Supreme Court dismisses legal question on whether heirs of a deceased seller must be participants in land registry entry proceedings.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court refused to take the legal question submitted by the District Court regarding the inclusion of heirs in land registry proceedings. The lower court argued that heirs of a deceased seller should be participants even without prior proof of their identity, while the Supreme Court held that participants are defined solely by the land registry book's content. Consequently, the court ruled that the registry procedure serves only to reveal the current legal status, not to adjudicate rights, and thus heirs who have not yet registered their claims are not participants.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 6261 § 2 k.p.c.; Art. 510 § 2 k.p.c.; Participants in land registry proceedings are strictly those whose rights are revealed in the land registry book, excluding heirs who have not yet registered their claims.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt III CZP 44/12
POSTANOWIENIE
Dnia 8 sierpnia 2012 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)
SSN Maria Szulc (sprawozdawca)
SSA Andrzej Niedużak
w sprawie z wniosku G. S.
o wpis w księdze wieczystej […] prawa własności,
na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 8 sierpnia 2012 r.,
na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego
przez Sąd Okręgowy
postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2012 r.,
„Czy w sprawie o wpis własności w której zbywca nieruchomości
zmarł przed złożeniem wniosku do Sądu, Sąd stosownie do treści
przepisu art. 6261 § 2 k.p.c. może uznać za uczestników
postępowania jego następców prawnych mimo, że nie są oni jeszcze
wpisani w księdze wieczystej, a w sytuacji braku dowodów
wskazujących na krąg spadkobierców winien uprzednio podjąć
czynności określone w treści przepisu art. 510 § 2 k.p.c., czy też
może dokonać wpisu nowego właściciela a zawiadomienie o wpisie
przeznaczone dla nieznanych obecnie Sądowi spadkobierców osoby
wpisanej na podstawie art. 62612 § 2 i § 3 złożyć do akt ze skutkiem
doręczenia?”
odmawia podjęcia uchwały.
Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2012 r. Sąd Okręgowy przedstawił
Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne budzące poważne
wątpliwości a mianowicie, czy w sprawie o wpis własności, w której zbywca
nieruchomości zmarł przed złożeniem wniosku do sądu, sąd stosownie do treści
art. 6261 § 2 k.p.c. może uznać za uczestników postępowania jego następców
prawnych mimo, że nie są oni jeszcze wpisani w księdze wieczystej, a w sytuacji
braku dowodów wskazujących na krąg spadkobierców winien uprzednio podjąć
czynności określone w treści przepisu art. 510 § 2 k.p.c., czy też może dokonać
wpisu nowego właściciela, a zawiadomienie o wpisie przeznaczone dla nieznanych
obecnie sądowi spadkobierców osoby wpisanej, na podstawie art. 62612 § 2 i 3
k.p.c. złożyć do akt ze skutkiem doręczenia.
Zagadnienie
prawne
wyłoniło
się
podczas
rozpoznania
zażalenia
wnioskodawczyni na postanowienie Sądu Rejonowego, który na podstawie art. 199
§ 1 pkt 3 k.p.c. odrzucił wniosek o wpis w księdze wieczystej prawa własności
lokalu mieszkalnego wskazując, że zbywczyni - uczestniczka postępowania zmarła
w dniu 26 marca 2011 r., a zatem nie miała zdolności sądowej w dacie złożenia
wniosku o wpis tj. 16 maja 2011 r.
Sąd drugiej instancji powziął wątpliwość dotyczącą ustalenia kręgu
uczestników wieczystoksięgowego (art. 6261 § 2 k.p.c.) oraz trybu postępowania
w razie stwierdzenia, że w postępowaniu wieczystoksięgowym nie bierze udziału
osoba, która z mocy odpowiednich przepisów powinna być jego uczestnikiem.
