Legislator Giurisprudenza & Legislazione
III KK 306/05 Generato dall'IA

Supreme Court quashes criminal verdict for missing legal decision on main charge, remanding for retrial.

Numero d'incarto III KK 306/05
Autorità giudiziaria
Giurisdizione Polonia (PL)
Esito del giudizio Respinto (Dismissed)

Sintesi Legislator

Generato dall'IA

The Supreme Court quashed the lower court's criminal verdict because it failed to issue a substantive ruling on the main charge in the operative part. The defendant argued the date of the crime differed from the indictment, while the prosecution contended the procedural defect precluded a final judgment. The court held that without an explicit decision on guilt or innocence regarding the charged act, the conviction could not be considered legally erroneous, necessitating a retrial.

Regesto Legislator

Generato dall'IA

Art. 413 § 1 pkt 5 k.p.k.; Art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k.: A cassation court must examine additional grounds if they are a direct consequence of the alleged legal error, but cannot issue a subsequent judgment on the merits if the lower court's operative part lacks a decision on the main subject of the trial.

Parole chiave

Generato dall'IA
criminal procedure cassation review operative part substantive decision remand for retrial legal error ne bis in idem

Disposizioni normative citate

Generato dall'IA
Art. 413 § 1 pkt 5 k.p.k.
art. 413 § 1 pkt 5 k.p.k. – niezawarcie w komparycji wyroku rozstrzygnięcia co do zarzuconego mu czynu, art.
Art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k.
z art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k.
Art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k.
na podstawie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw.
Art. 537 § 2 k.p.k.
w postępowaniu kasacyjnym określonej w art. 537 § 2 in fine k.p.k.
Art. 442 § 1 k.p.k.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd pierwszej instancji, stosując szeroko uprawnienia wynikające z przepisów art. 442 § 1 i 2 k.p.k.,
Art. 442 § 2 k.p.k.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd pierwszej instancji, stosując szeroko uprawnienia wynikające z przepisów art. 442 § 1 i 2 k.p.k.,
Art. 443 k.p.k.
art. 439 k.p.k
w art. 439 k.p.k., będąc właśnie bezpośrednim następstwem takiej obrazy, Sąd Najwyższy nie tylko może, lecz jest wręcz obowiązany do zbadania i oceny także tego innego zarzutu, wywiedzionego w skardze kasacyjnej.
art.413 § 1 pkt 5 k.p.k
(art.413 § 1 pkt 5 k.p.k.) co do zasadniczego przedmiotu procesu.
art. 286§ 1 k.k
Sąd Najwyższy w sprawie Witolda W., skazanego z art. 286§ 1

Giurisprudenza citata

Generato dall'IA
III KKN 34/99
stosunkowo szeroko (wyroki: z dnia 24 lutego 2000 r., III KKN 34/99,
II KKN 368/99
37 i z dnia 17 stycznia 2002 r., II KKN 368/99,

Ti chiedi come si applica questa sentenza alla tua fattispecie?

Analizza questa decisione insieme alla legislazione federale e cantonale, ai commentari e alla giurisprudenza successiva in Legislator AI.

Apri in Legislator →

Testo completo

WYROK Z DNIA 4 KWIETNIA 2006 R.

III KK 306/05

1. W wypadku dokonania w wyroku odmiennego niż w akcie oskarżenia określenia daty i miejsca zdarzenia, przy ocenie czy w konkretnej

sprawie ramy oskarżenia zostały przekroczone, nie przesądza jeszcze

identyczność dobra prawnego będącego przedmiotem zamachu, identyczność oskarżonych i pokrzywdzonych, a nawet identyczna kwalifikacja prawna, lecz zdecydować o tym może dopiero analiza strony podmiotowej i przedmiotowej czynu zarzuconego i przypisanego, a w szczególności określenie związku przyczynowego między ustalonym zachowaniem osoby oskarżonej o popełnienie przestępstwa i wynikającego z tego zachowania skutkiem takiego działania bądź zaniechania.

2. Gdy inne rażące naruszenie prawa, nieskutkujące wprawdzie

samo przez się wystąpieniem bezwzględnej przyczyny odwoławczej, jest

prostą konsekwencją takiej obrazy prawa, która stanowi o zasadności

twierdzenia autora kasacji co do wystąpienia okoliczności wymienionych

w art. 439 k.p.k., będąc właśnie bezpośrednim następstwem takiej obrazy, Sąd Najwyższy nie tylko może, lecz jest wręcz obowiązany do zbadania i oceny także tego innego zarzutu, wywiedzionego w skardze kasacyjnej.

3. Nie można mówić o skazaniu oczywiście niesprawiedliwym, skoro część dyspozytywna wyroku nie zawiera „rozstrzygnięcia sądu”

(art.413 § 1 pkt 5 k.p.k.) co do zasadniczego przedmiotu procesu.

Przewodniczący: sędzia SN T. Grzegorczyk.

Sędziowie: SN K. Cesarz, WSO (del. do SN) T. Artymiuk

(sprawozdawca).

Prokurator Prokuratury Krajowej: B. Mik.

Sąd Najwyższy w sprawie Witolda W., skazanego z art. 286§ 1

k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2006

r. kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego od wyroku Sądu Okręgowego w T. z dnia 17 grudnia 2004 r., utrzymującego w mocy wyrok

Sądu Rejonowego w T. z dnia 29 marca 2004 r.,

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy wyrok Sądu

Rejonowego w T., i:

a)

na podstawie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k.

u m o r z y ł postępowanie w sprawie czynu przypisanego oskarżonemu,

b)

p r z e k a z a ł sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji w zakresie czynu zarzuconego aktem oskarżenia (...).

