Legislator Giurisprudenza & Legislazione
III CZP 46/01 Generato dall'IA

Supreme Court dismisses civil action to determine WWII forced labor status for German Foundation benefits.

Numero d'incarto III CZP 46/01
Autorità giudiziaria
Giurisdizione Polonia (PL)
Esito del giudizio Respinto (Dismissed)

Sintesi Legislator

Generato dall'IA

The Supreme Court ruled that a civil lawsuit seeking a declaration of WWII forced labor status is inadmissible. The plaintiff argued that establishing this fact was necessary to qualify for benefits under the German Foundation Act, while the opposing party contended that the Foundation's decisions are administrative, not civil. The court decided the action must be dismissed because the Act creates a discretionary administrative relationship rather than a civil legal bond, and civil procedure cannot be used to gather evidence for another proceeding.

Regesto Legislator

Generato dall'IA

Art. 189 k.p.c.; Art. 1 k.p.c.: A civil action to determine facts relevant to non-civil administrative benefits is inadmissible as it lacks a civil legal relationship and serves only as evidence gathering.

Parole chiave

Generato dall'IA
civil procedure admissibility forced labor determination German Foundation Act administrative vs civil evidence gathering limitation

Disposizioni normative citate

Generato dall'IA
Art. 189 k.p.c.
„Czy dopuszczalna jest droga sądowa o ustalenie (art. 189 k.p.c.), że powód
Art. 1 k.p.c.
charakter sprawy cywilnej w znaczeniu, jakie temu terminowi nadaje art. 1 k.p.c.
ustawa z dnia 2 sierpnia 2000 r.
1263 – dalej "ustawa z dnia 2 sierpnia 2000 r."), która weszła w życie dnia 12
art. 189 k.p.c
„Czy dopuszczalna jest droga sądowa o ustalenie (art. 189 k.p.c.), że powód
art. 1 k.p.c
charakter sprawy cywilnej w znaczeniu, jakie temu terminowi nadaje art. 1 k.p.c.
art. 390 k.p.c
Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

Giurisprudenza citata

Generato dall'IA
orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 2 maja 1950 r. ŁC 373/50
wyrok z dnia 4 listopada 1971 r., I PR 344/71
wyrok z dnia 1 grudnia 1983 r., I PRN 189/83
uchwała z dnia 17 czerwca 1987 r., III PZP 19/87
uchwała z dnia 3 listopada 1994 r., I PZP 45/94
wyrok z dnia 17 grudnia 1997 r., I PKN 434/97
wyrok z dnia 23 lutego 1999 r., I PKN 597/98

Ti chiedi come si applica questa sentenza alla tua fattispecie?

Analizza questa decisione insieme alla legislazione federale e cantonale, ai commentari e alla giurisprudenza successiva in Legislator AI.

Apri in Legislator →

Testo completo

Uchwała z dnia 5 października 2001 r., III CZP 46/01

Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący)

Sędzia SN Marian Kocon (sprawozdawca)

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Franciszka L. przeciwko Fundacji

„Polsko-Niemieckie Pojednanie” o ustalenie, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 5 października 2001 r., przy udziale prokuratora

Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Warszawie postanowieniem z dnia 18

kwietnia 2001 r.:

„Czy dopuszczalna jest droga sądowa o ustalenie (art. 189 k.p.c.), że powód

w czasie II wojny światowej wykonywał pracę przymusową na rzecz III Rzeszy”?

podjął uchwałę:

Niedopuszczalna jest droga sądowa do żądania ustalenia, że powód

w czasie II wojny światowej wykonywał pracę przymusową na rzecz III Rzeszy.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy postanowieniem z dnia 23 sierpnia 1999 r.

odrzucił pozew Franciszka L. skierowany przeciwko Fundacji „Polsko Niemieckie

Pojednanie” o ustalenie, że praca, którą powód wykonywał w latach 1940-1945,

była pracą przymusową (niewolniczą) wykonywaną na rzecz III Rzeszy, uznając, iż

rozstrzygnięcia pozwanej Fundacji, dotyczące uprawnień ofiar prześladowań

nazistowskich, nie mogą być rozpoznawane w procesie cywilnym.