W ocenie Sądu Okręgowego wątpliwość dotyczy osób, których prawo ma
być dotknięte wpisem, bowiem w świetle dotychczasowego orzecznictwa Sądu
Najwyższego nie jest jasne, czy osoby „których prawa zostały wykreślone lub
obciążone” to wyłącznie osoby już wpisane w księdze wieczystej, czy także ich
następcy prawni. Ponadto problematyczne jest, czy z uwagi na specyfikę
postępowania wieczystoksięgowego w ogóle jest dopuszczalne jego zakończenie
orzeczeniem o odrzuceniu wniosku, jeżeli niewątpliwe z niego wynika, że nastąpiła
zmiana stanu prawnego nieruchomości. Sąd ten wskazał na dwa możliwe
stanowiska. Pierwsze, które wydaje się pozostawać w granicach dopuszczalnej
wykładni art. 6261 § 2 k.p.c. prowadzi, z uwagi na charakter postępowania,
ograniczoną kognicję sądu i dążenie do uproszczenia postępowania o wpis do
przyjęcia, że uprawnienie do występowania w postępowaniu wieczystoksięgowym
wyznaczone jest aktualną treścią księgi wieczystej, a zatem następca prawny
osoby wpisanej, dopóki nie ujawniłby swego prawa nie mógłby brać udziału
w postępowaniu, zaś sąd wieczystoksięgowy byłby zwolniony z obowiązku badania
następstwa prawnego. Drugie, również oparte o treść art. 6261 § 2 k.p.c., pozwala
na uznanie, że uczestnikiem postępowania powinna być osoba, której w danym
momencie przysługuje prawo wpisane w księdze wieczystej bez względu na to, czy
fakt ten został ujawniony w księdze wieczystej. W takim wypadku spadkobierca
osoby wpisanej do księgi byłby uczestnikiem postępowania o wpis prawa innej
osoby i sąd wieczystoksięgowy byłby zobowiązany do badania następstwa
prawnego i stanu prawnego nieruchomości w zakresie wyznaczonym przez art. 626
§ 2 k.p.c. w zw. z art. 31 ust. 1 u.k.w.h. Stwierdził również, że za taką interpretacją
może przemawiać treść art. 62612 § 2 k.p.c. nakazująca stosowanie § 1
przewidującego obowiązek informowania sądu o zmianie adresu odpowiednio do
spadkobierców lub innych następców prawnych osoby, na rzecz której jest wpisane
prawo w księdze wieczystej, aczkolwiek możliwe jest także przyjęcie, że przepis ten
odnosi się wyłącznie do szczególnej sytuacji uregulowanej w paragrafie trzecim.
Sąd drugiej instancji wskazał, że przyjęcie, iż uczestnikiem postępowania
może być tylko osoba wpisana do księgi wieczystej powoduje konieczność
rozważenia odrzucenia wniosku, które to orzeczenie z uwagi na funkcję ksiąg
wieczystych
(ujawnianie
aktualnego
stanu
prawnego
nieruchomości)
oraz
wynikający z art. 13 § 2 k.p.c. nakaz jedynie odpowiedniego stosowania przepisów
o procesie, należałoby uznać za nieprawidłowe. Zaaprobowanie drugiego
stanowiska prowadzi natomiast do konieczności stosowania art. 510 § 2 k.p.c.
w tych wypadkach, w których następstwa prawnego nie da się ustalić na podstawie
dołączonych do wniosku dokumentów. Powstaje wówczas problem rodzaju
czynności, które powinien podjąć sąd, ponieważ odpowiednie stosowanie
przepisów o procesie nie pozwala na zawieszenie postępowania. W ocenie Sądu
drugiej instancji należy rozważyć zastosowanie art. 62612 § 2 i 3 k.p.c., a zatem
dokonanie wpisu zgodnie z wnioskiem i pozostawienie zawiadomienia o wpisie ze
skutkiem doręczenia.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Sąd Najwyższy, przystępując do rozpoznania przedstawionego zagadnienia
prawnego, w pierwszej kolejności zobowiązany jest zbadać, czy zostały spełnione
formalnoprawne
wymogi
do
przedstawienia
zagadnienia
prawnego,
a w konsekwencji, czy zaistniały przesłanki do podjęcia uchwały.