UZASADNIENIE

Witold W. oskarżony został o to, że w dniu 15 października 2001 r.

w Z., w celu osiągnięcia korzyści majątkowej przez wprowadzenie w błąd

Zakładu Obsługi Procesów Inwestycyjnych „C.” w T. co do możliwości i

zamiaru uregulowania swoich należności za zamówioną usługę, zawarł

umowę o dzieło na wykonanie analiz kosztorysowania rozliczeń inwestycyjnych, czym doprowadził „C.” do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w kwocie 137 869,54 zł” – tj. o popełnienie przestępstwa określonego w art. 286 § 1 k.k.

Sąd Rejonowy w T. wyrokiem z dnia 29 marca 2004 r., uznał

oskarżonego Witolda W. za winnego tego, że w grudniu 2001 r. w T.,

działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej wprowadził w błąd Zakład Obsługi Procesów Inwestycyjnych „C.” w T. co do zamiaru zapłaty

kwoty 20 000 zł, tytułem części należności za przeprowadzony audyt

techniczny spółki „B.” w ten sposób, że uzależnił wypłatę tej kwoty pieniędzy od wystawienia przez Józefa C. – współwłaściciela zakładu

dwóch dowodów wpłaty pieniędzy po 10 000 zł, a następnie tych pieniędzy nie wpłacił zakładowi, czym doprowadził Zakład Obsługi Procesów

Inwestycyjnych „C.” w T. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w

kwocie 20 000 zł – tj. popełnienia przestępstwa określonego w art. 286 §

1 k.k., i za to skazany na karę roku pozbawienia wolności z warunkowym

zawieszeniem jej wykonania na okres 4 lat próby oraz grzywnę w wysokości 100 stawek dziennych po 20 zł każda. Jednocześnie na podstawie

art. 72 § 2 k.k. oskarżony zobowiązany został do naprawienia szkody

wyrządzonej przestępstwem przez wpłacenie na rzecz Zakładu Obsługi

Procesów Inwestycyjnych „C.” w T. kwoty 20 000 zł w terminie 3 miesięcy od uprawomocnienia się wyroku.

Orzeczenie Sądu pierwszej instancji zaskarżył osobistą apelacją

oskarżony, który podnosząc zarzuty obrazy przepisów postępowania, tj.

art. 413 § 1 pkt 5 k.p.k. – niezawarcie w komparycji wyroku rozstrzygnięcia co do zarzuconego mu czynu, art. 14 k.p.k., art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w

zw. z art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. – skazanie za czyn nieobjęty aktem oskarżenia, art. 7 k.p.k. i art. 5 § 2 k.p.k. – przekroczenie zasady swobodnej

oceny dowodów oraz błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za

podstawę orzeczenia, wniósł w konkluzji o zmianę zaskarżonego wyroku

i uniewinnienie go od zarzucanego mu czynu.

W toku rozprawy apelacyjnej obrońca oskarżonego zmodyfikował

wniosek końcowy apelacji wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w T. do ponownego rozpoznania.

Sąd Okręgowy w T., wyrokiem z dnia 17 grudnia 2004 r., utrzymał

w mocy zaskarżony wyrok uznając apelację za oczywiście bezzasadną.

Orzeczenie Sądu odwoławczego zaskarżył w całości kasacją

obrońca oskarżonego zarzucając naruszenie przepisów postępowania

mające wpływ na jego treść, a to:

1. art. 14 k.p.k. i w następstwie art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 17

§ 1 pkt 9 k.p.k., przez skazanie Witolda W. za czyn nieobjęty aktem

oskarżenia i naruszenie przez to zasady skargowości, co stanowi

bezwzględną przesłankę odwoławczą,

a w konsekwencji:

2. art. 413 § 1 pkt 5 k.p.k., przez niezawarcie w komparycji wyroku rozstrzygnięcia o winie, co do zarzucanego skazanemu czynu.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżący wniósł o uchylenie

wyroku Sądu Okręgowego w T. i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

W odpowiedzi na kasację Prokurator Okręgowy w P. wniósł o

uwzględnienie kasacji w całości wobec jej oczywistej zasadności.

Prokurator Prokuratury Krajowej, w toku rozprawy kasacyjnej, popierając kasację w zakresie wywiedzionych w niej zarzutów, wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku oraz utrzymanego nim w mocy wyroku

Sądu Rejonowego w T., i:

-

umorzenie, na podstawie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 439 § 1

pkt 9 k.p.k., postępowania w zakresie czynu przypisanego Witoldowi

W.,

-

uniewinnienie oskarżonego od popełnienia czynu zarzuconego mu w

akcie oskarżenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja jest zasadna z tym, że odmiennie niż wnosił o to w pisemnej skardze obrońca oraz w zmodyfikowanej formie – w stosunku do zajętego w tym przedmiocie stanowiska Prokuratora Prokuratury Krajowej

– ukształtować należało rozstrzygnięcie następcze, o czym niżej.

Odnosząc się do sformułowanych w nadzwyczajnym środku zaskarżenia zarzutów naruszenia prawa procesowego nie można nie zauważyć, że są one dokładnym powtórzeniem tej części zarzutów, o których mowa w art. 438 pkt 2 k.p.k., których obrazę zarzucono już w zwykłym środku odwoławczym i tym samym dotyczą one w pierwszym rzędzie orzeczenia Sądu pierwszej instancji. W niniejszej sprawie nie można jednak mówić o wyjściu przez autora kasacji poza określony w art.

519 k.p.k. zakres kasacji, bowiem rozpoznanie tych zarzutów jest nieodzownym warunkiem ustalenia, czy Sąd odwoławczy istotnie dopuścił się

naruszenia prawa, a mianowicie nie dokonał niezbędnych korektur orzeczenia sądu a quo. Taka właśnie sytuacja miała miejsce w wypadku wyroku Sądu Rejonowego w T. (skazującego Witolda W.), który nie został

skorygowany przez Sąd Okręgowy w T., pomimo zasadności wywiedzionych w apelacji zarzutów naruszenia przepisów procedury karnej.

