Supreme Court dismisses lustration proceedings when false declaration stems from justified legal error.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court quashed the appellate court's ruling that declared the applicant's lustration statement truthful. The applicant argued the lower courts erred by failing to recognize his service as part of the security apparatus, while the prosecution contended the statement was objectively false. The court held that a declaration made under a justified legal mistake is not considered false, and since the law does not punish such errors, the proceedings must be dismissed.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 17 § 1 pkt 2 k.p.k.; Art. 19 ustawy o ujawnieniu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990: If a lustration declaration is false solely due to a justified error of law, the proceedings shall be dismissed as the act is not punishable.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IADecisioni correlate
Generato dall'IATesto completo
III KK 120/23 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 17 maja 2023 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący, sprawozdawca)SSN Piotr MirekSSN Marek PietruszyńskiProtokolant Anna Janczak przy udziale prokuratora Biura Lustracyjnego IPN Andrzeja Golcaw sprawie X.Y.w przedmiocie stwierdzenia zgodności z prawdą oświadczenia lustracyjnegopo rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawiew dniu 17 maja 2023 r.,kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego na niekorzyść lustrowanegood orzeczenia Sądu Apelacyjnego w Rzeszowiez dnia 30 czerwca 2022 r., sygn. akt II AKa 23/22utrzymującego w mocy orzeczenie Sądu Okręgowego w Rzeszowiez dnia 10 lipca 2020 r., sygn. akt II K 83/18, uchyla zaskarżone orzeczenie Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie oraz utrzymane nim w mocy orzeczenie Sądu Okręgowego w Rzeszowie i na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 19 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnieniu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944 - 1990 oraz treści tych dokumentów (tekst jednolity:
Dz.U. z 2023 r. poz. 342 ze zm.) umarza postępowanie lustracyjne, a kosztami tego postępowania obciąża Skarb Państwa.
UZASADNIENIE
Orzeczeniem z dnia 10 lipca 2020 r., w sprawie o sygn. akt II K 83/18, Sąd Okręgowy w Rzeszowie stwierdził, że X.Y. złożył w dniu […] zgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne, o którym mowa w art. 7 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944 – 1990 oraz treści tych dokumentów i kosztami postępowania obciążył Skarb Państwa.Orzeczenie to zaskarżone zostało przez prokuratora w całości na niekorzyść lustrowanego. W wywiedzionej apelacji, na podstawie art. 427 § 1 i 2 oraz art. 438 pkt 1a i 2 k.p.k. zarzucono:„1/ rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 2 ust. 1 pkt w zw. z art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944 – 1990 oraz treści tych dokumentów (Dz.
U. 2020.306) poprzez jego niezastosowanie i wyrażenie przez Sąd I instancji błędnego poglądu prawnego polegającego na stwierdzeniu, że osoba pełniąca służbę w Wydziale […] WUSW nie pełniła służby w strukturach Służby Bezpieczeństwa, pomimo że prawidłowa wykładnia historyczno – prawna w/w artykułów ustawy lustracyjnej prowadzi do wniosków przeciwnych;2/ rażącą obrazę przepisów postępowania karnego, która miała wpływ na treść orzeczenia, a to art. 4, 7 i 410 k.p.k., w następstwie błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę do twierdzenia, że służba lustrowanego X.Y. w Wydziale […] WUSW w P. nie była służbą w organie bezpieczeństwa państwa wymienioną w art. 2 ust. 1 pkt 5 ustawy lustracyjnej, przy całkowitym pominięciu wskazań wiedzy historyczno – prawnej z zakresu kształtowania się organów bezpieczeństwa państwa PRL podległych Ministrowi Spraw Wewnętrznych, które w zakresie powstania, struktury, zadań i następujących w dalszym czasie przekształceń jednostek organizacyjnych SB, w szczególności w okresie 1990 r., w tym również skatalogowanych w ramach art. 2 ust. 1 ustawy lustracyjnej, regulowane były w okresie istnienia PRL aktami prawnymi niższego rzędu oraz z uwagi na treść i stosowanie przepisów ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o UOP.”W następstwie tych zarzutów skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.