Ustawodawca,
przyznając
sądowi
drugiej
instancji
uprawnienie
do
przedstawienia Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego na podstawie art. 390
§ 1 k.p.c., uzależnił skuteczność skorzystania z niego od wystąpienia w sprawie
poważnych wątpliwości prawnych oraz niezbędności oczekiwanej odpowiedzi do
rozstrzygnięcia sprawy. Przymiotnik kwalifikujący „poważne” oznacza, że istnieją
zasadnicze trudności w ich wyjaśnieniu przy wykorzystaniu podstawowych metod
wykładni a nadto, że w przypadku powstania wątpliwości zwykłych sąd odwoławczy
obowiązany jest rozwiązać je we własnym zakresie (postanowienia Sądu
Najwyższego z dnia 25 stycznia 2007 r., III CZP 100/06, niepubl., z dnia
14 października 2010 r., III CZP 66/10, niepubl., z dnia 20 października 2010 r.,
III CZP 68/10, niepubl. I postanowienia w nim powołane, z dnia 26 października
2011 r., III CZP 59/11, niepubl.).
Przedstawione
zagadnienie
prawne
nie
odpowiada
przytoczonym
wymaganiom przede wszystkim dlatego, że nie spełnia wymagania wystąpienia
w sprawie poważnych wątpliwości prawnych.
Wątpliwości
Sądu
drugiej
instancji
dotyczące
kręgu
uczestników
postępowania o wpis do księgi wieczystej ograniczone są do sytuacji, w której
osobą ujawnioną w księdze wieczystej w dziale II jest zbywca nieruchomości, który
zmarł przed złożeniem wniosku o wpis prawa przez nabywcę nieruchomości.
Przepis
6261
art.
§
k.p.c.
stanowi,
że
uczestnikami
postępowania
wieczystoksięgowego jest wnioskodawca oraz te osoby, których prawa zostały
wykreślone
lub
obciążone,
bądź
na
rzecz
których
wpis
ma
nastąpić.
Tylko w stosunku do tych osób sąd ma zatem obowiązek zawiadomienia
o dokonanym wpisie (art. 62610 § 1 k.p.c.). Natomiast osoba, na rzecz której
wpisane jest prawo lub roszczenie w księdze wieczystej oraz jej pełnomocnik lub
przedstawiciel
są
zobligowani
do
niezwłocznego
zawiadomienia
sądu
wieczystoksięgowego o każdej zmianie adresu względnie wskazania adresu dla
doręczeń (art. 62610 § 1 k.p.c.). Obowiązek ten ciąży również na spadkobiercach lub
innych następcach prawnych osoby, na rzecz której jest wpisane prawo w księdze
wieczystej z mocy odpowiednio stosowanego art. 62612 § 2 k.p.c. Na gruncie tego
stanu normatywnego Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 16 czerwca 2004 r.,
I CZ 48/04 (publ. OSNC 2005, nr 6, poz. 108) wyraził pogląd, że art. 6261 § 2 k.p.c.,
jako przepis szczególny w stosunku do art. 510 k.p.c., reguluje krąg uczestników
postępowania
wieczystoksięgowego.
W
konsekwencji
uczestnikami
tego
postępowania mogą być wyłącznie osoby w nim wymienione. W wielu kolejnych
orzeczeniach pogląd ten został podzielony (postanowienia Sądu Najwyższego
z dnia 24 czerwca 2004 r., III CZ 46/04, z dnia 20 stycznia 2011 r., I CSK 185/10,
z dnia 12 lutego 2009, III CZ 5/09, z dnia 18 lutego 2009 r., I CZ 1/09, z dnia 18 lutego
2009 r., I CZ 2/09, z dnia 11 marca 2005 r. II CZ 14/05, z dnia 9 stycznia 2008 r.,
II CZ 102/07, z dnia 16 maja 2008 r., III CSK 382/07, z dnia 21 sierpnia 2008 r., IV CZ
66/08, niepubl.). Również w przytoczonej przez Sąd Okręgowy uchwale Sądu
Najwyższego z dnia 7 lipca 2011 r., III CZP 45/ 10 wyrażono jednoznaczny pogląd,
że następca prawny osoby, na rzecz której wpisane jest prawo w księdze wieczystej,
nie należy do kręgu uczestników postępowania wieczystoksięgowego w sprawie
o wpis obciążenia tego prawa także wtedy, gdy jego następstwo wynika
z dokumentów złożonych w aktach księgi wieczystej i został dokonany wpis
ostrzeżenia o niezgodności stanu ujawnionego z rzeczywistym stanem prawnym.