W pierwszej kolejności rozważenia wymaga przy tym zarzut obrazy

art. 14 § 1 k.p.k., i to nie tylko dlatego, że podniesione w pkt II skargi kasacyjnej naruszenie art. 413 § 1 pkt 5 k.p.k. jest bezpośrednim następstwem niezachowania przez wyrokujące Sądy zasady skargowości, lecz

przede wszystkim z uwagi na treść art. 523 § 2 k.p.k. W wypadku niepodniesienia zarzutu z pkt. I petitum kasacji, stanowiącego uchybienie

wymienione w art. 439 k.p.k. (art. 523 § 4 pkt 1 k.p.k.), wobec skazania

oskarżonego na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, kasacja w przedmiotowej sprawie byłaby w ogóle

niedopuszczalna.

Trudno nie zgodzić się z tą częścią uzasadnienia wyroku Sądu

Okręgowego w T., w której odnosząc się do podniesionego w apelacji

zarzutu obrazy art. 14 k.p.k. (nota bene powinno być art. 14 § 1 k.p.k.)

sąd ten, powołując się, a w zasadzie cytując, obszerne fragmenty uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2002 r., V KKN

112/01 (LEX nr 55225) – na marginesie również takie, które nie były

przedmiotem zarzutu sformułowanego w zwykłym środku zaskarżenia,

np. art. 11 § 1 k.k. – wskazał na te elementy, które niezbędne są do

uznania, że w określonej sprawie zachowana została tożsamość czynu,

a więc że nie doszło do skazania za inny czyn niż zarzucony w akcie

oskarżenia i w efekcie, że nie nastąpiło naruszenie obowiązującej w procesie karnym zasady skargowości. Oczywiste jest bowiem, że nie stanowi wyjścia poza granice aktu oskarżenia zmiana opisu czynu przypisanego oskarżonemu, a nawet jego oceny prawnej (por. R.A. Stefański

w: Z. Gostyński red.: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 1998, t. II, s. 314 i nast. oraz powołane tam orzecznictwo), co

zresztą w niniejszej sprawie (w odniesieniu do kwalifikacji prawnej) nie

miało miejsca. Nie narusza tożsamości czynu odmienne ustalenie przez

sąd orzekający, w porównaniu z aktem oskarżenia: sposobu działania

sprawcy (postanowienie SN z dnia 30 września 2001 r., V KKN 111/01,

LEX 51844), ilości i wartości przedmiotu przestępstwa, a więc i skutku

przestępczych czynności oskarżonego (wyrok SN z dnia 17 listopada

1972 r., II KR 162/72, OSNKW 1973, z. 4, poz. 46), zachowań poszczególnych sprawców (wyrok SN z dnia 23 września 1994 r., II KRN 173/94,

OSNKW 1995, z. 1-2, poz. 9). Trafnie zauważył przy tym sąd ad quem,

że w niniejszej sprawie spełnione zostały podstawowe warunki, które zarówno doktryna, jak i orzecznictwo, wskazują jako niezbędne dla uznania, że zachowana została tożsamość czynu, a więc ten sam podmiot

czynu (osoba oskarżonego), to samo dobro prawne będące przedmio-

tem działania przestępnego i wreszcie ten sam pokrzywdzony. Przeoczono jednak, że o ile wystąpienie tego rodzaju elementów jest warunkiem koniecznym do stwierdzenia, że czyn przypisany oskarżonemu

mieści się w granicach zakreślonych przez oskarżyciela w akcie oskarżenia, o tyle nawet ich spełnienie nie musi wcale oznaczać, iż in concreto tożsamość czynu została zachowana. Słusznie wskazano w skardze

kasacyjnej, że możliwe są przecież sytuacje, gdy pomimo zachowania

powołanych wyżej warunków może chodzić, w czynie zarzuconym i

przypisanym, o dwa „historycznie całkowicie odmienne zdarzenia”. Dokonanie w tym zakresie określonych konstatacji, zwłaszcza gdy przeprowadzono jednocześnie korektę opisu czynu co do daty i miejsca popełnienia przestępstwa (taka sytuacja wystąpiła w odniesieniu do zachowań Witolda W. objętych niniejszym postępowaniem), wymaga poddania szczególnej analizie również strony podmiotowej i przedmiotowej

czynu, ta zaś w motywach zaskarżonego orzeczenia przeprowadzona

została jedynie częściowo, a wyciągnięte z niej wnioski uznane być muszą za nietrafne.

Objęty zarzutem aktu oskarżenia czyn popełniony miał być w dniu

15 października 2001 r. w Z. i z tą datą oraz miejscem oskarżyciel powiązał wszystkie elementy składowe niezbędne do uznania winy oskarżonego, co do popełnienia występku z art. 286 § 1 k.k. Tego bowiem

dnia oskarżony działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej dla reprezentowanego przez siebie Przedsiębiorstwa Usług Inwestycyjnych

