o zasadności twierdzenia autora kasacji co do wystąpienia
okoliczności wymienionych w art. 439 k.p.k., będąc właśnie bezpośrednim następstwem takiej obrazy, Sąd Najwyższy nie tylko może, lecz jest
wręcz obowiązany do zbadania i oceny także tego innego wywiedzionego w skardze kasacyjnej zarzutu.
Jak to już sygnalizowano, Sąd Rejonowy w T. rozstrzygając o odpowiedzialności karnej Witolda W. za, nieobjęty skargą, czyn mający
miejsce w grudniu 2001 r. w T., nie zamieścił w części dyspozytywnej
wyroku, pomimo kategorycznego wymogu wynikającego z treści art. 413
§ 1 pkt 5 k.p.k., rozstrzygnięcia co do zasadniczego przedmiotu procesu,
tj. zarzuconego wymienionemu w akcie oskarżenia przestępstwa określonego w art. 286 § 1 k.k. mającego mieć, według oskarżyciela publicznego, miejsce w dniu 15 października 2001 r. w Z. Poczynienie w tym
zakresie rozważań jedynie w pisemnych motywach orzeczenia nie czyni
bowiem zadość, wynikającemu z powołanej normy proceduralnej, obowiązkowi „rozstrzygnięcia sądu”, które przybiera postać uznania oskarżonego za winnego określonego przestępstwa i skazania na określoną
karę lub wymierzenie odpowiedniego środka karnego albo odstąpienia
od wymierzenia kary, uniewinnienia oskarżonego od popełnienia zarzucanego mu czynu, warunkowego umorzenia postępowanie lub bezwarunkowego umorzenia postępowania i musi być zamieszczone właśnie w
sentencji wyroku. Wszak to właśnie część dyspozytywna wyroku stanowi
odzwierciedlenie tych ustaleń sądu, które zostały dokonane w wyniku
przeprowadzonego postępowania, a następnie ogłoszone w sposób
przewidziany przez prawo. Jeżeli więc w wypadku sprzeczności między
częścią dyspozytywną wyroku a jego uzasadnieniem, decydujące znaczenie ma stanowisko sądu wyrażone w części dyspozytywnej (wyrok
SN z dnia 5 marca 1984 r., I KR 6/84. OSNKW 1984, z. 1112, poz.
128), a jednocześnie wystąpienie tego rodzaju sytuacji nierzadko skutkować będzie nawet uchyleniem wyroku, to tym bardziej skutek powyższy wywołać musi taka obraza art. 413 § 1 pkt 5 k.p.k., która sprowadza
się do stwierdzenia, że część dyspozytywna wyroku rozstrzygnięcia w
ogóle nie zawiera, bowiem wówczas de facto nie ma w ogóle czego wykonywać.
Z omówionym wyżej zagadnieniem ściśle wiążą się jeszcze dwa,
wymagające w niniejszej sprawie rozstrzygnięcia, problemy, przed którymi stanął Sąd Najwyższy. Oba dotyczą rodzaju orzeczenia, a w zasadzie orzeczeń następczych, jakie winny być wydane po uchyleniu zaskarżonego wyroku sądu odwoławczego i utrzymanego nim w mocy wyroku sądu meriti. O ile bowiem następstwem stwierdzenia w toku kontroli
odwoławczej okoliczności, o których mowa w art. 439 § 1 k.p.k., z zastrzeżeniem wynikającym z art. 439 §2 k.p.k., musi przecież być, i to niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów oraz wpływu
uchybienia na treść orzeczenia, uchylenie dotkniętego taką wadą orzeczenia, o tyle to w zależności od tego, jakie z okoliczności wymienionych
w tym przepisie wywołały powyższy skutek, różne mogą być orzeczenia
następcze. W zdecydowanej większości wypadków (art. 439 § 1 pkt 1-8,
10 i 11 k.p.k.) będzie to przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania,
chyba że w grę wejdzie uniewinnienie oskarżonego, a to wobec wystąpienia jednocześnie okoliczności, o których mowa np. w art. 440 k.p.k., a
w postępowaniu kasacyjnym określonej w art. 537 § 2 in fine k.p.k. Odmienne orzeczenie musi natomiast być wydane w razie wystąpienia
bezwzględnej przyczyny odwoławczej unormowanej w art. 439 § 1 pkt 9
k.p.k., bowiem konsekwencją ujawnienia ujemnej przesłanki procesowej
określonej w art. 17 § 1 pkt 5, 6 i 8-11 k.p.k., winno być, stosownie do
nakazu wynikającego z tego ostatniego przepisu, bezwarunkowe umorzenie postępowania. W niniejszej sprawie ograniczenie się wyłącznie do
jednego ze wskazanych rozstrzygnięć nie jest jednak możliwe.