Orzeczeniem z dnia 30 czerwca 2022 r., sygn. akt II AKa 23/22, Sąd Apelacyjny w Rzeszowie utrzymał w mocy zaskarżone orzeczenie.Orzeczenie Sądu odwoławczego zaskarżone zostało w całości na niekorzyść osoby lustrowanej kasacją wniesioną przez Prokuratora Generalnego. Skarżący, powołując się na przepisy art. 21 b ust. 6 w związku z art. 19 ustawy lustracyjnej oraz art. 526 § 1 k.p.k. i art. 537 § 1 i 2 k.p.k. zarzucił „rażące i mające istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenie przepisów prawa procesowego, a to art. 433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k., polegające na nierzetelnym i wadliwym rozpoznaniu zarzutów apelacji prokuratora, a w szczególności na nieprawidłowej interpretacji przepisów art. 414 § 1 k.p.k. w związku z art. 19 ustawy lustracyjnej i uznaniu, że wymieniony przepis Kodeksu Postępowania Karnego znajdzie zastosowanie w postępowaniu lustracyjnym, zaś surogatem >>uniewinnienia<< będzie w tym przypadku stwierdzenie, że złożenie oświadczenia lustracyjnego w warunkach błędu opisanego w art. 30 k.k. dostarcza podstaw do wydania orzeczenia w oparciu o art. 21a ust. 1 i 2 ustawy lustracyjnej, uznającego, że X.Y. złożył zgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne i to także w sytuacji, gdy oświadczenie lustracyjne było obiektywnie nieprawdziwe, mimo że zasadnicza odmienność przedmiotu rozpoznania w postępowaniu lustracyjnym wprost wyklucza stosowanie tego typu analogii do postępowania karnego, co w efekcie doprowadziło, z naruszeniem art. 7 k.p.k., do wewnętrznej sprzeczności logicznej orzeczenia Sądu Apelacyjnego powstałej pomiędzy jego częścią stanowczą a uzasadnieniem, podczas gdy prawidłowe rozumienie przepisów ustawy lustracyjnej prowadzi do wniosku, że konsekwencją stwierdzenia działania w usprawiedliwionym błędzie jest umorzenie postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k.”W konsekwencji tak postawionego zarzutu skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w drugiej instancji Sądowi Apelacyjnemu w Rzeszowie.
W toku rozprawy kasacyjnej prokurator podtrzymał wniosek zawarty w kasacji, wniósł jednak także o ewentualne uchylenie obu orzeczeń i umorzenie postępowania lustracyjnego.W odpowiedzi na kasację X.Y. wniósł o jej oddalenie.Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Kasacja Prokuratora Generalnego okazała się zasadna.Na wstępie należy przypomnieć, że stosownie do art. 536 k.p.k. Sąd Najwyższy rozpoznaje kasację w granicach zaskarżenia i podniesionych zarzutów, a w zakresie szerszym – tylko w wypadkach określonych w art. 435, 439 i 455 k.p.k.
Zważywszy, że w niniejszej sprawie nie zachodzi żaden z wypadków nakazujących rozpoznanie sprawy poza granicami zaskarżenia i podniesionymi zarzutami, przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego może stać się wyłącznie zarzut podniesiony w nadzwyczajnym środku zaskarżenia. Zauważyć przy tym trzeba, że mimo wskazania w treści zarzutu, że rażące naruszenie prawa, którego dopuścić się miał Sąd odwoławczy, polega na nierzetelnym i wadliwym rozpoznaniu zarzutów apelacji prokuratora, to w istocie rzeczy, uchybienie Sądu Apelacyjnego polegać ma na wadliwym rozstrzygnięciu będącym konsekwencją dokonanych ustaleń faktycznych, polegającym na utrzymaniu w mocy orzeczenia Sądu pierwszej instancji stwierdzającego, iż lustrowany złożył zgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne, w sytuacji, gdy ustalono, że oświadczenie było obiektywnie nieprawdziwe, należało uchylić orzeczenie Sądu Okręgowego i umorzyć postępowanie lustracyjne.Orzeczenie Sądu Okręgowego, wskazujące, że lustrowany złożył zgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne, opierało się na dwóch przesłankach.