„D.” Sp. z o.o. z siedzibą w Z., za pomocą wprowadzenia w błąd Zakładu

Obsługi Procesów Inwestycyjnych „C.” w T., przez zatajenie rzeczywistych możliwości finansowych tejże spółki, zawarł z pokrzywdzonym

umowę o dzieło na wykonanie analiz kosztorysowania rozliczeń inwestycji, nie mając przy tym, i to właśnie w czasie podpisywania wskazanej

umowy, zamiaru wywiązania się z zaciągniętego zobowiązania. Tym

samym do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez pokrzywdzony

zakład miało dojść właśnie z chwilą podpisania umowy o dzieło, z której

oskarżony, w ocenie autora aktu oskarżenia, już wówczas nie zamierzał

się wywiązać („... na wykonanie dzieła podpisana została umowa oraz

załączona gwarancja w formie weksla ..., który świadczyć miał o pełnej

wiarygodności i wypłacalności zleceniodawcy. Zleceniodawca ... Witold

W. podpisując weksel wiedział o niemożliwości zrealizowania w/w...” –

akt oskarżenia). Przy tak zakreślonym w akcie oskarżenia zarzucie

oczywiste jest, że oskarżyciel publiczny dokonanie oszustwa przez Witolda W., zresztą z prawnego punktu widzenia prawidłowo (por. B. Michalski w: A. Wąsek red.: Kodeks karny. Cz. szczególna. Komentarz do

art. 222-316, Warszawa 2005, t. II, s.950), powiązał z chwilą zawarcia

transakcji majątkowej, zaś wszystkie inne ustalone w toku postępowania

przygotowawczego okoliczności, jak określenie wartości mienia, którym

pokrzywdzony niekorzystnie rozporządził, co było  zgodnie z treścią

zawartej umowy  możliwe dopiero po dokonaniu analizy kosztorysowania poszczególnych inwestycji, a w szczególności takie fakty, jak tylko

częściowe uregulowanie należności za audyt firmy „B.” oraz niemożliwość realizacji wystawionego weksla, uzasadniać miały tezę aktu oskarżenia o istniejącej po stronie oskarżonego, w dniu zawarcia umowy,

świadomości braku możliwości finansowych jej realizacji oraz zamiaru, i

to wymaganego w takim wypadku w postaci dolus directus, co do

wszystkich elementów przedmiotowych przestępstwa określonego w art.

286 § 1 k.k., a więc zarówno chęci osiągnięcia korzyści majątkowej, jak

również chęci użycia w tym celu określonego sposobu działania lub zaniechania (wyrok SN z dnia 22 listopada 1973 r., III KR 278/73, OSNPG

1974, nr 7, poz. 81). Rezultatem powyższych rozważań musi być stwierdzanie, że zdarzenie faktyczne objęte zarzutem dotyczyło tylko i wyłącz-

nie czynności podjętych przez oskarżonego Witolda W. w dniu 15 października 2001 r. w trakcie podpisywania z ZOPI „C.” umowy o dzieło.

Sąd Rejonowy w T., w wyroku z dnia 29 marca 2004 r., nie rozstrzygnął tymczasem o winie oskarżonego w zakresie czynu mającego

miejsce właśnie w dniu 15 października 2001 r. (takie rozstrzygnięcie

dokonane zostało jedynie w pisemnych motywach orzeczenia Sądu

pierwszej instancji, o czym dalej), lecz przypisał mu sprawstwo, wprawdzie tak samo kwalifikowanego i popełnionego na szkodę tego samego

pokrzywdzonego, czynu mającego mieć miejsce w grudniu 2001 r. w T.

Sąd Okręgowy oddalając tożsamy z kasacyjnym zarzut podniesiony w

apelacji, wskazał że skutek uznany przez Sąd Rejonowy za niekorzystne

rozporządzenie mieniem przez pokrzywdzonego, pozostaje w najściślejszym związku przyczynowym z zachowaniem zarzuconym oskarżonemu

i nie może uchodzić za zaszłość nie mieszczącą się w podstawie faktycznej oskarżenia, mimo że nastąpił on w pewnym odstępie czasowym

od daty zawarcia umowy o dzieło, zaś wprowadzenie do opisu czynu

znamienia strony podmiotowej (działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej) nie wyszło poza faktyczne ramy czynu zarzuconego.

Takie stanowisko nie może zyskać akceptacji. Prawdą jest bowiem, że cel działania oskarżonego – osiągnięcie korzyści majątkowej –

będący warunkiem sine qua non przypisania sprawstwa występku stypizowanego w art. 286 § 1 k.k., zawarty był zarówno w opisie czynu zarzuconego, jak i przypisanego, jednak w pierwszym wypadku, co zasadnie

podniósł autor kasacji, nie chodziło o osiągnięcie korzyści majątkowej dla

siebie, lecz dla reprezentowanej przez Witolda W. spółki i to w formie

„bezpłatnej” analizy kosztorysowania, natomiast w drugim o uzyskanie

korzyści majątkowej dla siebie w formie pieniężnej i w efekcie do osiągnięcia takiej korzyści. Najistotniejsze jednak jest to, co błędnie zdaniem

skarżącego przyjął sąd odwoławczy, a zdanie to Sąd Najwyższy podzie-

la, że między działaniem zarzuconym oskarżonemu a przypisanym mu

skutkiem zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. Nie znajduje bowiem żadnego uzasadnienia, zawarte w pisemnych motywach Sądu

drugiej instancji, twierdzenie o istnieniu w tym zakresie „najistotniejszego

związku”, a za zupełne nieporozumienie uznać należy traktowanie skutku zdarzenia z grudnia 2001 r., jako zaszłości zachowania podjętego

przez oskarżonego w dniu 15 października 2001 r. Jak już była o tym

mowa wyżej, skutkiem działania Witolda W. w dniu podpisywania umowy

z Zakładem OPI „C.”, zgodnie z tezą aktu oskarżenia, było niekorzystne

rozporządzenie mieniem przez pokrzywdzony zakład, polegające właśnie na zawarciu umowy, niekorzystnej z punktu widzenia interesów majątkowych pokrzywdzonego, zaś sposobem działania oskarżonego mającym doprowadzić do osiągnięcia tego celu, objętym istniejącym w tym

czasie po jego stronie zamiarem bezpośrednim, było wprowadzenie w

błąd drugiej strony umowy o dzieło, co do woli i możliwości wywiązania

się z przyjętego na siebie zobowiązania. Tym samym działania oskarżonego, w czasie zakreślonym przez oskarżyciela publicznego w zarzucie,

