Legislator Giurisprudenza & Legislazione
III CZP 80/03 Generato dall'IA

Failure to rule on interest in inheritance partition does not bar separate claim for late payment interest.

Numero d'incarto III CZP 80/03
Autorità giudiziaria
Giurisdizione Polonia (PL)
Esito del giudizio Accolto (Allowed)

Sintesi Legislator

Generato dall'IA

The Supreme Court ruled that omitting interest calculations in an inheritance partition order does not constitute res judicata barring a separate lawsuit for late payment interest. The plaintiff argued that the partition order failed to address interest, while the lower court held this excluded further claims. The court distinguished between capital interest inherent to the partition and punitive interest for breach of the payment deadline, concluding the latter remains actionable.

Regesto Legislator

Generato dall'IA

Art. 212 § 3 k.c.; Art. 481 § 1 k.c.; Art. 390 k.p.c.: Omission of interest for late payment in an inheritance partition order does not establish res judicata preventing a separate claim for such interest.

Parole chiave

Generato dall'IA
inheritance partition res judicata late payment interest capital interest civil procedure code

Disposizioni normative citate

Generato dall'IA
Art. 212 § 3 k.c.
odsetek od zasądzonej na podstawie art. 212 § 3 k.c. spłaty wyłącza możliwość ich
Art. 481 § 1 k.c.
dochodzenia na podstawie art. 481 § 1 k.c.?"
Art. 390 k.p.c.
Powyższe rozważania uzasadniają na podstawie art. 390 k.p.c. podjęcie
art. 212 § 3 k.c
odsetek od zasądzonej na podstawie art. 212 § 3 k.c.
art. 481 § 1 k.c
dochodzenia na podstawie art. 481 § 1 k.c.?"
art. 351 k.p.c
odsetkach w postanowieniu działowym może być uzupełniony na podstawie art. 351
art. 618 § 3 k.p.c
w art. 618 § 3 k.p.c., gdyż tylko odsetki należne za okres do nadejścia określonego
art. 13 § 2 k.p.c
316 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.
art. 686 k.p.c
dokonywaniu działu spadku, o których mowa w art. 686 k.p.c.
art. 390 k.p.c
Powyższe rozważania uzasadniają na podstawie art. 390 k.p.c.

Giurisprudenza citata

Generato dall'IA
III CZP 21/84
1984 r., III CZP 21/84 (OSNCP 1984, nr 12, poz.
III CZP 79/77
z dnia 21 listopada 1977 r., III CZP 79/77, OSNCP 1978, nr 8, poz.
III CZP 34/71
W uchwale z dnia 25 czerwca 1971 r., III CZP 34/71 (OSNC 1972, nr 4, poz.
III CZP 12/69
Cywilnej z dnia 15 grudnia 1969 r., III CZP 12/69, (OSNCP 1970, nr 3, poz.

Ti chiedi come si applica questa sentenza alla tua fattispecie?

Analizza questa decisione insieme alla legislazione federale e cantonale, ai commentari e alla giurisprudenza successiva in Legislator AI.

Apri in Legislator →

Testo completo

Uchwała z dnia 27 listopada 2003 r., III CZP 80/03

Sędzia SN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

Sędzia SN Zbigniew Strus

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marii B. przeciwko Władysławowi T. o

zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 27

listopada 2003 r., zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy we

Wrocławiu postanowieniem z dnia 1 sierpnia 2003 r.:

"Czy brak w postanowieniu o dział spadku rozstrzygnięcia w przedmiocie

odsetek od zasądzonej na podstawie art. 212 § 3 k.c. spłaty wyłącza możliwość ich

dochodzenia na podstawie art. 481 § 1 k.c.?"

podjął uchwałę:

Brak rozstrzygnięcia w prawomocnym postanowieniu o dziale spadku o

wysokości i terminie uiszczenia odsetek od zasądzonej spłaty nie uzasadnia

zarzutu powagi rzeczy osądzonej w procesie o zapłatę odsetek za opóźnienie

w dokonaniu spłaty.

Uzasadnienie

Zagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozpoznania

wyłoniło się przy rozstrzyganiu sprawy na skutek zażalenia powódki na

postanowienie Sądu pierwszej instancji odrzucające pozew o zapłatę odsetek od

zasądzonej prawomocnym postanowieniem z dnia 6 grudnia 1996 r. spłaty z tytułu

działu spadku płatnej w terminie trzech miesięcy od daty prawomocności

postanowienia. Sąd Rejonowy uznał, że niedopuszczalne jest dochodzenie odsetek

w odrębnym procesie, jeżeli w postanowieniu o dziale spadku zasądzono spłatę, nie

orzekając o odsetkach.