Po pierwsze, Sąd w obszernych wywodach wskazał na istotne, niedające się usunąć wątpliwości natury prawnej związane z możliwością przypisania Wydziałów […] Wojewódzkich Urzędów Spraw Wewnętrznych do struktury Służby Bezpieczeństwa, co pozwoliło mu na sięgnięcie po instytucję przewidzianą w art. 5 § 2 k.p.k. Po drugie, w ocenie Sądu, nie można było lustrowanemu przypisać świadomości, iż służył w organach bezpieczeństwa państwa. W konkluzji wywiedziono, że „nie sposób ustalić, że lustrowany miał pełną świadomość pełnienia służby w organach bezpieczeństwa państwa, składając oświadczenie lustracyjne, oczywiście przy założeniu, że Wydział […] w ogóle w strukturach SB można umiejscowić.
Weryfikowane w toku niniejszego postępowania zachowanie lustrowanego nie daje podstaw do przyjęcia, że składając oświadczanie lustracyjne X.Y. świadomie zawarł w tymże oświadczeniu dane niezgodne z prawdą. Podsumowując poczynione wyżej rozważania należy stwierdzić, iż w toku postępowania nie wykazano, aby X.Y. dopuścił się kłamstwa lustracyjnego, co w konsekwencji musiało prowadzić do wydania orzeczenia stwierdzającego, że wyżej wymieniony złożył zgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne”.W efekcie rozpoznania apelacji wniesionej na niekorzyść lustrowanego Sąd Apelacyjny w Rzeszowie stwierdził, że nie aprobuje poglądu Sądu pierwszej instancji, iż osoba pełniąca służbę w Wydziale […] WUSW nie pełniła służby w strukturach Służby Bezpieczeństwa.
Uzasadniając swoje stanowisko w tej mierze Sąd Apelacyjny odwołał się głównie do uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 2021 r., I KZP 12/20, w której stwierdzono, że osoba pełniąca w latach 1984 – 1990 służbę w Wydziale […] WUSW (która z chwilą rozwiązania Milicji Obywatelskiej stała się policjantem) jest osobą pełniącą służbę w organach bezpieczeństwa państwa w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt i ust. 3 ustawy lustracyjnej. Sąd odwoławczy nie podzielił jednak innych zarzutów apelacyjnych i uznał, że „w ustalonym stanie faktycznym brak jest podstaw do przyjęcia, że X.Y. składając oświadczenie lustracyjne miał pełną świadomość, iż pełniona przez niego służba w Wydziale […] WUSW była służbą w organach bezpieczeństwa państwa, a tym samym nie można mu przypisać winy za złożenie nieprawdziwego oświadczenia”.
W konsekwencji Sąd ten wywiódł, że „utrzymanie zaskarżonego orzeczenia było oczywistą i logiczną konsekwencją nieuwzględnienia zarzutów apelacji dotyczących istnienia usprawiedliwionego błędu X.Y. co do charakteru służby pełnionej przez niego w Wydziale […] WUSW. W rezultacie oświadczenie złożone przez lustrowanego było wprawdzie obiektywnie niezgodne z prawdą, jednak wobec zaistnienia okoliczności ekskulpujących wyłączających winę należało je uznać za subiektywnie zgodne z prawdą”. Jak należy się domyślać, rozstrzygnięcie to oparte jest, w drodze analogii, ze strony materialnoprawnej na przepisie art. 30 k.k., który stanowi, że nie popełnia przestępstwa, kto dopuszcza się czynu zabronionego w usprawiedliwionej nieświadomości jego bezprawności, a od strony procesowej na przepisie art. 414 § 1 zdanie drugie k.p.k.
– w razie stwierdzenia okoliczności wymienionych w art. 17 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k. – sąd wydaje wyrok uniewinniający. Stwierdzenie, że X.Y. złożył oświadczenie w warunkach usprawiedliwionego błędu co do prawa, pozwoliło – w ocenie Sądu Apelacyjnego – na zastosowanie swoistego surogatu uniewinnienia w postaci stwierdzenia, że złożone oświadczenie jest zgodne z prawdą.Zaprezentowane stanowisko w rażący sposób narusza wymienione w zarzucie kasacyjnym przepisy, a naruszenie to miało oczywisty i istotny wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia.