Przy rozpoznaniu zażalenia powoda na powyższe postanowienie Sądowi

Okręgowemu w Warszawie nasunęło się zagadnienie prawne budzące poważne

wątpliwości, sformułowane w sentencji postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Żądanie powoda, pomijając kwestię sposobu jego sprecyzowania, zmierza do

ustalenia w wyroku faktów, których zaistnienie związane jest z uprawnieniem do

uzyskania świadczeń na podstawie niemieckiej ustawy z dnia 2 sierpnia 2000 r.,

o utworzeniu Fundacji „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość” (BGBL, I , 38/00,

1263 – dalej "ustawa z dnia 2 sierpnia 2000 r."), która weszła w życie dnia 12

sierpnia 2000 r. Innymi słowy, powodowi chodzi o ustalenie faktów mających

stanowić podstawę do zakwalifikowania powoda do kategorii osób, o których mowa

w § 11 ust. 1 pkt 2 ustawy, uprawnionych do uzyskania świadczeń według tej

ustawy.

Istota przedstawionego zagadnienia prawnego sprowadza się do

rozstrzygnięcia kwestii, czy żądanie przyznania świadczeń, o których mowa

w ustawie, skierowane przeciwko Fundacji „Polsko-Niemieckie Pojednanie”, ma

charakter sprawy cywilnej w znaczeniu, jakie temu terminowi nadaje art. 1 k.p.c.

Ustawodawca niemiecki w ustawie z dnia 2 sierpnia 2000 r. nie przyjął

odpowiedzialności prawnej (cywilnej) Niemiec i niemieckich firm za czyny

popełnione w okresie II wojny światowej (w preambule odwołał się jedynie do

odpowiedzialności historycznej, politycznej i moralnej), w rezultacie czego nie

posłużył się terminologią kodeksu cywilnego niemieckiego, normującą

odpowiedzialność cywilną. Nie mówi się więc w niej o „wynagrodzeniu szkody” (tak,

jak np. w § 249 k.c.n.), czy o odszkodowaniu pieniężnym (np. § 249 zdanie drugie

k.c.n.), a jedynie o uprawnieniu do uzyskania świadczenia (np. § 11).

Ustawa niemiecka powołała do życia Fundację „Pamięć, Odpowiedzialność

i Przyszłość” w celu oddania do dyspozycji za pośrednictwem organizacji

partnerskich środków finansowych na przyznawanie świadczeń dla byłych

robotników przymusowych oraz dla osób, które doznały innych krzywd w okresie

narodowego socjalizmu (§ 2 ustawy). Przekazywanie tych środków następuje

między fundacjami lub innymi instytucjami pozarządowymi. W przypadku Polski jest

nią Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie (umowa z dnia 16 lutego 2001 r.

zawarta przez Fundację „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość” z Fundacją

„Polsko-Niemieckie Pojednanie”).

Fundacja „Polsko Niemieckie Pojednanie”, zwana dalej „Fundacją”, została

ustanowiona przez Ministra – Szefa Urzędu Rady Ministrów działającego w imieniu

Skarbu Państwa Rzeczypospolitej Polskiej (§ 1 statutu Fundacji). Fundacja wypłaca

świadczenia osobom poszkodowanym, o których mowa w § 11 ustawy z dnia 2

sierpnia 2000 r., oraz § 2 ustawy austriackiej o Funduszu świadczeń humanitarnych

Republiki Austrii dla byłych robotników niewolniczych i przymusowych reżimu

narodowosocjalistycznego, z majątku określonego w § 9 ust. 2 statutu Fundacji (§ 6

ust. 2 ujednoliconego tekstu statutu Fundacji uwzględniającego zmiany fundatora

z dnia 17 stycznia 2001 r.). Fundacja (komisja weryfikacyjna) wydaje

rozstrzygnięcia (§ 6 ust. 3, § 13 i 20 statutu), między innymi sprawdzając

i decydując, czy zostały udowodnione lub uwiarygodnione warunki uprawnienia do

uzyskania świadczeń (§ 5 umowy). Od tych rozstrzygnięć przysługuje zażalenie do

działającej w ramach Fundacji odwoławczej komisji weryfikacyjnej (§ 6 ust. 4, § 13,

22 statutu i § 6 umowy) i jej orzeczenie jest ostateczne (§ 6 ust. 5 statutu, § 6

umowy).