Rozpoznając zażalenie powódki, Sąd Okręgowy zwrócił uwagę na wątpliwości

odnośnie do stanowiska, że brak w postanowieniu działowym orzeczenia w

przedmiocie odsetek wyłącza możliwość ich dochodzenia w oparciu o przepis art.

481 § 1 k.c. Wskazując na rozbieżne stanowiska reprezentowane w piśmiennictwie

oraz w orzecznictwie zarówno co do charakteru odsetek, o których stanowi art. 212

§ 3 k.c., jak i procesowych skutków pominięcia orzeczenia o nich w sentencji

postanowienia działowego, Sąd drugiej instancji dostrzegł niekorzystne skutki

uznania, że brak orzeczenia o odsetkach skutkuje powagą rzeczy osądzonej i

prowadzi do niedopuszczalności dochodzenia odsetek w odrębnym procesie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sformułowanie zagadnienia prawnego w sentencji postanowienia Sądu

Okręgowego nie jest w pełni precyzyjne. Uwzględniając treść uzasadnienia tego

postanowienia, należy przyjąć, że istota zagadnienia sprowadza się do

rozstrzygnięcia kwestii, czy pominięcie w sentencji prawomocnego postanowienia o

dziale spadku orzeczenia w przedmiocie odsetek od zasądzonej spłaty skutkuje

również w tym zakresie powagą rzeczy osądzonej, a w konsekwencji wyłącza

dochodzenie w odrębnym postępowaniu roszczenia o zapłatę odsetek z tytułu

opóźnienia w zapłacie zasądzonej spłaty wskutek przekroczenia terminu

określonego w postanowieniu działowym. Innymi słowy, chodzi o ocenę skutków

braku zamieszczenia rozstrzygnięcia o odsetkach w sentencji prawomocnego

postanowienia o dziale spadku, a w szczególności o określenie granic powagi

rzeczy osądzonej takiego postanowienia i ewentualnej prekluzji roszczeń

nierozpoznanych w postępowaniu działowym.

W uchwale z dnia 25 czerwca 1971 r., III CZP 34/71 (OSNC 1972, nr 4, poz.

62) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że skoro art. 212 § 3 k.c. nakłada na sąd

obowiązek dokonania z urzędu oznaczenia wysokości i terminu uiszczenia odsetek,

to w razie pominięcia przez sąd rozstrzygnięcia w tym przedmiocie uczestnik

powinien wnieść środek zaskarżenia lub złożyć wniosek o uzupełnienie orzeczenia,

a jeżeli tego nie uczynił, nie może dochodzić zapłaty tych odsetek w drodze

odrębnego procesu. Uchwała ta spotkała się z aprobatą większości przedstawicieli

piśmiennictwa, choć został wyrażony także pogląd, że brak rozstrzygnięcia o

odsetkach w postanowieniu działowym może być uzupełniony na podstawie art. 351

k.p.c. bądź w drodze odrębnego procesu o należne odsetki.

Zwolennicy pierwszego stanowiska wskazywali na obowiązek orzeczenia

przez sąd z urzędu w przedmiocie określonym w art. 212 § 3 k.c. oraz twierdzili – z

powołaniem się na art. 618 w związku z art. 684 oraz art. 685 i 688 k.p.c. – że w

postępowaniu o dział spadku chodzi o załatwienie całokształtu roszczeń, jakie

powstały między spadkobiercami. Rozstrzygnięcia w zakresie wszystkich

elementów określonych w art. 212 § 3 k.c. traktowali jako integralne, obligatoryjne

składniki każdego postanowienia w sprawie o dział spadku, a brak wyraźnego

rozstrzygnięcia o wysokości i terminie uiszczenia odsetek od spłat lub dopłat w

sentencji postanowienia o dziale spadku uznawali za negatywne rozstrzygnięcie

przez sąd tej kwestii, ze skutkiem w postaci powagi rzeczy osądzonej także w tym

zakresie.