nie były ani warunkiem koniecznym ani też wystarczającym do późniejszego „wyłudzenia” od pokrzywdzonego pokwitowania zapłaty 20 000 zł,

zwłaszcza że sposobem wprowadzenia w błąd pokrzywdzonego w grudniu 2001 r. w T., skutkującym w następstwie niekorzystnym rozporządzeniem mieniem w podanej wysokości, nie było zatajenie kondycji finansowej Spółki „D.” i wynikającej z powyższego faktu obiektywnej niemożliwości uiszczenia zapłaty za dokonany audyt firmy „B.”, lecz złożenie nieprawdziwego oświadczenia, co do zamiaru wpłacenia określonej

kwoty, którą zresztą oskarżony wówczas dysponował, i jedynie uzależnienie dokonania takiej czynności od wcześniejszego wystawienia przez

Józefa C. – współwłaściciela Zakładu „C.” – dwóch dowodów wpłaty pieniędzy na kwoty po 10 000 zł. Co więcej, również „wyłudzenie pokwito-

wania” nie było warunkiem koniecznym osiągnięcia przez oskarżonego

celu w postaci wprowadzenia pokrzywdzonego w błąd co do woli i możliwości wywiązania się z wcześniej zawartej umowy o dzieło. Zasadnie

autor kasacji wskazuje, że Witold W. „mógł równie dobrze i w ten sam

sposób »wyłudzić pokwitowanie« zapłaty, chociażby nie uczestniczył w

ogóle we wcześniejszych negocjacjach i zawarciu umowy o dzieło”.

Reasumując, należy przyznać rację skarżącemu, że w wypadku

czynów zarzuconego i przypisanego Witoldowi W. w niniejszej sprawie,

pomimo spełnienia podstawowych warunków zachowania tożsamości

(ten sam oskarżony, to samo naruszone dobro prawne, ten sam pokrzywdzony), a nawet identycznej oceny prawnej obu zachowań oskarżonego (art. 286 § 1 k.k.), w grę wchodzą dwa zupełnie odmienne i niezależne od siebie zdarzenia faktyczne, o czym przesądzają:

1) elementy czasowo-przestrzenne obu czynów, tj. data i miejsce

ich popełnienia, ale wyłącznie w kontekście powiązanej ze skutkiem

działania jedności czasowej wynikającej z chwili w jakiej pokrzywdzony

rozporządził swoim mieniem, bowiem będąca rezultatem poczynionych

w toku przewodu sądowego ustaleń sama zmiana dotycząca czasu, w

którym miało miejsce rozpoznawane zdarzenie (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1986 r., IV KR 129/86, OSNGP 1986, nr 12, poz.

167), czy też okresu popełnienia czynu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia

11 maja 1984 r., Rw 262/84, OSNKW 1985, z. 1-2, poz. 10) automatycznie nie oznacza jeszcze wyjścia poza granice oskarżenia,

2) odmienny charakter czynności wykonawczej, objętej – w wypadku występku określonego w art. 286 § 1 k.k., a więc przestępstwa o charakterze kierunkowym – zamiarem bezpośrednim także co do wskazanego w tym przepisie sposobu działania,

3) różnica, pomimo tego samego podmiotu pokrzywdzonego, co do

rezultatu podjętych działań – w czynie zarzuconym niekorzystne rozpo-

rządzenie mieniem polegające na zawarciu niekorzystnej z punktu widzenia interesów pokrzywdzonego umowy niemożliwej do zrealizowania

już w chwili jej podpisania i osiągnięcie korzyści majątkowej przez reprezentowaną przez oskarżonego spółkę, natomiast w czynie przypisanym

konkretne pomniejszenie zasobów materialnych ZOPI „C.” i osiągnięcie

korzyści majątkowej dla samego siebie,

4) brak związku przyczynowo-skutkowego między określonym w

akcie oskarżenia zachowaniem oskarżonego w dniu 15 października

2001 r., a stwierdzonym w wyroku skutkiem zaistniałym w grudniu 2001

r.

Konstatując, stwierdzić należy, że w wypadku dokonania w wyroku,

odmiennego niż w akcie oskarżenia określenia daty i miejsca zdarzenia,

przy ocenie czy w konkretnej sprawie ramy oskarżenia zostały przekroczone nie przesądza jeszcze identyczność dobra prawnego będącego

przedmiotem zamachu, identyczność oskarżonych i pokrzywdzonych,

chociaż są to warunki konieczne do podjęcia rozważań w tym przedmiocie, a nawet identyczna kwalifikacja prawna, lecz zdecydować o tym może dopiero analiza strony podmiotowej i przedmiotowej czynu zarzuconego i przypisanego, a w szczególności określenie związku przyczynowego między ustalonym zachowaniem osoby oskarżonej o popełnienie

przestępstwa i wynikającego z tego zachowania skutkiem takiego działania bądź zaniechania.

W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji nie rozstrzygnął o winie Witolda W. w zakresie zarzuconego mu aktem oskarżenia przestępstwa określonego w art. 286 § 1 k.k. popełnionego w dniu 15 października 2001 r. w Z., orzekł natomiast o winie oskarżonego w zakresie czynu

określonego w art. 286 § 1 k.k. mającego miejsce w grudniu 2001 r. w T.,

wychodząc w konsekwencji poza granice oskarżenia zakreślone jego

podstawą faktyczną i naruszając art. 14 § 1 k.p.k., zaś sąd odwoławczy

akceptując taki sposób procedowania powielił obrazę powołanego przepisu, dopuszczając do wyrokowania w zakresie pozbawionym skargi

uprawnionego oskarżyciela. W konsekwencji doszło więc do wydania

orzeczenia wbrew normie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k., a tym samym do wystąpienia bezwzględnej przyczyny odwoławczej określonej w art. 439 § 1

pkt 9 k.p.k., co wobec oczywistego zresztą kierunku zaskarżenia – na

korzyść (art. 439 § 2 k.p.k.), skutkować musiało uchyleniem zarówno

orzeczenia Sądu drugiej instancji, jak i orzeczenia sądu meriti, bowiem to

na tym etapie doszło do stwierdzonej obrazy prawa procesowego.