Zgodnie z art. 1 k.p.c., sprawa ma charakter sprawy cywilnej, jeżeli, ujmując

w uproszczeniu, treść łączących strony stosunków rodzi ich wzajemne prawa

i obowiązki albo tworzy stan prawny wprowadzając potrzebę ochrony interesów

podmiotów w nim uczestniczących. Sprawa cywilna wymaga zatem pozostawania

dwóch lub więcej podmiotów w stosunku prawnym regulowanym przepisami

kodeksu cywilnego i innymi ustawami, którego podmioty – na wypadek sporu –

występują jako równoprawni partnerzy. Jeżeli choćby jeden z nich uzyskuje pozycję

organu działającego z mocy swej władzy zwierzchniej, to stosunek taki nie jest

stosunkiem cywilnoprawnym.

Uzyskanie świadczenia z Fundacji, jak przedstawiono, nie rodzi prawa

podmiotowego o obligacyjnym charakterze. Fundacja decyduje, czy zostały

udowodnione lub uwiarygodnione warunki uprawnienia do jego uzyskania, ale nie

jest dłużnikiem osób uprawnionych do uzyskania świadczenia, lecz występuje

wobec nich jako decydent; jej rozstrzygnięcia tworzą dopiero podstawę prawną do

wypłaty świadczeń. Tego rodzaju sytuacja nie występuje w stosunkach

cywilnoprawnych.

Z unormowania zawartego w ustawie z dnia 2 sierpnia 2000 r., a także statutu

Fundacji i umowy z dnia 16 lutego 2001 r., wynika jednoznacznie, że skierowane

przeciwko Fundacji „Polsko Niemieckie Pojednanie” żądanie przyznania

przewidzianych ustawą z dnia 2 sierpnia 2000 r. świadczeń nie ma charakteru

sprawy cywilnej w znaczeniu, jakie temu terminowi nadaje art. 1 k.p.c., a co za tym

idzie, nie może być dochodzone na drodze sądowej.

Powstaje pytanie, czy i jaki wpływ na kwestię dopuszczalności drogi sądowej

ma okoliczność, że powód nie domaga się zasądzenia świadczeń z ustawy z dnia 2

sierpnia 2000 r., lecz ustalenia w wyroku faktów, których zaistnienie związane jest

z uprawnieniem do uzyskania owych świadczeń. Należy na nie odpowiedzieć

negatywnie. Pomijając to, czy sformułowane przez powoda żądanie można

traktować jako powództwo o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego

lub prawa, przyjąć trzeba, że dopuszczalność drogi sądowej stanowi ogólną

przesłankę procesową odnosząc się do wszelkich powództw, a więc również do

powództw o ustalenie. Innymi słowy, ochronie w procesie cywilnym podlegają tylko

stosunki prawne, o których mowa w art. 1 k.p.c., i do tej ogólnej zasady należy

odnieść treść użytego w art. 189 k.p.c. określenia „stosunek prawny lub prawo”.

Podkreślić przy tym należy, że stanowisko takie reprezentowane

jest od dawna w orzecznictwie sądowym (por. np. orzeczenie Sądu Najwyższego

z dnia 2 maja 1950 r. ŁC 373/50, OSN 1951, nr 1, poz. 8, którego teza zachowała

aktualność pod rządem obowiązującego kodeksu postępowania cywilnego).

Postępowanie sądowe o ustalenie nie może bowiem być środkiem do uzyskania

dowodów, które mogłyby być wykorzystane w innym postępowaniu (podobnie Sąd

Najwyższy np. w wyroku z dnia 4 listopada 1971 r., I PR 344/71, OSNCP 1972, nr

5, poz. 89, wyroku z dnia 1 grudnia 1983 r., I PRN 189/83, OSNCP 1984, nr 7, poz.

121, uchwale z dnia 17 czerwca 1987 r., III PZP 19/87, OSNCP 1988, nr 10 poz.

132, uchwale z dnia 3 listopada 1994 r., I PZP 45/94, OSNAPUS 1995, nr 6 poz. 74,

wyroku z dnia 17 grudnia 1997 r., I PKN 434/97, OSNAPUS 1998, nr 21, poz. 627,

wyroku z dnia 23 lutego 1999 r., I PKN 597/98, OSNAPUS 2000, nr 8, poz. 301).

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.