Zwolennicy odmiennego poglądu – choć aprobowali powyższe stanowisko w

części sprowadzającej się do stwierdzenia, że w postępowaniu o dział spadku sąd

orzeka z urzędu w zakresie elementów określonych w art. 212 § 3 k.c. – uważali, iż

pominięcie w tzw. postanowieniu działowym rozstrzygnięcia o odsetkach oznacza

nieistnienie negatywnego orzeczenia w tym zakresie. W konsekwencji przyjmowali

brak powagi rzeczy osądzonej, pozwalający na dochodzenie w odrębnym

postępowaniu odsetek za opóźnienie w uiszczeniu spłaty. Również w najnowszym

orzecznictwie pogląd ten wydaje się być aprobowany. W postanowieniu z dnia 6

listopada 2002 r., III CKN 1372/00 ("Izba Cywilna" 2003, nr 7-8, s. 51) Sąd

Najwyższy stwierdził, że zasądzenie przez sąd spłat bez oznaczenia wysokości i

terminu uiszczenia odsetek nie narusza art. 212 § 3 k.c., orzeczenie takie oznacza

bowiem, iż spłaty zasądzone zostały bez odsetek. Wymienione orzeczenie daje

więc podstawę do sformułowania poglądu, że brak w postanowieniu dokonywanego

z urzędu rozstrzygnięcia o wysokości i terminie uiszczenia odsetek wskazuje na to,

iż sąd nie wydał w tym zakresie orzeczenia, co wyłącza możność wniesienia środka

zaskarżenia.

Udzielenie odpowiedzi na przedstawione Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia zagadnienie prawne nie może abstrahować od charakteru odsetek

od spłat lub dopłat, o których mowa w art. 212 § 3 k.c. Według jednego stanowiska,

odsetki, o których stanowi wymieniony przepis, są odsetkami za opóźnienie.

Stanowisko takie zaprezentował Sąd Najwyższy w uchwale Pełnego Składu Izby

Cywilnej z dnia 15 grudnia 1969 r., III CZP 12/69, (OSNCP 1970, nr 3, poz. 39) oraz

przeważająca część piśmiennictwa.

Zgodnie z innym stanowiskiem, odsetki przyznawane na podstawie art. 212 §

3 k.c. od spłaty lub dopłaty zasądzonej w postanowieniu w sprawie o dział spadku

mają mieszany, podwójny charakter: odsetek tzw. kredytowych, będących

wynagrodzeniem za korzystanie z pieniędzy należących do innej osoby, i odsetek

za opóźnienie. Stanowisko to wyraził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 13 czerwca

1984 r., III CZP 21/84 (OSNCP 1984, nr 12, poz. 221), a następnie podtrzymał w

wyroku z dnia 22 kwietnia 1997 r., III CKN 36/96 (nie publ.).

W piśmiennictwie zaprezentowane zostało również stanowisko sprowadzające

się do stwierdzenia, że odsetki uregulowane w art. 212 § 3 k.c. mają jedynie

charakter odsetek kapitałowych (kredytowych), stanowiących formę wynagrodzenia

za korzystanie z pieniędzy należnych innej osobie.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela

stanowisko dominujące zarówno w orzecznictwie, jak i w piśmiennictwie,

sprowadzające się do stwierdzenia, że odsetki wskazane w art. 212 § 3 k.c. mogą

mieć mieszany charakter, tzn. mogą być odsetkami kapitałowymi (kredytowymi),

oraz odsetkami za opóźnienie, przysługującymi w wypadku uchybienia terminowi

dokonania dopłaty lub spłaty. Przyjęcie mieszanego charakteru odsetek nie wyłącza

jednak obowiązku orzekania o nich przez sąd z urzędu na podstawie art. 212 § 3

k.c. tylko w odniesieniu do odsetek kapitałowych, w związku z czym orzekanie o

odsetkach nie mających takiego charakteru byłoby jedynie uprawnieniem, a nie

obowiązkiem sądu. Nie oznacza to, że odsetki te mają charakter mieszany w

każdym czasie. Przeciwnie, można wskazać i wyraźnie oddzielić okresy, w których

zasądzone odsetki mają wyłącznie charakter kapitałowy. Stanowią one wówczas

ekwiwalent za czasowe korzystanie przez innego uczestnika postępowania ze

środków stanowiących spłatę (dopłatę), należną uprawnionemu uczestnikowi

postępowania. Chodzi tu więc o ekwiwalent za korzystnie z tych środków w okresie

poprzedzającym określony postanowieniem działowym termin uiszczenia spłaty.

Tylko do odsetek mających charakter kapitałowy może odnosić się zasada

koncentracji orzekania, m.in. w postępowaniu o dział spadku, wynikająca z art. 618

§ 1, art. 686 i 688 k.p.c., z konsekwencjami na wypadek jej uchybienia określonymi

w art. 618 § 3 k.p.c., gdyż tylko odsetki należne za okres do nadejścia określonego

w prawomocnym postanowieniu terminu dokonania spłaty można traktować jako

przedmiot wzajemnych roszczeń spadkobierców z tytułu przysługujących im praw.