Rezultatem powyższego powinno być, stosownie do treści art. 17 §

1 k.p.k., umorzenie postępowania. Takie rozstrzygnięcie nie wchodzi

jednak w grę, a to wobec zasadności również drugiego z podniesionych

w kasacji zarzutów. Rzecz bowiem w tym, że skazanie oskarżonego za

czyn nie objęty aktem oskarżenia, skutkowało w tej konkretnej sprawie,

brakiem wypowiedzenia się przez sąd co do czynu będącego przedmiotem niniejszego procesu, a w zasadzie niezamieszczeniem tego rodzaju

rozstrzygnięcia, mimo istnienia takiego wymogu (art. 413 § 1 pkt 5

k.p.k.), w części dyspozytywnej wyroku. Faktem jest bowiem, że w odniesieniu do zarzutu aktu oskarżenia Sąd Rejonowy w T. wypowiedział

się, jednak uczynił to wyłącznie w pisemnych motywach swojego orzeczenia. Uznał mianowicie, że „zarzut sprowadzający się do stwierdzenia,

iż w dniu 15 października 2001 r., a więc w dniu zawarcia umowy o dzieło z «C.», oskarżony nie miał «możliwości i zamiaru» uregulować należności z jej tytułu, nie może się ostać. (...) Brak zamiaru zapłaty u oskarżonego w dniu 15 października 2001 r., w kontekście tezy aktu oskarżenia, jest wręcz gołosłowny ...”. Wobec tego rodzaju ustaleń faktycznych i

ich oceny prawnej sąd ten powinien więc był uniewinnić Witolda W. od

popełnienia zarzucanego mu czynu, czego jednak nie uczynił przypisując

mu sprawstwo czynu niemieszczącego się w granicach zdarzenia histo-

rycznego zakreślonego przez oskarżyciela publicznego w akcie oskarżenia.

W takiej sytuacji procesowej rodzi się jednak wymagające rozstrzygnięcia pytanie, czy możliwe jest w ogóle odniesienie się przez Sąd

Najwyższy do tego drugiego z wywiedzionych w kasacji zarzutów skoro

nie stanowi on bezwzględnej przyczyny odwoławczej. Jeżeli bowiem art.

523 § 4 pkt 1 k.p.k. statuuje zasadę niestosowania ograniczeń przewidzianych w § 2 i 3 powołanego przepisu do kasacji wniesionej z powodu

uchybień wymienionych w art. 439 k.p.k., to z jednej strony oczywiste

jest, że brak tego rodzaju zarzutu musi skutkować uznaniem takiej kasacji za niedopuszczalną z mocy ustawy w rozumieniu art. 429 § 1 k.p.k. w

zw. z art. 518 k.p.k., z drugiej zaś konsekwencją takiego zapisu ustawowego może być również i to, że jeżeli w kasacji od wyroku nienależącego

do kategorii wymienionych w art. 523 § 2 i 3 k.p.k. podniesiono zarówno

zarzut odwołujący się do art. 439 k.p.k., jak i inne zarzuty, rozpoznaniu

podlega wyłącznie zarzut oparty o bezwzględną przyczynę odwoławczą,

zaś kasacja w pozostałym zakresie, a więc tych innych zarzutów, powinna być pozostawiona bez rozpoznania. Takie stanowisko prezentowane

jest przez komentatorów (por. P. Hofmański red.: Kodeks postępowania

karnego. Komentarz, Warszawa 2004, t. III, s. 140), tak też zagadnienie

to (niedopuszczalność kasacji w części dotyczącej zarzutu kasacyjnego

niedopuszczalnego z mocy prawa) interpretowane jest w orzecznictwie

(postanowienie SN z dnia 4 grudnia 2001 r., II KKN 175/99, OSNKW

2002, z. 5-6, poz. 47), zaś poglądy te Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni akceptuje. Wynikająca już z samej

wykładni językowej normy art. 523 § 4 pkt 1 k.p.k. zasada nie jest jednak

równoznaczna z tym, że od tej reguły nie ma wyjątków. O ile bowiem

stwierdzenie w sprawie takiej obrazy prawa, która jest równoznaczna z

wystąpieniem okoliczności, o których mowa w art. 439 § 1 k.p.k., nie mu-

si i w większości wypadków tak jest, nie oznacza, że organy procesowe

dopuściły się naruszeń innych obowiązujących przepisów, to nie można

jednak wykluczyć i takich sytuacji, gdy podniesione w skardze kasacyjnej

inne rażące naruszenie prawa i to mające istotny wpływ na treść orzeczenia (a więc należące do powodów kasacyjnych w rozumieniu art. 523

§ 1 k.p.k.), niebędące przy tym uchybieniem wymienionym w art. 439

k.p.k., jest prostą i oczywistą konsekwencją stwierdzonej w danej sprawie takiej obrazy prawa, która zakwalifikowana jest właśnie do kategorii

bezwzględnych powodów odwoławczych. Taki wypadek ma miejsce, jak

w tym będącym przedmiotem rozpoznania postępowaniu, gdy oskarżonego uznano za winnego popełnienia przestępstwa nieobjętego zarzutem aktu oskarżenia, a więc bez skargi uprawnionego oskarżyciela (art.