Samo tylko umorzenie postępowania wobec stwierdzonej obrazy
art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k., spowodowałoby, że nie zostałaby rozstrzygnięta
kwestia odpowiedzialności oskarżonego za czyn zarzucony mu w akcie
oskarżenia, który skargą uprawnionego oskarżyciela był objęty, a więc w
rezultacie usankcjonowałoby dotknięte taką samą wadą orzeczenia sądów pierwszej i drugiej instancji. Z kolei przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, bez wypowiedzenia się, co do nieobjętego skargą
czynu przypisanego oznaczałoby nierespektowanie obowiązku organu
procesowego spoczywającego na nim na mocy art. 17 § 1 k.p.k.
Rozwiązaniem tego dylematu może być tylko wypowiedzenie się w
orzeczeniu następczym odrębnie co do czynu zarzuconego i osobno co
do czynu przypisanego. W tym drugim zakresie oczywiste jest umorzenie
postępowania, co zresztą nie zamyka uprawnionemu oskarżycielowi
drogi do wniesienia w odrębnym postępowaniu osobnego aktu oskarżenia o czyn mający miejsce w grudniu 2001 r. w T., gdyż wówczas, wobec
usunięcia przeszkody nie będzie miało miejsce naruszenie zakazu ne bis
in idem (P. Hofmański: Kodeks postępowania karnego, op. cit., t. I, s.
140 i powołane tam poglądy doktryny).
Natomiast w odniesieniu do czynu zarzucanego w grę wchodzić
może jedynie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi
pierwszej instancji, to bowiem ten sąd jest w pierwszym rzędzie powołany do rozstrzygania o odpowiedzialności karnej oskarżonego w zakresie
czynu objętego zarzutem aktu oskarżenia. Wprawdzie w toku rozprawy
kasacyjnej, jak już była o tym mowa, Prokurator Prokuratury Krajowej
wniósł, a to wobec ustaleń poczynionych przez Sąd pierwszej instancji w
pisemnym uzasadnieniu swojego wyroku, o uniewinnienie oskarżonego
od popełnienia zarzucanego mu czynu, jednak takie orzeczenie nie jest
możliwe wobec treści art. 537 § 2 in fine k.p.k. Przepis ten pozwala na
uniewinnienie oskarżonego przez sąd kasacyjny, jeżeli „skazanie jest
oczywiście niesłuszne”. Pojęcie „oczywiście niesłusznego skazania” w
dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego było interpretowane
stosunkowo szeroko (wyroki: z dnia 24 lutego 2000 r., III KKN 34/99,
OSNKW 2000, z. 3-4, poz. 37 i z dnia 17 stycznia 2002 r., II KKN 368/99,
OSNKW 2002, z. 3-4, poz. 25), nie ulega jednak wątpliwości, że każdorazowo pod terminem tym rozumiano wydanie „rozstrzygnięcia”, w którym, bądź to niesłusznie uznano, że czyn oskarżonego zawiera znamiona czynu karalnego i np. umorzono postępowanie karne na mocy amnestii, bądź to oczywiście niesłusznie przypisano odpowiedzialność karną
np. warunkowo umarzając postępowanie. W niniejszej sprawie rzecz natomiast sprowadza się do tego, że sąd a quo, z naruszeniem dyspozycji
art. 413 § 1 pkt 5 k.p.k., o odpowiedzialności karnej w zakresie czynu zarzuconego w ogóle nie rozstrzygnął, gdyż tego rodzaju orzeczenie nie
znalazło swojego odzwierciedlenia w części dyspozytywnej wyroku. Nie
można więc mówić o skazaniu oczywiście niesprawiedliwym, skoro
część dyspozytywna wyroku nie zawiera „rozstrzygnięcia sądu” (art.413
§ 1 pkt 5 k.p.k.) co do zasadniczego przedmiotu procesu. Sąd Najwyższy
ma oczywiście świadomość, wobec kierunku kasacji i poczynionych w
uzasadnieniu przez Sąd Rejonowy w T. ustaleń faktycznych – w zakresie
czynu zarzuconego Witoldowi W. w akcie oskarżenia – co do rodzaju
rozstrzygnięcia, które przy ponownym rozpoznaniu sprawy może zapaść,
nie był jednak władny, a to wobec zapisu ustawowego, sam wydać tego
rodzaju orzeczenia następczego.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd pierwszej instancji, stosując szeroko uprawnienia wynikające z przepisów art. 442 § 1 i 2 k.p.k.,
będąc związanym zapatrywaniami Sądu Najwyższego, rozstrzygnie o
winie Witolda W. w zakresie czynu zarzuconego wymienionemu przez
oskarżyciela publicznego w akcie oskarżenia, rozstrzygnięcie to, stosownie do treści art. 413§ 1 pkt 5 k.p.k., zamieści w części dyspozytywnej wyroku, bacząc przy tym aby nie orzec wbrew zakazowi określonemu
w art. 443 k.p.k.