W odsetkach o takim charakterze można także dostrzegać ekwiwalent

przysługującego spadkobiercy udziału we wspólności przedmiotu należącego do

spadku, spłaty (dopłaty) zasądzane w postanowieniu działowym są bowiem

równowartością udziału spadkobiercy w spadku. Jeżeli więc sąd odracza termin

dokonania spłaty, to wobec konieczności uwzględnienia zjawisk rynkowych (np.

inflacji), powinien zadbać z urzędu o to, aby wartość spłaty w określonym w

postanowieniu terminie jej uiszczenia odpowiadała wartości przysługującego

spadkobiercy udziału.

Wynikający z art. 316 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. obowiązek brania za

podstawę przy orzekaniu stanu rzeczy istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy

oznacza, że sąd zobowiązany jest do uwzględnienia okoliczności z tej właśnie

chwili i może posługiwać się jedynie kryteriami pozwalającymi na przewidywalne

określenie wysokości i terminu uiszczenia wyłącznie odsetek o charakterze

kapitałowym. W postanowieniach tzw. działowych niezbędne jest uwzględnienie

wzajemnej zależności rozstrzygnięć, w tym także o odsetkach, istnieje bowiem

konieczność uwzględnienia w chwili zamknięcia rozprawy, kto z uczestników był

posiadaczem rzeczy, jaka była data jej wydania temu, komu została przyznana i jak

kształtuje się związana z tym faktem ewentualna utrata (lub uzyskanie) korzyści z

rzeczy lub jej części. Wyważona i właściwa ocena tych elementów, w chwili

orzekania oraz uzasadnione interesy, a także sytuacja życiowa każdej z osób

zobowiązanych i uprawnionych do spłat (dopłat) może usprawiedliwiać oznaczenie

wysokości i terminu uiszczenia odsetek, traktowanych wówczas wyłącznie jako

rodzaj wynagrodzenia za korzystanie z pieniędzy należących do innej osoby (por.

uzasadnienie uchwał Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 1984 r., III CZP 21/84 i

z dnia 21 listopada 1977 r., III CZP 79/77, OSNCP 1978, nr 8, poz. 132).

Uwzględniając powyższe należy stwierdzić, że obowiązek sądu orzekania z

urzędu w przedmiocie określonym w art. 212 § 3 k.c. obejmuje wyłącznie

orzeczenie o wysokości i terminie uiszczenia odsetek o charakterze kapitałowym,

tylko bowiem odsetki tego rodzaju mogą być traktowane jako przedmiot

wzajemnych roszczeń pomiędzy współspadkobiercami z tytułu posiadania

poszczególnych przedmiotów spadkowych i innych elementów uwzględnianych przy

dokonywaniu działu spadku, o których mowa w art. 686 k.p.c.

Przedmiotem takich roszczeń nie są natomiast odsetki należne z tytułu

opóźnienia, powstałego wskutek uchybienia przez zobowiązanego określonemu w

postanowieniu działowym terminowi dokonania spłaty. Odsetki te są sankcją

cywilnoprawną o uniwersalnym charakterze, przewidzianą w art. 481 § 1 k.c.,

związaną z określonym w tym przepisie zachowaniem się każdego dłużnika, nie

wyłączając także współspadkobiercy, który opóźnia się ze spełnieniem świadczenia

pieniężnego w postaci dokonania spłaty określonej w postanowieniu o dziale

spadku. Jeżeli więc w orzeczeniu tym nie zamieszczono wyraźnego rozstrzygnięcia

w przedmiocie odsetek należnych z tytułu uchybienia terminowi dokonania spłaty, to

brak ten nie może być utożsamiany z istnieniem orzeczenia negatywnego i w

konsekwencji przesądzać istnienia powagi rzeczy osądzonej. Przeciwny wniosek

pozbawiałby spadkobiercę uprawnionego do spłaty prawa skutecznego

dochodzenia odsetek za czas opóźnienia na podstawie art. 481 § 1 k.c., w sytuacji,

w której art. 212 § 3 k.c. nie daje dostatecznych podstaw do wyłączenia stosowania

ogólnych przepisów o skutkach niewykonania zobowiązań.

W rezultacie dokonanych rozważań za zasadne należy uznać stanowisko, że

brak rozstrzygnięcia w prawomocnym postanowieniu o dział spadku o wysokości i

terminie uiszczenia odsetek od zasądzonej spłaty nie uzasadnia zarzutu powagi

rzeczy osądzonej w procesie o zapłatę odsetek za opóźnienie w dokonaniu spłaty.

Powyższe rozważania uzasadniają na podstawie art. 390 k.p.c. podjęcie

uchwały przytoczonej na wstępie.