17 § 1 pkt 9 k.p.k.) i w rezultacie na skutek tego uchybienia, stanowiącego bezwzględną przyczynę odwoławczą, nie rozstrzygnięto o zasadniczym przedmiocie procesu – objętym skargą czynie – naruszając tym

samym przepis art. 413 § 1 pkt 5 k.p.k. Orzeczenie w takim układzie procesowym, gdy bezwzględna przyczyna odwoławcza jest efektem wystąpienia jednej z ujemnych przesłanek procesowych, wyłącznie w zakresie

zarzutu opartego o normę art. 439 k.p.k. i w konsekwencji tego umorzenie postępowania, doprowadziłoby do sytuacji, w której nie nastąpiłoby

rozstrzygnięcie co do odpowiedzialności karnej oskarżonego lub jej braku w zakresie czynu zarzuconego w akcie oskarżenia. Oczywiście możliwy jest i taki wypadek, że naruszenie zasady skargowości nie będzie

równoznaczne z brakiem orzeczenia co do zarzutu objętego skargą i

wówczas powołana wyżej, a wynikająca z art. 523 § 4 pkt 1 k.p.k. w zw.

z art. 523 § 2 k.p.k., zasada o pozostawieniu bez rozpoznania tych zarzutów kasacji, które w świetle powołanego przepisu są niedopuszczalne

z mocy ustawy, będzie miała pełne zastosowanie. W takiej sytuacji te

inne podniesione w kasacji zarzuty dotyczyć będą jednak innych przed-

miotowo zakresów zaskarżonego wyroku i to właśnie brak związku z zarzutem opartym o normę art. 439 § 1 k.p.k. decyduje o ich niedopuszczalności. Natomiast w wypadku, gdy inne rażące naruszenie prawa,

nieskutkujące wprawdzie samo przez się wystąpieniem bezwzględnej

przyczyny odwoławczej, jest prostą konsekwencją takiej obrazy prawa,

która stanowi o zasadności twierdzenia autora kasacji co do wystąpienia

okoliczności wymienionych w art. 439 k.p.k., będąc właśnie bezpośrednim następstwem takiej obrazy, Sąd Najwyższy nie tylko może, lecz jest

wręcz obowiązany do zbadania i oceny także tego innego wywiedzionego w skardze kasacyjnej zarzutu.

Jak to już sygnalizowano, Sąd Rejonowy w T. rozstrzygając o odpowiedzialności karnej Witolda W. za, nieobjęty skargą, czyn mający

miejsce w grudniu 2001 r. w T., nie zamieścił w części dyspozytywnej

wyroku, pomimo kategorycznego wymogu wynikającego z treści art. 413

§ 1 pkt 5 k.p.k., rozstrzygnięcia co do zasadniczego przedmiotu procesu,

tj. zarzuconego wymienionemu w akcie oskarżenia przestępstwa określonego w art. 286 § 1 k.k. mającego mieć, według oskarżyciela publicznego, miejsce w dniu 15 października 2001 r. w Z. Poczynienie w tym

zakresie rozważań jedynie w pisemnych motywach orzeczenia nie czyni

bowiem zadość, wynikającemu z powołanej normy proceduralnej, obowiązkowi „rozstrzygnięcia sądu”, które przybiera postać uznania oskarżonego za winnego określonego przestępstwa i skazania na określoną

karę lub wymierzenie odpowiedniego środka karnego albo odstąpienia

od wymierzenia kary, uniewinnienia oskarżonego od popełnienia zarzucanego mu czynu, warunkowego umorzenia postępowanie lub bezwarunkowego umorzenia postępowania i musi być zamieszczone właśnie w

sentencji wyroku. Wszak to właśnie część dyspozytywna wyroku stanowi

odzwierciedlenie tych ustaleń sądu, które zostały dokonane w wyniku

przeprowadzonego postępowania, a następnie ogłoszone w sposób

przewidziany przez prawo. Jeżeli więc w wypadku sprzeczności między

częścią dyspozytywną wyroku a jego uzasadnieniem, decydujące znaczenie ma stanowisko sądu wyrażone w części dyspozytywnej (wyrok

SN z dnia 5 marca 1984 r., I KR 6/84. OSNKW 1984, z. 1112, poz.

128), a jednocześnie wystąpienie tego rodzaju sytuacji nierzadko skutkować będzie nawet uchyleniem wyroku, to tym bardziej skutek powyższy wywołać musi taka obraza art. 413 § 1 pkt 5 k.p.k., która sprowadza

się do stwierdzenia, że część dyspozytywna wyroku rozstrzygnięcia w

ogóle nie zawiera, bowiem wówczas de facto nie ma w ogóle czego wykonywać.

Z omówionym wyżej zagadnieniem ściśle wiążą się jeszcze dwa,

wymagające w niniejszej sprawie rozstrzygnięcia, problemy, przed którymi stanął Sąd Najwyższy. Oba dotyczą rodzaju orzeczenia, a w zasadzie orzeczeń następczych, jakie winny być wydane po uchyleniu zaskarżonego wyroku sądu odwoławczego i utrzymanego nim w mocy wyroku sądu meriti. O ile bowiem następstwem stwierdzenia w toku kontroli

odwoławczej okoliczności, o których mowa w art. 439 § 1 k.p.k., z zastrzeżeniem wynikającym z art. 439 §2 k.p.k., musi przecież być, i to niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów oraz wpływu

uchybienia na treść orzeczenia, uchylenie dotkniętego taką wadą orzeczenia, o tyle to w zależności od tego, jakie z okoliczności wymienionych

w tym przepisie wywołały powyższy skutek, różne mogą być orzeczenia

następcze. W zdecydowanej większości wypadków (art. 439 § 1 pkt 1-8,

10 i 11 k.p.k.) będzie to przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania,

chyba że w grę wejdzie uniewinnienie oskarżonego, a to wobec wystąpienia jednocześnie okoliczności, o których mowa np. w art. 440 k.p.k., a

w postępowaniu kasacyjnym określonej w art. 537 § 2 in fine k.p.k. Odmienne orzeczenie musi natomiast być wydane w razie wystąpienia

bezwzględnej przyczyny odwoławczej unormowanej w art. 439 § 1 pkt 9

k.p.k., bowiem konsekwencją ujawnienia ujemnej przesłanki procesowej

określonej w art. 17 § 1 pkt 5, 6 i 8-11 k.p.k., winno być, stosownie do

nakazu wynikającego z tego ostatniego przepisu, bezwarunkowe umorzenie postępowania. W niniejszej sprawie ograniczenie się wyłącznie do

jednego ze wskazanych rozstrzygnięć nie jest jednak możliwe.