Na temat kręgu uczestników postępowania wieczystoksięgowego w kontekście art. 6261
§ 2 k.p.c. wypowiedział się także Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 czerwca
2007 r., DK 29/05 (OTK - A 2007/6/54), który uznał, że analizowany przepis jest zgodny
z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Z powyższego
wynika, że po pierwsze uczestnikami postępowania wieczystoksięgowego jest wyłącznie
wnioskodawca,
osoba na
których prawa mają
być
rzecz
której
obciążone
lub
wpis
ma
nastąpić
wykreślone.
oraz
osoby,
Wniosek o wykreślenie
określonego prawa może dotyczyć tylko prawa ujawnionego w księdze wieczystej.
Przez osoby, których prawa mają być wykreślone, a zatem są uczestnikami
postępowania,
należy rozumieć
osoby,
które
są uwidocznione
w księdze
wieczystej jako podmioty, którym prawo w niej wpisane służy. Dla oceny kręgu
uczestników
postępowania
wieczystoksięgowego
istotna
jest wobec tego
treść księgi wieczystej, wniosku o wpis i dołączonych do niego dokumentów.
Niezależnie zatem od tego, czy osoba, na rzecz której jest ujawnione prawo
w księdze wieczystej zmarła przed, czy po wniesieniu wniosku, krąg uczestników
tego postępowania wyznacza treść księgi wieczystej, a nie możliwość wykazania
następstwa
prawnego
w
toku
postępowania
wieczystoksięgowego.
W konsekwencji, jeżeli spadkobiercy osoby, której prawo zostało wykreślone,
nie ujawnili swojego prawa w księdze wieczystej, sąd wieczystoksięgowy realizując
obowiązek powiadomienia o dokonanym wpisie uczestników postępowania
(art. 62610 § 1 k.p.c.), powiadomi jedynie wnioskodawcę i osobę, na rzecz której
dokonano wpisu. Nie ma także podstaw do pozostawiania dla takich spadkobierców
zawiadomienia ze skutkiem doręczenia, skoro nie stają się uczestnikami
postępowania.
Osoba ujawniona w dziale II księgi wieczystej (zbywca), która z mocy art.
6261 § 2 k.p.c. powinna być uczestnikiem postępowania, a nie posiada zdolności
sądowej w chwili wszczęcia postępowania wieczystoksięgowego wskutek złożenia
przez nabywcę wniosku o wpis prawa, nie może stać się uczestnikiem tego
postępowania. Nie oznacza to jednak możliwości zastosowania art. 199 § 1 pkt 3
k.p.c. odpowiednio poprzez art. 13 § 2 k.p.c. W przeciwieństwie bowiem do
postępowania procesowego, które nie może toczyć się bez udziału dwóch
przeciwstawnych stron procesu, postępowanie nieprocesowe może toczyć się
także z udziałem tylko jednego uczestnika - w tym wypadku wnioskodawcy
będącego jednocześnie osobą, na rzecz której ma być prawo wpisane. Stanowisko
takie nie prowadzi do naruszenia praw następców prawnych osoby, której prawo
jest ujawnione w księdze wieczystej. Zasadniczą funkcją ksiąg wieczystych jest
ujawnianie aktualnego stanu prawnego nieruchomości. Postępowanie to, zatem nie
służy dochodzeniu praw, a ich ujawnianiu i ewidencjonowaniu. Wyłączenie z grona
uczestników postępowania wieczystoksięgowego następców prawnych, którzy nie
ujawnili swych praw w księdze wieczystej, nie prowadzi do zamknięcia drogi
sądowej dochodzenia praw w innym postępowaniu, w którym kognicja sądu nie
doznaje ograniczeń.
Zważywszy na powyższe orzeczono jak w sentencji.