Orzeczenie to pozostaje również w sprzeczności z ugruntowaną linią orzeczniczą Sądu Najwyższego zapoczątkowaną postanowieniem składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 września 2006 r., I KZP 20/06. Warto zauważyć, że orzeczenie to zostało dostrzeżone przez Sąd odwoławczy, przy czym wykorzystano je wyłącznie do uzasadnienia możliwości zastosowania w drodze analogii konstrukcji błędu z art. 30 k.k. postępowaniu lustracyjnym, pomijając konsekwencje procesowe ustalenia, iż lustrowany działał w usprawiedliwionym błędzie co do bezprawności czynu.
Tymczasem w orzeczeniu tym wskazano, że ustawa lustracyjna nie przewiduje możliwości uwzględnienia okoliczności, że lustrowany składał oświadczenie pozostając w błędzie co do bezprawności, przy ustalaniu samej prawdziwości czy nieprawdziwości złożonego oświadczenia. „Oświadczenie jest bowiem weryfikowane w oparciu o obiektywne dowody, zaś logiczną przesłanką stwierdzenia błędu co do prawa musi być wcześniejsze ustalenie, że złożone przez lustrowanego oświadczenie nie jest zgodne z prawdą. Prawdziwość oświadczenia nie może zależeć od subiektywnego przekonania lustrowanego co do zakresu obowiązków lustracyjnych”.
Wydanie w tych warunkach orzeczenia stwierdzającego, że lustrowany złożył zgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne pozostawałoby w sprzeczności z elementarnymi zasadami logiki, wszak przyjęcie konstrukcji błędu determinuje obiektywną nieprawdziwość takiego oświadczenia. Rozwiązania dylematu należy poszukiwać w drodze odpowiedniego stosowania przepisów Kodeksu postępowania karnego, co umożliwia art. 19 ustawy lustracyjnej przewidujący taką możliwość w postępowaniu lustracyjnym. Zgodnie z przepisem art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. postępowanie umarza się, jeżeli ustawa stanowi, że sprawca nie popełnia przestępstwa.
Odpowiedniość stosowania przepisów procedury karnej pozwala na odejście od znaczenia czynu zabronionego i przestępstwa, jaki nadaje im Kodeks postępowania karnego. Przyjmuje się, że na użytek postępowania lustracyjnego „przestępstwem” jest zawinione złożenie nieprawdziwego oświadczenia lustracyjnego, bowiem ustawodawca łączy z takim zachowaniem negatywne konsekwencje, mające charakter represyjny i połączone z negatywnym osądem moralnym. Zgodzić się należy z wyrażonym w sprawie I KZP 20/06 stanowiskiem, że: „W konsekwencji, odpowiednie stosowanie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. powinno prowadzić do umorzenia postępowania lustracyjnego w wypadku, gdy sąd stwierdzi, że złożenie nieprawdziwego oświadczenia lustracyjnego było skutkiem usprawiedliwionego błędu co do prawa.
Taki rodzaj orzeczenia powinien znaleźć zastosowanie także w wypadku stwierdzenia tej okoliczności po rozpoczęciu przewodu sądowego, albowiem specyfika podejmowania decyzji:- w której nie rozstrzyga się, w istocie, w przedmiocie odpowiedzialności warunkowanej wypełnieniem ustawowych znamion czynu zabronionego- nakazuje odejście, właśnie poprzez formułę >>odpowiedniości<<, od stosowania przepisu art. 414 § 1 zdanie drugie k.p.k.”.Przytoczony pogląd został wprawdzie wyrażony na gruncie poprzednio obowiązującej ustawy lustracyjnej, nie stracił jednak aktualności po rządami ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 20 lutego 2019 r., II KK 189/18, z dnia 3 lutego 2021 r., II KK 401/19, z dnia 29 czerwca 2021 r., V KK 425/20).Kierując się powyższym należało uchylić zaskarżone orzeczenie i utrzymane nim w mocy orzeczenie Sądu Okręgowego w Rzeszowie i na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 19 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów oraz w zw. z art. 537 § 2 k.p.k. umorzyć postępowanie lustracyjne, a kosztami tego postępowania obciążyć Skarb Państwa.