Samo tylko umorzenie postępowania wobec stwierdzonej obrazy

art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k., spowodowałoby, że nie zostałaby rozstrzygnięta

kwestia odpowiedzialności oskarżonego za czyn zarzucony mu w akcie

oskarżenia, który skargą uprawnionego oskarżyciela był objęty, a więc w

rezultacie usankcjonowałoby dotknięte taką samą wadą orzeczenia sądów pierwszej i drugiej instancji. Z kolei przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, bez wypowiedzenia się, co do nieobjętego skargą

czynu przypisanego oznaczałoby nierespektowanie obowiązku organu

procesowego spoczywającego na nim na mocy art. 17 § 1 k.p.k.

Rozwiązaniem tego dylematu może być tylko wypowiedzenie się w

orzeczeniu następczym odrębnie co do czynu zarzuconego i osobno co

do czynu przypisanego. W tym drugim zakresie oczywiste jest umorzenie

postępowania, co zresztą nie zamyka uprawnionemu oskarżycielowi

drogi do wniesienia w odrębnym postępowaniu osobnego aktu oskarżenia o czyn mający miejsce w grudniu 2001 r. w T., gdyż wówczas, wobec

usunięcia przeszkody nie będzie miało miejsce naruszenie zakazu ne bis

in idem (P. Hofmański: Kodeks postępowania karnego, op. cit., t. I, s.

140 i powołane tam poglądy doktryny).

Natomiast w odniesieniu do czynu zarzucanego w grę wchodzić

może jedynie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi

pierwszej instancji, to bowiem ten sąd jest w pierwszym rzędzie powołany do rozstrzygania o odpowiedzialności karnej oskarżonego w zakresie

czynu objętego zarzutem aktu oskarżenia. Wprawdzie w toku rozprawy

kasacyjnej, jak już była o tym mowa, Prokurator Prokuratury Krajowej

wniósł, a to wobec ustaleń poczynionych przez Sąd pierwszej instancji w

pisemnym uzasadnieniu swojego wyroku, o uniewinnienie oskarżonego

od popełnienia zarzucanego mu czynu, jednak takie orzeczenie nie jest

możliwe wobec treści art. 537 § 2 in fine k.p.k. Przepis ten pozwala na

uniewinnienie oskarżonego przez sąd kasacyjny, jeżeli „skazanie jest

oczywiście niesłuszne”. Pojęcie „oczywiście niesłusznego skazania” w

dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego było interpretowane

stosunkowo szeroko (wyroki: z dnia 24 lutego 2000 r., III KKN 34/99,

OSNKW 2000, z. 3-4, poz. 37 i z dnia 17 stycznia 2002 r., II KKN 368/99,

OSNKW 2002, z. 3-4, poz. 25), nie ulega jednak wątpliwości, że każdorazowo pod terminem tym rozumiano wydanie „rozstrzygnięcia”, w którym, bądź to niesłusznie uznano, że czyn oskarżonego zawiera znamiona czynu karalnego i np. umorzono postępowanie karne na mocy amnestii, bądź to oczywiście niesłusznie przypisano odpowiedzialność karną

np. warunkowo umarzając postępowanie. W niniejszej sprawie rzecz natomiast sprowadza się do tego, że sąd a quo, z naruszeniem dyspozycji

art. 413 § 1 pkt 5 k.p.k., o odpowiedzialności karnej w zakresie czynu zarzuconego w ogóle nie rozstrzygnął, gdyż tego rodzaju orzeczenie nie

znalazło swojego odzwierciedlenia w części dyspozytywnej wyroku. Nie

można więc mówić o skazaniu oczywiście niesprawiedliwym, skoro

część dyspozytywna wyroku nie zawiera „rozstrzygnięcia sądu” (art.413

§ 1 pkt 5 k.p.k.) co do zasadniczego przedmiotu procesu. Sąd Najwyższy

ma oczywiście świadomość, wobec kierunku kasacji i poczynionych w

uzasadnieniu przez Sąd Rejonowy w T. ustaleń faktycznych – w zakresie

czynu zarzuconego Witoldowi W. w akcie oskarżenia – co do rodzaju

rozstrzygnięcia, które przy ponownym rozpoznaniu sprawy może zapaść,

nie był jednak władny, a to wobec zapisu ustawowego, sam wydać tego

rodzaju orzeczenia następczego.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd pierwszej instancji, stosując szeroko uprawnienia wynikające z przepisów art. 442 § 1 i 2 k.p.k.,

będąc związanym zapatrywaniami Sądu Najwyższego, rozstrzygnie o

winie Witolda W. w zakresie czynu zarzuconego wymienionemu przez

oskarżyciela publicznego w akcie oskarżenia, rozstrzygnięcie to, stosownie do treści art. 413§ 1 pkt 5 k.p.k., zamieści w części dyspozytywnej wyroku, bacząc przy tym aby nie orzec wbrew zakazowi określonemu

w art. 443 k.p.k.